EKKI ER langt síðan það þóttu mikil tíðindi ef gefin var út sígild tónlist með innlendum flytjendum á plötu eða diski hér á landi. Þótt enn séu það tíðindi þá stendur útgáfa á sígildri tónlist með íslenskum flytjendum með meiri blóma en dæmi eru um áður; ýmist eru listamennirnir sjálfir að gefa út eða fyrirtæki eða samtök.

UPPSVEIFLA

Í ÚTGÁFU

Útgáfa á verkum og leik íslenskra tónlistarmanna stendur með meiri blóma en dæmi eru um. Árni Matthíasson komst að því að væntanlega kemur á þriðja tug íslenskra diska með sígildri tónlist út á árinu. EKKI ER langt síðan það þóttu mikil tíðindi ef gefin var út sígild tónlist með innlendum flytjendum á plötu eða diski hér á landi. Þótt enn séu það tíðindi þá stendur útgáfa á sígildri tónlist með íslenskum flytjendum með meiri blóma en dæmi eru um áður; ýmist eru listamennirnir sjálfir að gefa út eða fyrirtæki eða samtök. Á síðasta ári vakti athygli hve útgáfan varð skyndilega lífleg og á þessu ári hefur hún enn aukist; þegar eru fimm diskar komnir út og væntanlegir að minnsta kosti nítján diskar í viðbót á næstu vikum.

Til viðbótar við þetta hafa erlend fyrirtæki líka sýnt íslenskum tónlistarmönnum aukinn áhuga. Skemmst er að minnast samstarfs Chandos- útgáfunnar bresku og Sinfóníuhljómsveitar Íslands, en Chandos hefur einnig gefið út disk með Blásarakvintett Reykjavíkur og diska þar sem Einar Jóhannesson og Philip Jenkins leika bresk verk fyrir klarinett og píanó. BIS-útgáfan sænska, sem hyggst gefa út öll verk Jóns Leifs, hefur einnig gefið út nokkuð af upptökum íslenskra listamanna, til að mynda Erling Blöndal Bengtsson, sem hefur verið afkastamikill í upptökum fyrir dönsku útgáfuna Danacord, og Kór Langholtskirkju. Hollenska útgáfan Arsis gaf út á síðasta ári disk með Elísabetu Waage og gefur út á þessu ári disk með Kristni Árnasyni. Ekki má svo gleyma Naxos-útgáfunni sem gaf út fyrir stuttu óperuna Aidu þar sem Kristján Jóhannsson syngur eitt aðalhlutverka og fyrir skemmstu kom út hjá Naxos La Traviata með Rannveigu Bragadóttur. L'Oisau Lyre gaf út fyrir nokkru Töfraflautuna með Kristni Sigmundssyni. Tónlist ólíkrar gerðar Tónlistin er ólíkrar gerðar á diskunum sem gefnir eru út hér á landi á árinu. Þannig gefur íslensk tónverkamiðstöð út verk íslenskra tónskálda og sendi fyrir skemmstu frá sér disk þar sem Caput-hópurinn leikur íslensk kammerverk eftir Jón Leifs, Áskel Másson, Lárus H. Grímsson, Snorra Sigfús Birgisson, Hauk Tómasson, Atla Ingólfsson og Hjálmar H. Ragnarsson. Kolbeinn Bjarnason leikur einnig íslenska nútímatónlist á nýútkomnum diski, Implosions, verk eftir Hafliða Hallgrímsson og Þorstein Hauksson, en hann leikur einnig verk eftir Harvey Sollberger, Klaus Huber, Brian Ferneyhough og Mario Lavista.

Steinunn Birna Ragnarsdóttir gaf út disk fyrir skemmstu þar sem hún leikur verk eftir Robert Schumann og Edward Grieg, þar á meðal píanókonsert Griegs, sem hún tók upp með Sinfóníuhljómsveit Íslands. Fyrir tæpu ári kom út mjög vandaður safndiskur með söng Stefáns Íslandi sem Spor gaf út, Íslensk tónverkamiðstöð gaf út tónlistina úr kvikmyndinni um Jón Leifs, Tár úr steini, væntanlegur er tvöfaldur safndiskur með söng Einars Kristjánssonar þar sem meðal annars gefur að heyra margar upptökur sem ekki hafa heyrst áður, Trio Nordica gaf út disk í sumar þar sem það flytur verk eftir Clöru Wieck- Schumann, Franz Berwald og Felix Mendelssohn-Bartoldy og svo mætti lengi telja. Engin ein skýring Ekki er hægt að benda á neina eina skýringu á aukinni útgáfu á upptökum íslenskra listamanna og viðmælendur, tónlistarmenn, verslunarmenn og útgefendur, eru ekki á einu máli hvernig skýra megi aukninguna. Meðal skýringa sem menn nefna er að upptökubúnaður er orðinn ódýrari og vex fáum í augum, sem á annað borð hafa áhuga, að koma sér upp slarkfærum stafrænum upptökutækjum heima í skúr eða stofu.

Vitanlega verður fyrsta flokks sígild plata ekki tekin upp úti í skúr eða heima í stofu, en tækin eru meðfærileg og þannig eru dæmi um plötu, sem tekin hefur verið upp á einni kvöldstund í góðum sal, með tækjum sem sett voru upp á innan við klukkustund. Framleiðslukostnaður á geisladiskum hefur einnig lækkað til muna á síðustu árum og framleiðsluferlið orðið einfaldara og ódýrara. Á móti þessu kemur svo að um leið og fjölmenn hljómsveit er farin að leika undir, til að mynda Sinfóníuhljómsveitin, þá hleypur kostnaður upp því hljóðfæraleikurum verður að greiða laun. Góðir tæknimenn, sem skipta eðlilega miklu máli, kosta líka sitt og eru því dýrari sem þeir eru betri. Af þessu má ráða að upptökukostnaður er all breytilegur og er iðulega helsti kostnaðarþáttur í útgáfu. Í poppheiminum er algengt að upptökukostnaður hlaupi á hundruðum þúsunda, því algengt er að það taki um og yfir 200 tíma í hljóðveri að taka upp slíka plötu og þegar allt sé talið þurfi að selja af plötunni 3-5.000 eintök til að hafa upp í kostnað. Í upptöku á klassískri tónlist er þessu allt öðruvísi farið og algengt að útgáfukostnaður sé á bilinu 200-400.000 krónur. Vissulega há upphæð, en ekki óviðráðanleg áhætta og oft hlaupa fyrirtæki og sjóðir undir bagga til að létta róðurinn. Nú spyr eflaust einhver af hverju diskarnir kosti þá ekki minna, en eðli málsins samkvæmt seljast klassískir diskar ekki í þúsundaupplagi hér á landi og þó ekki þurfi nema 300-500 eintaka sölu til að ná upp í kostnað þykir það mjög mikil sala á klassíkri plötu. Aukin sala og aukinn áhugi Útgáfa á Íslandi hefur ekki reynst ábatasöm og vart nema von þar sem grunnkostnaður er nánast sá sami og hjá milljónaþjóðum, en markaður lítill. Hann hefur þó farið stækkandi á undanförnum árum og það er mál manna í plötuinnflutningi að sala á sígildri tónlist á geisladiskum aukist sífellt. Japís hefur verið umsvifamest í útgáfu og dreifingu á sígildri útgáfu íslenskri og gefur út sex diska á þessu ári, dreifir að auki tíu til tólf plötum. Japís rekur einnig tvær plötuverslanir og segist verslunarstjóri tónlistardeildar Japís, Ásmundur Jónsson, merkja sífellt meiri sölu á sígildum geisladiskum. Munar þar mestu að hans sögn um diska frá Naxos-útgáfunni, en Ásmundur segist reikna með að á sala á diskum frá Naxos verði á milli 40 og 50.000 eintök á þessu ári. Það sé ótvíræður vitnisburður um aukinn áhuga á sígildri tónlist almennt, sem hljóti að skila sér í kaupum á diskum með íslenskum flytjendum þegar fram líður. Fyrir nokkrum árum hóf Sinfóníuhljómsveitin samvinnu við Chandos-útgáfuna bresku og fékk fyrirtaks dóma fyrir. Á síðasta ári hófst svo samstarf Sinfóníunnar við sænsku útgáfuna Bis sem einnig hefur fengið prýðilega umfjöllun ytra. Bis hefur einnig gefið út plötur með leik íslenskra einleikara, til að mynda disk þar sem Örn Magnússon lék píanótónlist eftir Jón Leifs, og Chandos hefur gefið út disk með Blásarakvintett Reykjavíkur. Einnig hefur Edda Erlendsdóttir, sem búsett er í París, leikið inn á diska fyrir franska útgáfu.

Öll þessi útgáfa og umfjöllunin um hana hefur að mati Ásmundar orðið íslenskum tónlistarmönnum mikil hvatning og líka orðið til þess að plötukaupendur hafa áttað sig á hve frambærilegir tónlistarmenn starfa hér á landi og ekki síst að plötur sem teknar eru upp hér og gefnar út standast erlendri útgáfu fyllilega snúning. "Íslenskir einleikararar hafa betur gert sér grein fyrir því hvað það skiptir miklu máli að geta kynnt sig sem einleikara með geisladisk í höndunum. Útgáfan ytra hefur einnig sett mönnum vissa viðmiðun sem hleypt hefur kappi í listamennina. Ekki má svo gleyma því að markaðurinn er stærri en hann hefur nokkru sinni verið og fer stækkandi, þannig að nú er mögulegt að selja plötur fyrir útgáfukostnaði."

Ásmundur leggur einnig áherslu á að upptökuhljómur sé síst lakari á íslenskum plötum en best gerist ytra og bendir á lofsamleg ummæli um upptökuhljóm á Chandos-diskunum, sem teknir voru upp hér af íslenskum tæknimönnum, í erlendum fagtímaritum og að auki tilnefningu til helstu verðlauna Grammophone tímaritsins fyrir upptökuhljóm. Ásmundur segir reynslu Japísmanna af útgáfunni á síðasta ári ágæta og því hafi þeir ákveðið að halda áfram á sömu braut og bæta frekar við en draga úr á þessu ári. "Markaðurinn tekur eðlilega ekki endalaust við og eflaust kemur að því að við verðum að hægja á ferðinni, en ef plötukaupendur átta sig á að við eigum listamenn á heimsmælikvarða getur þessi útgáfa aukist til muna." Tónlist íslenskra tónskálda Eins og rakið er í upphafi gefur Íslensk tónverkamiðstöð, sem stofnuð var 1968, út tónlist eftir íslensk tónskáld. Fyrsti geisladiskurinn kom út 1988, en áður höfðu komið út tíu vínylplötur, og diskarnir eru orðnir átján. Á þessu ári gefur tónverkamiðstöðin út tvo diska, geisladiskinn Animato þar sem Caput-hópurinn leikur íslensk kammerverk og disk með tónlist úr Tárum úr steini, kvikmynd Hilmars Oddssonar um Jón Leifs, sem selst hefur afskaplega vel. Framkvæmdastjóri tónverkamiðstöðvarinnar, Ásta Hrönn Maack, segir að hlutverk hennar sé beinlínis að gefa út íslenska tónlist, enda sé hún í eigu tónskálda. Til viðbótar við þessa útgáfu hefur tónverkamiðstöðin gefið út kynningardisk með verkum ýmissa dagurtónlistarsmiða sem dreift hefur verið á útvarpsstöðvar. Ásta Hrönn telur aukinn áhuga á útgáfu að nokkru afrakstur ötuls starfs tónlistarskóla víða um land. "Það skiptir einnig máli að dreifing á tónlist er orðin opnari og auðveldari, sem hefur mikið að segja fyrir lítil útgáfufyrirtæki og einkaútgáfur," segir Ásta Hrönn. "Það má svo ekki gleyma því að það eru að koma heim frábærir listamenn, sem vilja koma frá sér plötum því þeir hafa gert sér grein fyrir því að tónleikahald eitt sér er ekki nóg til að vekja athygli á þeim." Þó að erlendar útgáfur gefi öðru hvoru út verk íslenskra tónskálda eiga yngri tónskáld á brattan að sækja í harðri baráttu úti í heimi. Ásta Hrönn segir að þar komi tónverkamiðstöðin að góðu gagni og sinni þeim markaði sem aðrir sinni ekki. Hún segir íslensk tónskáld fylgjast vel með því sem er að gerast ytra og sífellt séu að berast fyrirspurnir að utan og óskir um nánari upplýsingar um einstök verk eða tónskáld. "Hingað hafa haft samband afbragðs flytjendur og tónleikahaldarar úti í heimi, vegna þess að þeir hafa gert sér grein fyrir því að hér er búin til úrvalstónlist." Í útgáfuröð Íslenskrar tónverkamiðstöðvar ber mest á íslenskum flytjendum og þó Ásta Hrönn segi að það sé ekki markmið í sjálfu sér að gefa út íslenska tónlistarmenn standi þeir einfaldlega best að vígi í að flytja íslensk tónverk. "Það hefur verið ánægjuleg aukageta að við erum að kynna íslenska einleikara á sama tíma og við erum að gefa út íslensk tónverk." Leitað nýrra leiða Algengt er að tónlistarmenn séu að taka upp og gefa út einleiksverk eða smáverk, enda er það ódýrasta leiðin til að kynna viðkomandi listamann á þennan hátt, aukinheldur sem mörg erfiðustu verk tónbókmenntanna eru þeirra gerðar. Stærri verk eru þó alltaf verðugt viðfangsefni að glíma við og fyrir skömmu kom út geisladiskur Steinunnar Birnu Ragnarsdóttur, þar sem hún leikur sem einleikari með Sinfóníuhljómsveit Íslands en slíkt er fátítt og einsdæmi að píanókonsert sé gefinn út á geisladisk hér á landi á síðustu árum. Steinunn Birna segist telja að drjúg ástæða fyrir aukinni útgáfu sé að Ríkisútvarpið sé hætt að taka upp leik íslenskra einleikara í hljóðveri og því séu þeir að leita að nýjum leiðum til að kynna sig. Steinunn Birna, sem gefur diskinn sjálf út í samvinnu við Japís, segir það líka hafa verið þróunina í löndunum í kringum okkur að tónlistarmenn taki upp og gefi sjálfir út. Hún tekur undir það að útgáfa á leik íslenskra tónlistarmanna ytra hafi eflaust sitt að segja og margt fleira megi tína til; "eflaust eru skýringarnar á aukinni útgáfu jafn margar og tónlistarmennirnir. Þetta er mjög ólíkt reynslu tónlistarmannins af því að koma fram á tónleikum og að sjálfsögðu varanlegra. Þessu fylgja bæði kostir og gallar því að tónleikarnir líða fljótt hjá en þú situr uppi með geisladiskinn." Steinunn Birna segist þeirrar skoðunar að þessi útgáfa eigi eflaust eftir að aukast enn og sé það vel. "Ég held að þetta hafi dálítið að segja til þess að fólk átti sig á því að okkar fólk er alveg samkeppnishæft og vel það. Það er eitt mjög mikilvægt þó og það er að Ísland er eitt Norðurlandanna sem ekki greiðir tónlistarmanninum sjálfum fyrir flutning á tónlistinni, að minnsta kosti í klassíkinni. Það er von til þess að þetta breytist, en það virðist ganga heldur hægt." Engin grundvallarbreyting á útgáfukostnaði "Það kostar mikið að taka upp disk, ef vel á að vera. Ég trúi því ekki að það eigi eftir að verða grundvallarbreyting á útgáfukostnaði, þó tæknin verði meðfærilegri. Það kemur svo margt annað til eins og til að mynda útgáfurétturinn, sem er töluverður kostnaður í mínu tilfelli vegna píanókonsertsins. Þó klassískar upptökur séu einfaldar í sniðum og kannski ódýrari en gerist í poppheiminum þá er ekki hægt að segja að útgáfan sé beinlínis ódýr. Það er mín tilfinning að útgáfukostnaður sé ekki minni en áður og að hann eigi ekki eftir að lækka nema á kostnað gæðanna. Það þarf meira til en tækin, það þarf staðinn, hljóðfærin, tæknimennina og upptökustjórann; kunnáttu og reynslu sem alltaf þarf að borga fyrir. Ég held að þetta sé eins og allt annað: Ef þú vilt hafa það gott þá kostar það sitt," segir Steinunn Birna. Ekki segist Steinunn Birna telja að hún knúin til að gefa út, en hún sé knúin til að spila og þetta hangi allt á sömu spýtunni. "Ef þú ert knúinn til að spila verðurðu líka að skapa þér grundvöll til þess og þó þetta sé lítið land og lítill markaður verðurðu að láta eitthvað frá þér sem stuðlar að því að þú getir skapað þér vettvang til að spila. Ef þú vilt vera einleikari á Íslandi ertu í þeirri aðstöðu að verða að hugsa um þessa hluti," segir hún. SkrEf íslenskra tónlistarmanna Eftir réttan mánuð halda samtökin SkrEf íslenskir tónlistarmenn tónleika í Borgarleikhúsinu. Þar leika ungir íslenskir einleikarar ýmis verk, en sama dag gefa samtökin út átta geisladiska með leik ýmissa ungra tónlistarmanna. Meðal þeirra sem leika í Borgarleikhúsinu 21. nóvember og senda frá sér disk sama dag er Ólafur Elíasson píanóleikari sem er eins konar framkvæmdastjóri SkrEfsútgáfunnar. Hann segir að á diskunum átta séu ungir hljóðfæraleikarar að láta í sér heyra í fyrsta sinn, til að mynda Ármann Helgason, Svava Bernharðsdóttir, Sigurður Halldórsson og Daníel Þorsteinsson, Þórunn Guðmundsdóttir og Kristinn Örn Kristinsson, Hallfríður Ólafsdóttir, Sigurbjörn Bernharðsson, kammerhópurinn Camerarctica og Ólafur sjálfur svo einhver nöfn séu nefnd. SkrEf er regnhlífarsamtök, þ.e. þau gefa diskana ekki út sjálf en annast ýmsar hliðar útgáfunnar. "Listamennirnir gefa út sjálfir," segir Ólafur, "en ég aðstoða tónlistarmenn við upptökur, hanna umslagið, læt framleiða diskinn og prenta umslagið." Ólafur er hvatamaður SkrEfs og segist hafa fengið hugmyndina þegar hann leitaði fyrir sér með útgáfu fyrir nokkru. Hann segist hafa séð það í hendi sér að ódýrast væri að gera þetta sjálfur, komast yfir tæki, taka sjálfur upp og gefa út. "Við Halldór Víkingsson komum okkur upp upptökutækjum og eigum reyndar báðir tölvur til að klippa saman tónlist. Þróunin í upptökutækni, sérstaklega eftir að stafræn upptökutæki urðu þægilega ódýr, gerir að verkum að upptökukostnaður hefur lækkað talsvert. Það er þó alltaf snúið að klippa upptökurnar saman og þarf þekkingu á tækninni og tónlistinni. Verndari þessarar starfsemi okkar er Fella- og Hólakirkja, þar eru flestir diskarnir teknir upp, en eitthvað er tekið upp í Digraneskirkju. Það skipti gríðarlegu máli að hafa aðgang að góðum upptökustað og sóknarnefnd Fella- og Hólakirkju hefur eiginlega tekið okkur í fóstur," segir Ólafur. Verðið skapar sérstöðu Ólafur segir að ekki þurfi að selja mikið af diskum til að hver og einn hafi eitthvað upp í upptökukostnað, en í takt við lægri útgáfukostnað verði verð diskanna líka helmingi lægra en gengur og gerist. "Við ætlum að marka okkur sérstöðu meðal annars með þessu, að gefa fólki færi á að kaupa disk með óþekktu tónlistarfólki, en lágt verð ætti ekki að vefjast fyrir neinum." Ólafur segir að tónleikarnir í Borgarleikhúsinu og diskarnir átta séu aðeins byrjunin. "Við eigum mikið af gríðarlega hæfu tónlistarfólki á Íslandi og vonandi eiga tugir diska með íslenskum tónlistarmönnum eftir að koma út á næstu árum. Sumir hafa sagt þetta vera of mikið, en mér finnst það frekar vera of lítið," segir Ólafur ákveðinn að lokum.