18. nóvember 1995 | Menningarblað/Lesbók | 2438 orð

Vínarfundurinn 1814-1815

Eftir HEIMI G. HANSSON

EFTIR endalok kalda stríðsins hafa orðið þó nokkrar breytingar á evrópska landakortinu. Ríki hafa horfið af sjónarsviðinu og önnur komið í staðinn. Að þessu leyti má segja að Evrópa standi nú um margt í svipuðum sporum og hún stóð í árið 1815. Þá var nýlokið löngum ófriði og ljóst að ríkjaskipan myndi raskast töluvert.

Vínar-

fundurinn

1814-1815

Eftir HEIMI G.

HANSSON

Á Vínarfundinum voru saman komnir helztu stjórnmálaskörungar álfunnar og aðalverkefnið var að draga upp nýtt landakort af Evrópu og ráðstafa þeim ríkjum sem lent höfðu undir Napoleoni eða leppstjórnum hans.

EFTIR endalok kalda stríðsins hafa orðið þó nokkrar breytingar á evrópska landakortinu. Ríki hafa horfið af sjónarsviðinu og önnur komið í staðinn. Að þessu leyti má segja að Evrópa standi nú um margt í svipuðum sporum og hún stóð í árið 1815. Þá var nýlokið löngum ófriði og ljóst að ríkjaskipan myndi raskast töluvert. En ólíkt því sem gerðist í lok kalda stríðsins, þá var Evrópa árið 1815 endurskipulögð á sameiginlegum fundi ráðamanna í ríkjum álfunnar. Herir Frakka höfðu farið sigurför um Evrópu undir stjórn Napoleons Bónaparte. Hann varð æðsti maður hersins árið 1796 og var orðinn hæstráðandi í Frakklandi þremur árum síðar. Árið 1804 var hann svo krýndur til keisara. Þegar veldi Napoleons var í hámarki, árið 1812, náði það, ásamt ríkjum bandamanna þess og leppríkjum, yfir mestan hluta meginlands Evrópu. Þá fór hinsvegar að halla undan fæti og þann 31. mars 1814 riðu Alexander Rússakeisari og Friðrik Vilhjálmur Prússakóngur inn í París ásamt hermönnum sínum. Napoleon var neyddur til að segja af sér og var sendur í útlegð til eyjarinnar Elbu. Þar með lauk blóðsúthellingum sem staðið höfðu í aldarfjórðung. Aðalsigurvegararnir í Napoleonsstríðunum voru stórveldin Rússland, Prússland, Bretland og Austurríki. Settust nú fulltrúar þeirra að samningaborðinu til að semja um friðarskilmála til handa Frökkum. Prússum var mjög í mun að Frökkum yrði hegnt grimmilega, en hin ríkin vildu taka þá mildari tökum. Var það álit þeirra að of harkalegir friðarskilmálar myndu einungis vekja upp hefndarþorsta, og að friðvænlegar myndi horfa í Evrópu ef Frakkar gætu verið þokkalega sáttir við sinn hlut. Margir áttu erfitt með að sætta sig við að þurfa að sýna hinu sigraða ríki miskunn. Frakkar höfðu róið að því öllum árum að verða drottnarar Evrópu, höfðu herjað harkalega á aðrar þjóðir álfunnar og valdið þar þungum búsifjum. Það var enda svo, að fram eftir 19. öldinni var Frakkland sami ógnvaldur í augum Evrópubúa og Þýskaland var fram eftir þeirri 20. En þrátt fyrir það urðu hin mildari sjónarmið ofaná og Frakkar fengu að halda landamærum sínum eins og þau höfðu verið þann 1. janúar 1792. Þeim var hlíft við að borga stríðsskaðabætur og þurftu ekki heldur að skila aftur þeim gífurlega fjölda listmuna sem þeir höfðu tekið ófrjálsri hendi í herferðum sínum um álfuna. Þá fengu þeir til baka flestar þær nýlendur sem þeir höfðu misst á meðan á hildarleiknum stóð. Þessi friðarsamningur, Fyrri Parísarfriðurinn, var undirritaður þann 30. maí 1814. Fulltrúarnir í París gerðu einnig frumdrög að nýrri ríkjaskipan Evrópu, en sammæltust um að hittast á nýjan leik í Vínarborg þá um haustið til að ganga endanlega frá því máli. F UNDURINN D ANSAR Vínarfundurinn hófst í septembermánuði árið 1814. Þar komu saman flestir helstu stjórnmálaskörungar álfunnar, enda var fulltrúum allra Evrópuríkja boðin þátttaka. Var það mál manna að líklega hefðu aldrei verið jafnmargir tignarmenn saman komnir á einum stað. En Vínarborg hafði aðdráttarafl fyrir fleiri en þá tignustu, því í borginni úði og grúði af gestum af öllu tagi. Þangað streymdu jafnt aðalsmenn sem óbreytt alþýðufólk, og betlarar, þjófar og njósnarar söfnuðust þar saman í hundraða tali. Gestgjafinn, Frans I. Austurríkiskeisari, notaði þetta tækifæri, á meðan Vín var miðpunktur Evrópu, til að varpa ljóma á veldi þeirra Habsborgara og veitti hinum tignu gestum sínum af mikilli rausn. Var fundarmönnum séð fyrir stöðugum skemmtunum af ýmsu tagi, svo sem dansleikjum, leiksýningum, sleðaferðum og veiðiferðum auk óteljandi glæsilegra matarboða. Varð það að orðtaki, þegar spurt var hvernig fundurinn gengi, að svara: ,Fundurinn gengur ekki, hann dansar." Aðalverkefni fundarins var þó ekki að stíga dans, heldur að draga upp nýtt landakort fyrir Evrópu. Fjölmargar nefndir voru skipaðar til að sjá um hina ýmsu þætti þessa verks. Skiluðu þær síðan niðurstöðum sínum, en fundurinn kom í raun aldrei formlega saman. Þeir sem flestu réðu, og báru um leið hitann og þungann af fundarstarfinu voru fulltrúar sigurvegaranna fjögurra. Robert Steward Castlereigh, greifi og utanríkisráðherra, fór fyrir sendinefnd Bretlands, Friðrik Vilhjálmur III. Prússakonungur fór fyrir sinni sendinefnd og það sama gerði Alexander I. Rússakeisari. Frans I. var síðan gestgjafinn, en Klemenz von Metternich fursti var aðalsamningamaður Austurríkismanna og sá sem mestu réð á fundinum. Hvað átti nú að gera við þau ríki sem lent höfðu undir Napoleoni eða leppstjórnum hans? Hugsjónir frönsku byltingarinnar höfðu borist víða um Evrópu með herjum Frakklands og í anda þeirra vildu margir að nú yrði komið á stjórnarumbótum, myndaðar þingbundnar konungsstjórnir eða jafnvel stofnuð lýðveldi. Því fór þó fjarri að allsráðendur á Vínarfundinum hefðu eitthvað slíkt í huga. Þeir höfðu að leiðarljósi hugtökin lögmæti og stöðugleiki. Með lögmæti áttu þeir við, að ríkin yrðu aftur fengin í hendur fyrri þjóðhöfðingjum eða réttmætum erfingjum þeirra. Með stöðugleika var átt við, að valdajafnvægi skyldi ríkja í álfunni, með sérstakri áherslu á að halda aftur af Frökkum. Einveldi var aftur komið á í hverju ríkinu af öðru, að Frakklandi undanskildu þar sem óttast var að það myndi vekja upp of sterka andúð. Reyndar var reglan um lögmæti mismikið í heiðri höfð, eftir því hvort um var að ræða smá eða stór ríki og eftir því hvort ríkin höfðu verið hliðholl eða andstæð Napoleoni. T EKIST Á U M L ANDSVÆÐI Þótt Vínarfundurinn kæmi ekki formlega saman, hittust menn tíðum, bæði í hinum ýmsu nefndum og auðvitað í veislum og á dansleikjum. Þar reyndu þeir að tryggja sér stuðning hvers annars við tilkall til umdeildra landsvæða, selja stuðning sinn fyrir stuðning við sig. Ótal sambönd og bandalög voru mynduð, sem síðan gátu hæglega riðlast á næsta dansleik. Það ágreiningsefni sem hvað örðugast reyndist að leysa var hvernig skipta ætti Póllandi og Saxlandi. Alexander Rússakeisari krafðist þess að allt Pólland kæmi í hlut Rússa og að Prússar fengju Saxland. Austurríkismenn máttu aftur á móti ekki til þess hugsa að það yrðu lyktir málsins, enda hefði það þýtt að vesturlandamæri Rússlands yrðu komin óþægilega nálægt Vínarborg og að sameiginleg landamæri Austurríkis og Prússlands myndu meira en tvöfaldast að lengd. Slíkt var einfaldlega of hættulegt til að á það yrði fallist. Bretar treystu sér ekki heldur til að samþykkja þessa skipan mála. Tók nú að kastast mjög í kekki með sigurvegurunum og það tókst fulltrúa Frakka, hinum slynga Charles Maurice de Talleyrand, að færa sér í nyt. Hann kom til Vínarborgar sem fulltrúi sigraðrar þjóðar og átti lítið sem ekkert að hafa að segja um niðurstöður fundarins. En með því að notfæra sér úlfúðina sem þar var oft ríkjandi tókst honum að komast inn á gafl hjá stórveldunum fjórum og fá að taka þátt í störfum þeirra. Undir árslok 1814 voru ófriðarblikur farnar að sjást á lofti og margir óttuðust að deilurnar um Pólland og Saxland myndu enda með styrjöld. Það varð ekki til að slá á þann ótta þegar prússneski kanslarinn Hardenberg lýsti því yfir á gamlársdag, að ef Prússum yrði neitað um Saxland myndi það jafngilda stríðsyfirlýsingu. Bretar og Austurríkismenn sáu þann kost vænstan að stofna til leynilegs bandalags með Frökkum um að standa saman ef til ófriðar kæmi. Það fór þó ekki svo að styrjöld brytist út. Samningar tókust um að Rússar fengju megnið af Póllandi, en Austurríki og Prússland fengu þar einnig landsvæði. Var hinn rússneski hluti Póllands síðan gerður að sérstöku konungsríki undir stjórn Alexanders I. Borgin Kraká varð frjáls borg undir vernd Rússa, Prússa og Austurríkismanna. Eftir að þessir samningar voru í höfn höfðu Rússar lítinn áhuga á að styðja Prússa í deilunni um Saxland. Varð það úr að Friðrik Vilhjálmur sættist á að fá um helming þess lands. Þrátt fyrir það höfðu Prússar svo sem litla ástæðu til að kvarta, enda stækkaði ríki þeirra að mun. Auk landsvæðanna í Saxlandi fengu þeir m.a. Pommern, sem Svíar höfðu ráðið, Westfallen og héruð við Rínarfljót, þ.á m. Ruhr-héraðið, sem síðar varð eitt auðugasta iðnaðarhérað Þýskalands. Alexander Rússakeisari leit á sig sem aðalsigurvegarann yfir Napoleoni og taldi sig því eiga rétt á að fá meiri landauka en þá sem samið var um í Póllandi. Var sæst á að Rússar fengju að halda Bessarabíu, sem þeir tóku af Tyrkjum 1812, og Finnlandi, sem þeir höfðu náð af Svíum. Í staðinn fengu Svíar að halda Noregi, sem þeir höfðu haft af Dönum með Kílarfriðnum í ársbyrjun 1814. Þrátt fyrir að Danir hafi hallast að Napoleoni í ófriðnum, var ákveðið að bæta þeim missi Noregs með því að færa þeim héraðið Lauenburg í Þýskalandi. F RAKKLAND G IRT A F Stórveldunum var mikið í mun að styrkja þau ríki sem áttu landamæri að Frakklandi, til að tryggja að allar tilraunir Frakka til útþenslu yrðu kæfðar í fæðingu. Ákveðið var að styrkja ríkin við norðurlandamæri Frakklands með því að sameina Holland og Belgíu í konungsríkið Niðurlönd. Þá veittu landaukar Prússa í Rínarhéruðunum Frökkum einnig viðnám. Þýsku ríkin voru styrkt verulega. Í stað hinna rúmlega 300 ríkja sem urðu til í lok Þrjátíu ára stríðsins árið 1648, var þeim nú fækkað niður í 39 með því að láta hin smærri renna saman við þau sem voldugri voru. Ríkin voru síðan látin mynda lauslegt bandalag sín á milli og var það sett undir umsjón Austurríkismanna. Samstarf þýsku ríkjanna fólst aðallega í því að þau þurftu að leggja fram skerf til sameiginlegra varna gegn utanaðkomandi hættu. Þau starfræktu einnig sameiginlegt þing en voru að öðru leyti algerlega sjálfstæð. Á þennan hátt tókst að minnka hættuna á því að á ríkin yrði ráðist, án þess þó að styrkja þau svo að öðrum stæði ógn af. Við austurlandamæri Frakklands voru varnir styrktar með því að láta svissnesku kantónurnar 22 mynda sambandsríki, sem naut verndar stórveldanna. Ítalía hafði í raun verið sameinuð í eitt ríki undir Napoleoni, en var nú skipt upp á nýjan leik. Sardiníuríkið við suðausturlandamæri Frakklands endurheimti héraðið Piedmont og var að auki styrkt með landaukum, m.a. í Genoa. Þá fékk Páfaríkið aftur lönd sín á Mið-Ítalíu. Í sárabætur fyrir að láta Belgíu af hendi til hins nýja niðurlenska konungsríkis fengu Austurríkismenn í sinn hlut Langbarðaland og Feneyjar á Ítalíu. Með þessum ráðstöfunum var talið að Frakkland væri girt nægilega sterkum ríkjum til að halda aftur af því og að myndast hefði valdajafnvægi í álfunni. Bretar fengu ekki lönd á meginlandi Evrópu fyrir sinn hlut í sigrinum yfir Napoleoni, enda var slíkt andstætt stefnu þeirra. Þeir kusu heldur að bæta við sig nýlendum. Í þeirra hlut komu m.a. St. Lucia, Mauritius og Seyschell-eyjar frá Frökkum og frá Hollendingum fengu þeir Ceylon og Höfðanýlendu. Greiddu þeir konungi Niðurlanda sex milljónir punda í sárabætur. Með þessum mikilvægu flotastöðvum voru yfirburðir Englendinga á höfunum nú orðnir enn meiri en áður. S EINNI P ARÍSARFRIÐURINN Aðfaranótt hins 7. mars, á meðan Vínarfundurinn stóð enn sem hæst, bárust þær fregnir til fundarmanna að Napoleon hefði strokið úr útlegðinni og væri á leið til Parísar á nýjan leik. Ákveðið var að láta þetta ekki trufla störf fundarins, heldur var þeim þvert á móti flýtt. Var lokasamþykkt fundarins síðan undirrituð níu dögum áður en Wellington bar sigurorð af Napoleoni í orrustunni við Waterloo. Með undirritun samþykktarinnar lauk sjálfum Vínarfundinum, en starf fulltrúa stórveldanna hélt áfram. Sú hylli sem Napoleon naut við endurkomuna sýndi að Frakkar höfðu ekki látið sér segjast. Prússar kröfðust harðra refsinga og helst að Frakklandi yrði skipt upp í smærri ríki. Castlereigh var hinsvegar enn á þeirri skoðun að affarasælast myndi reynast að fara um þá mildum höndum. Þeir Metternich og Alexander voru honum sammála og í september hafði nefnd fjórveldanna komist að samkomulagi um nýjan friðarsamning. Var hann undirritaður þann 20. nóvember 1815. Samkvæmt þessum samningi, Síðari Parísarfriðnum, missti Frakkland nokkur landsvæði og voru landamæri ríkisins færð til þess horfs sem þau voru í fyrir stjórnarbyltinguna árið 1789. Þeir urðu einnig að greiða 700 milljónir franka í stríðsskaðabætur og var nú uppálagt að skila aftur þeim listmunum sem þeir höfðu sankað að sér á meðan Napoleonsstríðin stóðu yfir. Þeir máttu líka sæta því að 150.000 manna setulið yrði í landinu næstu árin, til að tryggja að staðið yrði við ákvæði samningsins. Sama dag og sáttmálinn var undirritaður stofnuðu sigurvegararnir með sér Fjórveldabandalagið. Var því ætlað að sjá til þess að friður héldist í Evrópu. Ákveðið var m.a. að halda reglulega fundi leiðtoga ríkjanna til að ræða málefni álfunnar. Árið 1818 var samþykkt að Frakkar hefðu staðið svo vel við sínar skuldbindingar að ekki þyrfti lengur að hafa hjá þeim setulið. Við sama tækifæri var Frökkum boðið að gerast meðlimir í Fjórveldabandalaginu. L OF O G L AST Vínarfundurinn hefur hlotið bæði lof og last í gegnum tíðina. Gagnrýnendur benda á að stórveldin hafi fært bæði þjóðir og landsvæði á milli ríkja eins og peð á skákborði. Þeir hafi neitað að viðurkenna hin vaxandi öfl frjálslyndisstefnu og þjóðernishyggju, en þess í stað reynt að bæla þau niður með harðri hendi. Aðrir hafa hinsvegar dáðst að sigurvegurunum fyrir að fara mildum höndum um hinn sigraða, öfugt við það sem gerðist síðar, við lok fyrri heimsstyrjaldar. Þeir álíta að ekki hafi verið hægt að búast við öðru en að hinir gamalgrónu sigurvegarar tækju nýjum hugmyndum eins og þjóðernishyggju og frjálslyndi með tortryggni. Það var t.d. beinlínis hættulegt fyrir Austurríki að gefa þjóðernishyggju lausan tauminn, enda samanstóð ríkið af fjölmörgum þjóðum og þjóðabrotum. Vínarfundinum til ágætis hefur einnig verið bent á, að eftir hann hafi liðið heil fjörutíu ár uns stórveldunum laust saman í stríði á nýjan leik í Evrópu. Í heild hafi reyndar næstu hundrað árin eftir fundinn einkennst af meira jafnvægi og minni ófriði en Evrópubúar áttu að venjast. Það beri að miklu leyti að þakka samningamönnunum í Vínarborg. Heimildir: Cook, Chris og John Stevenson: The Longman Handbook of Modern European History 1763-1985. London 1987. Helgi Skúli Kjartansson: Þættir úr sögu nýaldar. Reykjavík 1976. Jón Guðnason: Mannkynssaga 1789-1848. Reykjavík 1960. Kennedy, Paul: The Rise and Fall og The Great Powers. Economic Change and Military Conflict from 1500 to 2000. London 1988. Kissinger, Henry: Diplomacy. New York 1994. The New Cambridge Modern History. VIII: War and Peace in an Age of Upheaval 1793-1830. Cambridge 1969.

EVRÓPA árið 1812. Franska keisaradæmið nær þá yfir stóran hluta álfunnar, þar á meðal Spán, Ítalíu, Sviss, Niðurlönd, stóran hluta núverandi Þýzkalands og Póllands, þar sem var stórhertogadæmið Varsjá. Næstu nágrannar í austri eru Danaveldi, Prússland, Austurríki og Tyrkjaveldi.



EVRÓPA eftir Vínarfundinn 1815. Frakkland hefur næstum fengið sína núverandi mynd, en Austurríki er stórveldi og stærra að flatarmáli en Spánn og Frakkland. Tyrkjaveldi er líka fyrirferðarmikið; nær yfir Grikkland og allan Balkanskaga að undanskildu smáríkinu Svartfjallalandi.

FUNDURINN dansar. Frönsk skopmynd af Vínarfundinum 1915. Alexander I er í miðjunni á milli Metternichs fursta og Prússakonungs. Til þess var tekið hve mikið var um veizluhöld og glæsilega dansleiki í tengslum við fundinn.



VÍNARFUNDURINN, málverk eftir Jean B. Isabey. Metternich fursti er staðinn upp af stól sínum, Castlereagh situr með krosslagða fætur, en Tallerand er sá sem situr með hægri handlegginn á borðinu.



Aðgangsupplýsingar

Notandi:Þú ert ekki innskráð(ur).
Greinin: Þessi grein er ókeypis þar sem hún er eldri en þriggja ára.
Morgunblaðið - fyrsta forsíðan

Morgunblaðið hjá Landsbókasafni

Á vefnum timarit.is er að finna stafrænt safn Landsbókasafns yfir helstu dagblöð og tímarit landsins. Þetta er eina leiðin til að leita að efni úr Morgunblaðinu frá því fyrir 1986.