9. nóvember 1995 | Myndlist | -1 orð

Virkt húsameistarans

Kjarvalsstaðir HÚSAGERÐARLIST/ SKIPULAG Einar Sveinsson. Opið alla daga frá 14-18. OKtóber-desember. Aðgangur 300 krónur.

Einar Sveinsson. Opið alla daga frá 14-18. OKtóber-desember. Aðgangur 300 krónur. ÞAÐ er mikilvæg sýning á lífsverki Einars Sveinssonar, arkitekts og húsameistara Reykjavíkur, sem sett hefur verið upp á göngum og í miðrými Kjarvalsstaða.

Virkt húsameistarans

LIST OG HÖNNUN

Kjarvalsstaðir

HÚSAGERÐARLIST/ SKIPULAG

Einar Sveinsson. Opið alla daga frá 14-18. OKtóber-desember. Aðgangur 300 krónur.

ÞAÐ er mikilvæg sýning á lífsverki Einars Sveinssonar, arkitekts og húsameistara Reykjavíkur, sem sett hefur verið upp á göngum og í miðrými Kjarvalsstaða. Það er um leið samanlögð saga embættisins, því hann tók við starfinu í upphafi ferils síns árið 1934, er hann var ráðinn til að vinna að skipulagi og öðrum húsameistarastörfum fyrir bæinn frá 1 marz, og það var lagt niður að honum látnum 1973.

Sýningin hefur sérstakt vægi, vegna þess að umræða um húsagerðarlist og skipulag hefur verið í minnsta lagi hér á landi og er löngu komið mál, að það sem gert hefur verið í uppbyggingu Stór-Reykjavíkursvæðisins og þéttbýliskjarna landsbyggðarinnar sé tekið til gagnrýninnar meðferðar. Hér hafa opinberar byggingar og skipulag hverfa oftar verið pólitískt þrætumál, en að hreyft væri við kjarna málsins, sem er sjálf hönnun bygginganna og mótun skipulagsins. Einnig er löngu kominn tími til að gagnrýnin hugsun, rökfræði og umræða um sjónlistir séu tekin upp sem námsfag við grunn- og framhaldsskóla.

Menn hika við að viðra skoðanir sínar á þessum málum og þá einkum ef viðkomandi eru starfandi í einhverjum geira sjónlista og mun það vera af ótta við að það geti komið þeim illa, sem er því miður oftar en ekki raunin. Slíkt stangast þó á við lýðræðishugtakið og almenn mannréttindi, sem teljast þeim meiri og heilbrigðari, sem opnara og óþvingaðra líf er í umræðunum.

Tímabil Einars Sveinssonar og samverkamanna hans markar með fáum undantekningum svipmestu uppbyggingu borgarkjarnans á þessari öld og á ég þá við borgarrýmið áður en útborgir, svo sem Breiðholt og Árbæjarhverfi, risu. Það er svo alveg borðleggjandi, sem fram kemur í inngangsorðum Guðrúnar Jónsdóttur í sýningarskrá: "... Fáir einstaklingar hafa átt stærri þátt í mótun Reykjavíkur. Með húsum sínum og hugmyndum hefur hann sett svip á bæinn og listræn sérkenni verka hans eru í huga margra orðin samgróin hluti af ásýnd Reykjavíkur. Þrátt fyrir mikilvægt framlag sitt til byggingar- og skipulagsmála í höfuðborginni naut Einar Sveinsson sjaldnast sannmælis fyrir verk sín á lifanda lífi. Ekki síst vegna þess ber að fagna því tækifæri sem hér gefst til að skoða og meta ævistarf hans í nýju ljósi ..."

Við þetta má bæta, að ekki einasta hefur Einar Sveinsson engan veginn notið sannmælis í lifandi lífi, heldur hefur öllu frekar förlast fyrir þekkingu á byggingarsögunni þau 23 ár, sem liðin eru frá andláti hans, og má það varða veginn um mikilvægi skilvirks upplýsingaflæðis. Einar var umdeildur og oftar en ekki ómaklega að honum vegið, eins og verða vill í einangruðu þjóðfélagi, og kom hér til flæði nýstrauma víða að úr heiminum og sú nýjungagirni sem einatt er einkenni fámenniskjarna.

Rýnirinn, sem alla tíð hefur haft mikinn áhuga á húsagerðarlist, viðurkennir fúslega fáfræði sína og að hafa verið einn þeirra er mátu Einar ekki að verðleikum, en hvar átti að leita tæmandi og óvilhallra upplýsinga í ljósi þess, að sýningin á Kjarvalsstöðum er hin fyrsta er sinnir því hlutverki?

Víst má deila um verk Einars, því honum voru mislagðar hendur, en í ljósi brautryðjandastarfsins megum við frekar þakka fyrir að mistökin urðu ekki fleiri og grófari. Meginmáli skiptir, að fram kemur að hér var um að ræða gagnmenntaðan arkitekt, samviskusaman og vandaðan verkmann, sem gekk heill að hverju starfi, trúr sannfæringu sinni. Þá var Einar barn síns tíma, sem svo endurspeglast í verkum hans, og ég er vel minnugur þess er sum hverfin, sem hann skipulagði, voru að rísa upp eitt af öðru og töldust mikil hvörf í íslenzkri húsagerð og skipulagi.

Einar er fyrstur íslenzkra arkitekta til að sækja menntun til þýskalands, en lokapróf tók hann frá tækniskólanum í Darmstadt 1934, sem sýnir hve fagið er ungt og hve ósanngjarnt er að kveða upp ógrundaða áfellisdóma. Gleymum ekki, að sköpunarverk heimskunnra meistara, borgarkjarnar og jafnvel heilu borgirnar, hafa ekki staðist væntingar og minnumst þess, að sumir voru dýrkaðir sem nýskaparar á lifandi lífi. Hér gengu vísindin trúlega of langt, en maðurinn gleymdist. Ekki lifðu þessir menn í litlum þröngsýnum þjóðfélögum, þar sem hver króna var talin til opinberra framkvæmda. Lokaverkefni Einars ber vott um mjög trausta grunnmenntun, enda hefur komið fram, að hús sem hann teiknaði hafa yfirleitt staðist tímans tönn betur en flestra annarra og hann hafði ýmis áhugamál fram yfir sjálfa skólamenntunina, sem framkvæmdir hans nutu blessunarlega góðs af.

Þá ber að athuga fyrir hvaða fólk verið var að teikna hús og hanna hverfi, í ljósi þess hve Einari var í mun að beina sólarljósinu inn í híbýli þess í sólarlitlu landi og á tímum er tæring var enn landlæg. Fólkið, sem flutti í þessar íbúðir lét það verða sitt fyrsta verk að útiloka sólarljósið með þykkum gluggatjöldum, helst margföldum (!), og er sú árátta enn við líði. Þá voru menn ekki eins meðvitaðir um hætturnar af hinu beina sólarljósi og þá einkum í jafn tæru ómettuðu lofti og hér á norðurhjaranum. Fleygbogaskermar, sem veita birtu inn í hús en útiloka beina sólargeisla, voru og naumast farnir að ryðja sér rúms. Þá gerðu menn sér trauðla grein fyrir, að áhrif sólargeisla í gegnum gler eru snöggtum önnur en undir beru lofti og beinlínis hættuleg. Ennfremur ber að vísa til og minna á, að fólkið, sem streymdi úr strjálbýlinu þar sem kynslóðir höfðu lifað mann fram af manni í þúsund ár, var mjög í mun að búa sér og einangrað frá öðrum. Má hér vísa til furðulegs ástands í ýmsum íbúðarblokkum, sem helst minnir á andrúmið í smáþorpum. Búi einhver í blokk í útlandinu er ekki óalgengt, að bláókunnugt fólk sé farið að kasta vinsamlega á hann kveðju í stigagöngunum eftir 2-3 daga, en eftir 20-30 ára búsetu í Reykjavík getur verið að örfáir íbúanna heilsist innbyrðis og einungis 10-20 einstaklingar í 6O íbúða blokk mæti á aðalfundi þar sem teknar eru mikilvægar ákvarðanir, sem alla varða. Og þá skal engan undra þó furðulegheit og gikksháttur nái að festa rætur.

Það skiptir líka máli, að fólki, sem tímabundið hefur lifað og starfað í fjölbýlishúsum og skólum, sem Einar Sveinsson hannaði, hefur yfirleitt liðið merkilega vel og ýmsir viðmælendur mínir, sem komnir eru yfir miðjan aldur, eiga ljúfar minningar af andrúminu þar. Þó að kennarar hafi sett út á of litlar skólastofur og að ekki var tekið tillit til sérkennslu við hönnun þeirra. Einar skildi uppeldisgildi listar í umhverfinu, eins og skólabyggingar hans bera vott um og einstakt er, að Jóhann Briem var falið að mála allmörg málverk fyrir Laugarnesskólann og fékk í því skyni 5 ára leyfi frá kennslu á fullum launum. Hafa menn sjaldan fjárfest betur, en hitt er svo annað mál, að ekki var gert ráð fyrir þessum myndum í upphafi og brjósthár panell sker þær í sundur fyrir miðju.

Ekki get ég tekið undir þá skoðun Einars og fleiri arkitekta tímanna, að ekki ætti að taka tillit til fyrra byggingarlags né íslenzkrar náttúru og mjög tel ég misráðið að þekja ytra byrði húsa skeljasandi. Vel viðhaldin bárujárnshús hafa sannað sig, en hins vegar verða hús með skeljasandi eitthvað svo gömul og lúin með árunum og mjög ber á steypuskemmdum, sem þó eru síður sök arkitektanna. Hins vegar skal litið til þess, að Einar Sveinsson var einn þeirra er innleiddu fegursta anga "funksjónalismans" og Bauhaus-stefnunnar á Íslandi og eftir hann liggja afar stílhrein einbýlishús. Ýmsar opinberar byggingar teljast og mjög vel hannaðar, umhverfi þeirra einnig, má hér vísa til Heilsuverndarstöðvarinnar við Snorrabraut. Hins vegar má mjög finna að staðsetningu annarra, sem í sumum tilvikum er næsta neyðarleg, svo sem Skúlatún 2. Þá má benda á líkan "konstrúksjón" af uppbyggingu turns Heilsuverndarstöðvarinnar á sýningunni, sem er augnayndi á við vel formaðann skúlptúr og minnir eitt augnablik á Vladimir Tatlin. Rýnirinn er afar veikur fyrir turnum og hvolfþökum í borgarkjörnum, sem lyfta undir andann.

Tilgangur þessarar umfjöllunar er öðru fremur að vekja til umhugsunar og mikilvægt er að allir þeir, sem láta sig sjónlistir varða, taki við sér og skundi á Kjarvalsstaði. Trúlega mun þá fara fyrir mörgum eins og rýninum, sem ólst upp með flestar þessar hönnunarframkvæmdir Einars Sveinssonar í beinu sjónmáli, en er nú snöggtum fróðari um lífsverk hans.

Í tilefni framkvæmdarinnar hefur verið gefin út innihaldrík sýningarskrá og er textagerð hennar til eftirbreytni um skilvirkni og hlutlægni, en hana hefur annast Pétur H. Ármannson. Ættu sem flestir að nálgast hana, skoða og lesa vel.

Bragi Ásgeirsson

Einar Sveinsson arkitekt (1906-1973).

DÆMI um "funksjónalisma" ­ Freyjugata 43, íbúðarhús Sigurðar Jóhannsonar, 1933.



Aðgangsupplýsingar

Notandi:Þú ert ekki innskráð(ur).
Greinin: Þessi grein er ókeypis þar sem hún er eldri en þriggja ára.
Morgunblaðið - fyrsta forsíðan

Morgunblaðið hjá Landsbókasafni

Á vefnum timarit.is er að finna stafrænt safn Landsbókasafns yfir helstu dagblöð og tímarit landsins. Þetta er eina leiðin til að leita að efni úr Morgunblaðinu frá því fyrir 1986.