MIKIÐ getur það verið gaman að blaða í Kennaratalinu, sem Ólafur Þ. Kristjánsson ritstýrði. Nýlega flettum við vinkona mín þessu riti. Við stöldruðum við hér og þar, rifjuðum upp kunnugleg andlit, spáðum í önnur og skemmtum okkur konunglega.
Endurminningin merlar æ . . . MIKIÐ getur það verið gaman að blaða í Kennaratalinu, sem Ólafur Þ. Kristjánsson ritstýrði. Nýlega flettum við vinkona mín þessu riti. Við stöldruðum við hér og þar, rifjuðum upp kunnugleg andlit, spáðum í önnur og skemmtum okkur konunglega. Sum þessara andlita, stórskorin og rist djúpum rúnum, virtust fremur heyra til kynslóð Snorra Sturlusonar en hinu unga íslenska skólasamfélagi. Mörg stóðu okkur nær í tímanum. Þarna var samferðafólk okkar, gömlu kennararnir, samstarfsmenn og jafnvel nánir ættingjar. Sum þessara ungu andlita minntu á leikaramyndirnar sem við hengdum yfir rúmin okkar í bernsku. Yngra fólkið var ósjaldan af kennurum komið og stundum fundum við þrjá ættliði í Kennaratalinu.

Margir kennarar urðu þjóðkunnir menn; ráðherrar, rónar, prestar, biskupar, skáld, embættismenn, forsetar, alþingismenn, ritstjórar og listamenn. Það hvarflaði að okkur að um tíma hafi það verið liður í því að takast á við lífsháska kynslóðanna að verða kennari. Líklega var það einskonar manndómspróf þeirra sem síðar erfðu landið og valdastóla þess að þjóna æskunni um stund. "Sjáðu þennan," sagði vinkona mín. "Við hefðum getað glapist á honum þessum á Borginni í gamla daga." Ég leit á mynd af ungum, dökkhærðum manni, með dreymin augu og munúðarfullar varir. "Já," sagði ég. "Hann er miklu sætari en Presley en með sömu hárgreiðsluna og löðrandi í brilliantíni." Við skelltum upp úr enda þekkjum við manninn í sjón og samfögnuðum hvor annarri að hann skyldi ekki hafa rekið á fjörur okkar forðum. Ég sá fyrir mér hrokafullan svip þunnhærðs manns, með slappar kinnar niður á háls og mjúkan maga. Draumurinn er slokknaður. Svona getur lífið afskræmt hið fagra. Þarna er líka mynd af honum afa mínum gamla og tveim systkinum hans. Hann langafi minn, presturinn, er þarna líka. Ég vissi ekki að hann hefði verið kennari á Eyrarbakka. Þarna er pabbi vinkonu minnar, alvarlegur í bragði, þótt votti fyrir glettni við augnakrókana.

Við blöðum áfram í ritinu. Konurnar eru forvitnilegar. Gaman væri að þekkja sögur þeirra. Þarna er gullfallegt stelpukríli með ljósan topp og Monu Lísu-bros. Sú er nú roskin kona, en samt enn í blóma. Hún hefur varðveitt drauminn. Hann er blandinn reynslu og fordómaleysi þess, sem víða hefur farið um garða. Margar kennslukonurnar af eldri kynslóðunum eru merkilega vel menntaðar. Þá vekur athygli hversu margar þeirra voru ógiftar og barnlausar og einnig það að þær virðast hafa varið mestum starfsaldri sínum í barnakennslu. Margar fátækar stúlkur urðu líklega að velja milli menntunar og svo kennarastarfsins og þess að giftast og eignast börn.

Konan er nefstór með kringlótt gleraugu og hefur skipt dökku hárinu kæruleysislega fyrir miðju. Hún er smáeyg og minna augun á tvær dökkar lindir sem liggja of þétt saman sitt hvorum megin við háan fjallgarð nefsins. Hún horfir hiklaust yfir gleraugun framan í myndasmiðinn. Fagurlega bogadregnar varirnar eru vendilega klemmdar saman. Ég horfi fast á þennan svip og fyllist fögnuði. Svona leit hún þá út, hún fröken Guðrún Jónsdóttir, íslenskukennarinn minn í Landakoti, þegar hún var ung. Hún var kennarabarn og prestsdóttir og átti kennara fyrir bræður. Hún stundaði kennaranám hér og í Danmörku og lærði síðar germönsk og rómönsk mál erlendis. Ef hún fröken Guðrún, líkt og margir samtíðarmenn hennar í Kennaratalinu, hefði vaxið úr grasi eftir að blessaður stríðsgróðinn breytti íslensku samfélagi, hefði hún án efa orðið doktor í bókmenntum eða málvísindum og líklega aldrei fengist við barnakennslu.

Minningarnar hrannast upp. Hvílík gæfa að njóta kennslu fröken Guðrúnar. Ást hennar og yfirgripsmikil þekking á íslensku máli og bókmenntum smitaði okkur. Við lærðum Gunnarshólma eins og hann lagði sig og sáum landið um leið með augum Jónasar í tjaldinu á bjartri sumarnóttu. Við tókum afstöðu með rjúpunni horuðu sem gæðakonan góða plokkaði, sauð og át. Gæðakonan sú varð mér lengi tákn um illsku heimsins. Ég sá hana fyrir mér afskræmda af græðgi, með ljótar vörtur á nefinu, hysja upp um sig pilsin, svo skein í ógeðsleg lærin í skítugum lopabuxum, rétta fram krumlurnar og snúa sakleysið úr hálsliðnum. Fröken Guðrún sagði okkur sögur á meðan við snæddum nestið okkar. Aldrei var hún með bók með sér í þessum sögustundum. Hún sagði okkur Laxdælu, Njálu, Grettlu og Eglu af slíkri snilld að við lifðum okkur inn í frásagnirnar og tókum skýra afstöðu með sumum persónunum en gegn öðrum. Fröken Guðrún sagði okkur líka af riddurum og frúm þeirra í útlöndum og skrítnar sögur af rússneskum fursta og aðra af manni sem breyttist í skordýr. Aldrei man ég eftir að við höfum látið illa í tímum hjá fröken Guðrúnu. Ég minnist þess heldur ekki að hún hafi misst þolinmæðina eða hækkað róminn. Þegar ég missti föður minn ellefu ára, var hún eini kennarinn, sem faðmaði mig að sér án orða. Hinir tóku stirðbusalega í höndina á mér, samhryggðust formlega og héldu svo áfram eins og ekkert hefði í skorist. Ég fann að fröken Guðrúnu var ekki sama. Hún leyfði sér að finna til með mér og sýna það.

Svona kennarar eru salt jarðar. Þeir hafa alltaf verið til, vakið forvitni nemenda sinna, sjálfstraust og gleði við að læra. Aðalsmerki þeirra er staðgóð þekking og djúp ást á því efni sem þeir kenna, hógværð og virðing fyrir nemendum.

Ég fletti Kennaratalinu áfram og velti fyrir mér andlitunum. Þessir kennarar störfuðu flestir í allt öðrum heimi en við byggjum nú. Þeir kunnu hvorki að búa til glærur né skrifa á tölvur, og kennslufræðin var allt önnur, ef hún var á annað borð til í hugum þeirra. Líklega skipta umbúðir nútímans minna máli en sá kjarni sem skapar góðan kennara.

Margir núverandi nemendur Kennaraháskólans, eru þangað komnir vegna þess að þeir höfðu sjálfir góða kennara. Þar eru líka mörg kennarabörn. Vonandi verður þetta unga fólk hinir góðu kennarar framtíðarinnar. Á hinn bóginn er kennaramenntunin ekki lengur svo til eini lykillinn að ævistarfi, vel gefins fátæks fólks, sem þyrstir eftir menntun. Nú ljúka margir nemendur skólans prófum, kenna í nokkur ár og bæta svo við sig frekara námi eða hverfa á vit starfa sem gera þeim kleift að sjá sínum eigin börnum fyrir tónlistartímum, ballet, fimleikum og utanlandsferðum, sem við teljum mikilvægan þátt í uppeldi næstu kynslóðar.

Íslenski skólinn gæti verið betri vinnustaður bæði fyrir kennara og nemendur. Nútímaskólinn er annars eðlis en Landakotsskólinn forðum. Hann þarf að vera lifandi og metnaðarfullt menntunarsamfélag, þar sem allir fá að njóta sín og þroska hæfileika sína til hins ítrasta. Einungis slíkt samfélag er líklegt til að halda í góðu kennarana en skilja hina frá, sem hvort eð er gagnast hvorki sjálfum sér né öðrum á þeim vettvangi.

D ÓRA S. B JARNASON.