3. febrúar 1996 | Menningarblað/Lesbók | 2141 orð

"Hamarinn við Friðmundará"

Eftir KARL GUNNARSSON

INN AF Vatnsdal í Austur-Húnavatnssýslu gengur afdalur sem nefnist Forsæludalur, en hann er vettvangur mikilla og furðulegra atburða í fornsögunum. Hann liggur í nokkuð beinu framhaldi af Vatnsdalnum til landsuðurs, og eftir honum rennur Vatnsdalsáin. Innsti bærinn er samnefndur dalnum, en þar innar þrengist dalurinn og áin rennur í gljúfrum.

"Hamarinn

við Friðmundará" Eftir KARL GUNNARSSON



Þessi skýringartilraun gengur að sjálfsögðu út frá því að Vatnsdæla saga sé þesskonar texti sem kalla má launsögn, en þar er tvíræðni máls og sagnahefðar beitt þannig að lesa má hulin fræði á bak við hina yfirborðslegu frásögn.



INN AF Vatnsdal í Austur-Húnavatnssýslu gengur afdalur sem nefnist Forsæludalur, en hann er vettvangur mikilla og furðulegra atburða í fornsögunum. Hann liggur í nokkuð beinu framhaldi af Vatnsdalnum til landsuðurs, og eftir honum rennur Vatnsdalsáin. Innsti bærinn er samnefndur dalnum, en þar innar þrengist dalurinn og áin rennur í gljúfrum. Rúmum tveimur kílómetrum innan við bæinn rennur Friðmundará úr austri í Vatnsdalsá, og er í djúpu gljúfri við ármótin, Friðmundarárgili. Í júnímánuði 1992 var ég staddur inni við Friðmundará, en erindi mitt á þessar fáförnu slóðir var að kanna hvort ég sæi nokkur ummerki eftir Þórólf heljarskinn, svo sem virki hans þar á klettanesinu sem segir frá í Vatnsdæla sögu. Þar sem ég stóð og skyggndist suður yfir gljúfrið, kom ég auga á óvænta mynd í klettaveggnum þar á móti. Mjó skora gengur skáhallt inn í bergið ofan frá brún og myndar drang sem er að nokkru skilinn frá klettaveggnum. Þessi klettastandur líkist uppreiddum Þórshamri. Hamarinn er uppréttur með stuttu digru skafti, og um það heldur krumla mikil sem virðist koma skáhallt út úr bjarginu. Á mynd 1a) er ljósmynd sem ég tók þá af fyrirbærinu, en b) sýnir einfalda teikningu af útlínum þessarar myndunar, eins og ég skynja hana. Hamarshausinn er upptypptur eða með strýtulagaðan koll, af sömu gerð og sá forni helgi- eða verndargripur sem sýndur er á 2. mynd. Við þessa sjón varð mér skyndilega ljóst hvernig skilja mætti hina ótrúlegu og mótsagnakenndu sögu um fyrrnefndan Þórólf og samskipti hans við Vatnsdælinga, enda væri nafn hans valið til að minna á Ása- Þór sjálfan. Í Vatnsdælu er Þórólfur kynntur til sögunnar tæpitungulaust: " Þórólfur hét maður og var kallaður heljarskinn. Hann nam land í Forsæludal. Hann var ójafnaðarmaður mikill og óvinsæll. Hann gerði margan óskunda og óspekt í héraðinu. Hann gerði sér virki suður við Friðmundará skammt frá Vatnsdalsá við gjá eina og gekk nes í milli gjárinnar og árinnar en hamar stór fyrir framan. Grunaður var hann um það að hann mundi blóta mönnum og var eigi sá maður í dalnum öllum er óþokkasælli væri en hann." Orðin "nes í milli gjárinnar og árinnar" eiga greinilega við tunguna eða hamranesið milli gljúfurs Friðmundarár, sem kalla má gjá, og Vatnsdalsár. Það verður ljósara síðar í sögunni að virkið á að hafa verið á þessu nesi. Lýsing höfundar á þessum landnámsmanni er furðulega ýkjukennd, og hann er gerður að hreinni ófreskju. " H VER N AM F ORSÆLUDAL?" Ingimundur nam Vatnsdal og bjó á Hofi. Hann var forfaðir valdaættar Vatnsdælinga, en sagnaritarinn er þeim mjög hliðhollur og lýsir Ingimundi sem hinum mikla leiðtoga héraðsins. Þegar þess er gætt hve landnám Þórólfs er tiltölulega lítið og rýrt, hlýtur það að teljast ákaflega ósennilegt að hann hafi haft bolmagn til að komast upp með slíkan ósóma í næsta nágrenni við héraðshöfðingjann. Reyndar er það einkennilegt að landnám Ingimundar, sem var mjög stórt, hafi ekki líka tekið yfir þennan afdal. Í Landnámabók (Sturlubók) er hvergi minnst á Þórólf heljarskinn, en þar segir að landnámsmaður í Forsæludal hafi heitið Friðmundur. Þessu nafni bregður þar aftur fyrir í upptalningu á átta fylgdarmönnum Ingimundar, og er sá Friðmundur sagður vera þræll. Ekki er ljóst hvort um sama manninn sé að ræða, og allt er þetta einkennilegt. Fékk þrællinn leyfi til að nema land, eða voru þarna tveir menn með þessu sjaldgæfa nafni? Nú verðum við að hafa í huga að þær gerðir Landnámabókar sem varðveist hafa eru engan veginn sjálfstæðar frumheimildir. Sturla Þórðarson tók efni úr Íslendingasögum í bók sína, og þar á meðal er langur útdráttur úr Vatnsdæla sögu, en í sögunni fyrirfinnst einmitt keimlík upptalning á fylgdarmönnum Ingimundar. (Reyndar er hún í ýmsu frábrugðin og er þar víxlað þrælum og frjálsum mönnum, en það er álit fræðimanna að þessi setning í Vatnsdælu hafi spillst í uppskrift, og að hún hafi upphaflega verið lík þeirri sem lesa má í Landnámu). Hér er ekki vert að rekja þennan samanburð í smáatriðum, en líklegast er að Sturla hafi haft fyrir sér landnámalýsingu sem nefndi Friðmund en ekki Þórólf, og hafi honum þótt það trúlegra en furðusagan í Vatnsdælu, en síðan tekið þaðan upptalningu fylgjaranna og ekki hirt um að skýra hvernig stóð á því að Friðmundur var þar sagður vera þræll. Það verður einnig að teljast líklegt að höfundur Vatnsdælu hafi þekkt til Friðmundar landnámsmanns. Við sjáum að hann kannast við nafnið í sambandi við fylgjara Ingimundar og hann þekkir örnefnið Friðmundará. Að líkindum hefur hann haft undir höndum sömu upplýsingar og hinar fyrstu landnámalýsingar byggðu á. Hvernig stendur þá á því að hann hefur falið Friðmund en leitt fram hinn feiknlega Þórólf, sem hann virðist hafa svo mikla andúð á? " Þ ÓRÓLFUR R EKINN Ú T" Í sögunni stingur Þórólfur aftur upp kollinum löngu síðar, þegar Ingimundur er dauður og synir hans teknir við mannaforráðum, þá enn í fullu fjöri og við sama heygarðshornið: " Þórólfur lagðist á fé manna og gerðist hinn mesti þjófur ". Hann settist í virki sitt við Friðmundará, og voru nokkrir illvirkjar með honum, " allir hans jafningjar eða verri ". Þeir Ingimundarsynir, Þorsteinn, Jökull og Þórir, söfnuðu þá liði og fóru að Þórólfi inn að Friðmundará. Þar leist Þorsteini ekki á blikuna og mælti: " Eigi veit ég hversu vér fáum að sótt virkinu fyrir árgljúfrum þessum ". Hér er Þorsteinn gerður furðu ráðalaus, sem annars var þó skynsamastur bræðra sinna. Að sjálfsögðu er ekki hægt að sækja beint yfir hyldjúpt gljúfrið, og er Jökull látinn finna upp á því bragði að krækja upp fyrir gljúfrið og koma aftan að virkismönnum. En nú má spyrja: hafði höfundur einhverja ástæðu til að setja á svið þetta hik við árgljúfrið ­ láta þá standa og mæna suður yfir gjána? Jú, þeir voru þar staddir í sömu sporum og ég var júnídaginn góða þegar klettamyndin af Þórshamrinum blasti við mér. Lausn gátunnar er þessi: Þórólfur er ekkert annað en hamarinn og krumlan í berginu, eða e.t.v. frekar vættur í berginu sem birtir tilvist sína með þessum ummerkjum. Í sögunni eru þeir bræður leiddir á þann eina stað þar sem þessi jarteikn eru sýnileg. Jökull sótti djarflega fram og komst í virkið en sá í fyrstu hvergi Þórólf því hann var nefnilega kominn ofan í eina af svokölluðum " blótgröfum " sínum. Síðan flæmdist hann upp úr gröfinni og hljóp úr virkinu út á svokallaða Grátmýri, þar sem hann grét, gungan, áður en Jökull drap hann. Þessar blótgrafir Þórólfs eru einstök fyrirbrigði að sögn fræðimanna, og þekkjast hvergi annars staðar í sögunum. Einfaldast er að skýra þær sem kænskubragð og uppfinningu höfundar, því hann þurfti að gefa til kynna að bergbúinn Þórólfur hafi verið flæmdur upp úr jörðinni og af staðnum. Sú er niðurstaða mín að kletturinn við Friðmundará hafi verið merkilegur helgistaður fyrir hina fornu Vatnsdæli, og þeir trúað að þar byggi einhvers konar kraftur eða vættur, í tengslum við Ása-Þór. Þetta hefur hinn kristni höfundur Vatnsdælu vitað og skilið, og þess vegna hefur hann svo mikla andúð á þessu fyrirbæri. Samkvæmt þessum skilningi hefur hvorki Friðmundur né Þórólfur verið landnámsmaður, heldur eru þeir í raun sama fyrirbærið, bergbúinn við Friðmundará, og heitir áin eftir honum. Friðmundur er reyndar ágætt dulnefni eða gælunafn á krumlunni með hamarinn, enda tók Þór oft hamar í mund til þess að friða heiminn fyrir ágangi jötna. Þórólfs-nafnið hefur höfundur líklega sjálfur smíðað til þess að dylja betur frásögnina, en gefa þó í skyn eðli fyrirbærisins. Þessi skýringartilraun gengur að sjálfsögðu út frá því að Vatnsdæla saga sé þess konar texti sem kalla má launsögn, en þar er tvíræðni máls og sagnahefðar beitt þannig að lesa má hulin fræði á bak við hina yfirborðslegu frásögn. Þetta er nýr skilningur á Íslendingasögunum, sem Einar Pálsson launsagnafræðingur hefur þróað. Í þessu ljósi má t.d. sjá nýja merkingu í staðarlýsingu Vatnsdælu, sem vitnað var í hér fyrr: ". . . og gekk nes í milli gjárinnar og árinnar, en hamar stór fyrir framan ." Er hér ekki verið að lýsa klettamyndinni af Þórshamrinum sem stendur í raun framan við bergið? Þessi orð eru meistaralega tvíræðin, og hér hefur höfundinum tekist óvenju vel upp ­ oft eru stílbrögð hans heldur klunnaleg. Í launsögn sinni gefur höfundur í skyn að hinir heiðnu Ingimundarsynir hafi haft andúð á Ása-Þór, eða fulltrúa hans í jörðinni. Það er íhugunarvert hvort þetta sé einungis óskhyggja og sögufölsun höfundar, eða hvort nokkur fótur sé fyrir þessum sögum. Það mætti hugsa sér að hræringar hafi verið í trúarlífi landsmanna í heiðni og ýmsir trúarsiðir og helgistaðir hafi lagst af. Þau orð að Þórólfur hafi "lagst á fé manna" má skilja sem svo að hann hafi orðið andstaða frjósemisgoðs, og því hafi orðið að gera hann óvirkan. Frásögn sögunnar gæti þá verið afbökuð endurspeglun arfsagna um slíkar siðabreytingar. "V AR Þ ÓRÓLFUR L ANDMÆLINGAPUNKTUR?" Þessi krufning á launmálum frásagnarinnar um Þórólf, sem hér hefur verið verið lögð fram, getur vissulega staðið ein og óstudd á eigin forsendum. Þessa niðurstöðu má þó einnig styrkja með rökum sem sýnast í fljótu bragði gjörsamlega annars eðlis, og reyndar býsna annarleg og ótrúleg. Í tímaritinu Skýrni, vorhefti 1995, birti ég grein um fornar landmælingar í Húnaþingi. Þar er sett fram tilgáta um að landnámsbyggð héraðsins hafi verið mæld út og skipulögð, þannig að helstu höfðingjasetrum hafi verið komið fyrir í flatarmálsmynd sem þekur landið. Ekki er hér farið fram á að þessari niðurstöðu sé trúað, einungis að hún sé skoðuð opnum huga sem vísindaleg tilgáta. Grundvallarþættir landmælingarinnar eru ákveðin horn sem finna má í hinum rétthyrnda þríhyrningi Pýþagórasar með hliðar í hlutföllunum 3/4/5, og lengdareining sem er um 13 km. Á þennan hátt hafa verið staðsettar einar 5 miðjur í landnámshöfuðbólum Húnaþings, og ætla má að um hverja miðju hafi verið ímyndaður hringur, um 13 km að geislamáli (radíus). Þannig hringur hefur þá verið táknrænn fyrir smáheim eða einkaheim hvers höfðingja. Ein miðjan er að Hofi í Vatnsdal þar sem Ingimundur sat, og um hana hverfist hugsaður hringur sem ég kalla Vatnsdælahjól. Á 3. mynd er einfaldað landakort af Vatnsdal með hjólinu. Mæling leiðir í ljós að "Friðmundur" á klettanesinu er staðsettur mjög nærri umfari Vatnsdælahjóls, þ.e. í um 13 km fjarlægð frá Hofi, og ber þaðan í stefnu sem er um 36 gráður austan við suður. Hér koma í ljós sömu stærðir í fjarlægða- og hornamáli sem einkenna héraðsmælingakerfið, því fyrrgreindur þríhyrningur hefur eitt hornið nærri 36 gráðum að stærð. Ein og sér er þessi niðurstaða engin sönnun á því að mælingin hafi verið gerð, en líta verður á þetta sem einn drátt í stærri og flóknari mynd. Þessi mælingatilgáta, hversu einkennilega sem hún annars kann að hljóma, gefur skiljanlega ástæðu fyrir því að Vatnsdælir gætu hafa haft helgi á þessum kletti. Ingimundur hefur kannað land út frá höfuðbóli sínu með því að miða út ýmsar markverðar stefnur og mæla ákveðnar fjarlægðir út eftir þeim. Á þessum vísindalega ákvörðuðu stöðum hefur hann búist við einhverjum ábendingum eða jarteiknum, enda kemur það skýrt fram í sögunni að öll tilvist hans í þessu nýja landi var ákveðin fyrir fram af forlögunum. Í þessu samhengi verður það skiljanlegt að þessi óglögga mynd í klettinum hafi fengið svo mikið gildi í augum landnemans. Staðsetning Þórshamarsins er einkar vel við eigandi, því helsta hlutverk Þórs í goðsögnum er að verja heim goðanna, og líta má á "Friðmund" sem vörð á mörkum hins smáa heims Ingimundar. " A Ð L OKUM" Túlkun launsagnarinnar um Þórólf virðist geta gefið furðu merkilegar ábendingar um eðli hins heiðna átrúnaðar, einkum um átrúnað á kletta og önnur náttúruleg fyrirbrigði, eða þá persónugerðu krafta sem þar áttu að búa. Það má jafnvel segja að nútímamanni verði skiljanlegt hvernig skynsamir jarðbundnir menn gátu yfirleitt trúað á slíka hluti. Í stað frumstæðrar hjátrúar virðist fræðileg hugsun liggja að baki. Þá má einnig betur skilja hvað söguriturum miðalda gekk til að rita slíkar tröllasögur á skinn. Erfitt er að skiljast við Forsæludal án þess að minnast á aðra og enn frægari viðureign við óvætt sem þar átti sér stað, þegar Grettir glímdi við drauginn Glám. Samkvæmt Grettis sögu var Þórhallur, húsbóndi Gláms, afkomandi Friðmundar, en Grettir var afkomandi Jökuls Ingimundarsonar. Skyldi þetta vera einungis merkingarlaus tilviljun, eða notuðu höfundarnir sama táknmálið? (Heimildir: Tilvitnanir í Vatnsdæla sögu eru úr útgáfu Svarts á hvítu, Íslendingasögur og þættir, 1987. Frekari útleggingar á textafræði og tengslum sagnanna má finna í útgáfum Hins Íslenska Fornritafélags á Vatnsdæla sögu og Landnámabók, bæði í formálum og neðanmáls á bls. 38, 46 og 82 í Vatnsdælu en bls. 218 og 219 í Landnámabók.)

Höfundur er jarðeðlisfræðingur og starfar hjá Orkustofnun.



a) LJÓSMYND af klettanesinu þar sem vígi Þórólfs á að hafa verið. Horft suður yfir gljúfur Friðmundarár. "Þórshamarinn" í berginu er fyrir miðri mynd. b) Teikning til skýringar sem sýnir túlkun höfundar á klettamyndinni. FORN skrautgripur í líki Þórshamars, sem hefur verið borinn í festi. VATNSDÆLAHJÓL. Skipulag goða og manna í landnámsbyggð Ingimundar.



Aðgangsupplýsingar

Notandi:Þú ert ekki innskráð(ur).
Greinin: Þessi grein er ókeypis þar sem hún er eldri en þriggja ára.
Morgunblaðið - fyrsta forsíðan

Morgunblaðið hjá Landsbókasafni

Á vefnum timarit.is er að finna stafrænt safn Landsbókasafns yfir helstu dagblöð og tímarit landsins. Þetta er eina leiðin til að leita að efni úr Morgunblaðinu frá því fyrir 1986.