JÖRÐIN Garður í Mývatnssveit hefur verið í eign sömu ættar í karllegg í eina sjö ættliði. Nú er ég ekki með eindæmum ættfróð manneskja, en þetta veit ég þó vegna þess að afasystir mín, Þura Árnadóttir sem var þekkt undir nafninu Þura í Garði, safnaði saman ýmsu efni um ættir sínar og heimasveit.

"ÞÁ VAR

MIKIÐ

HLEGIÐ"

EFTIR SIGRÍÐI ÞORGRÍMSDÓTTUR

Þura í Garði varð þjóðsagnapersóna í lifanda lífi því vísur hennar flugu víða og þóttu bæði snjallar og gamansamar. Nú er farið að fenna í spor Þuru, en frænka hennar frá Garði rifjar upp eitt og annað um hana.

JÖRÐIN Garður í Mývatnssveit hefur verið í eign sömu ættar í karllegg í eina sjö ættliði. Nú er ég ekki með eindæmum ættfróð manneskja, en þetta veit ég þó vegna þess að afasystir mín, Þura Árnadóttir sem var þekkt undir nafninu Þura í Garði, safnaði saman ýmsu efni um ættir sínar og heimasveit. Þura var nefnilega ein af fjölmörgum Íslendingum sem safnaði saman þjóðlegum fróðleik og hélt til haga, svokallaður alþýðufræðimaður. Hún var þjóðþekkt fyrir vísur sínar sem margar voru og eru jafnvel ennþá fleygar um landið. Og eins og svo margir aðrir íslenskir grúskarar hafði hún mikinn áhuga á ættfræði og hún gaf út bók um Skútustaðaættina. Vísnakver hennar var tvívegis gefið út og að auki birtust eftir hana nokkrar greinar í blöðum og tímaritum um þjóðlegt efni. Hún starfaði lengi í Ungmennafélaginu Mývetningi og var meðal annars fyrst kvenna formaður félagsins. Hún fór á garðyrkjunámskeið hjá Einari Helgasyni í Gróðrarstöðinni og sinnti ræktunarmálum alla tíð, síðast í Lystigarði Akureyrar, þar sem hún vann í mörg ár. Ég var ekki gömul þegar Þura dó, árið 1963, en ég man vel eftir henni, enda er hún afskaplega minnisstæð persóna. Þegar ég ræði við Mývetninga af eldri kynslóðinni kemur oft fyrir að fólk segir: "Þá var mikið hlegið", þegar sagt er frá heimsóknum Þuru. Hún var svo rík af kímni eins og glöggt má sjá í vísunum hennar.

Þura fæddist 26. janúar 1891, fjórða í röð átta systkina. Nafnið Þura var þannig tilkomið að móðir hennar átti vinkonu sem hét Þuríður Jónsdóttir frá Gautlöndum og hún kallaði ávallt "Þuru sína." Ekki segist Þura hafa verið laglegt barn, hún hafi verið "rauðhærð, stutt og digur ... með kálfsfætur." En glaðlynd var hún alla tíð, hvað sem segja má um útlit hennar. Þura átti góða barnæsku með systkinum sínum við leiki og störf og gestkvæmt var á heimilinu, eins og Arnþór bróðir hennar lýsir hér:

Garður var með þjóðbraut um bæjarhlað . . . Bókakostur heimilisins var allgóður . . . og mikið lesið. Og í umræðum við gesti bar margt á góma. Auk dægurfrétta voru þar þjóðmál og bókmenntir til umræðu. ... Glaðværð skorti þar ekki.

Móðurbræður Þuru voru hagmæltir og vísur voru daglegt brauð á bænum. Það er sagt að foreldrar hennar hafi verið nokkuð ólík, en Guðbjörg móðir hennar las og skrifaði mikið, enda kvennaskólagengin, sem var ekki svo lítið fyrir konur á þeim tíma.

Árni var gleðimaður, gestrisinn, hjálpsamur, fjörmaður og létt um vinnu og reis árla úr rekkju og var oft búinn að taka upp net sín og færa björg í bú er aðrir risu. Hann var tæplega meðalmaður á vöxt, gráeygur og loðbrýndur, bjarthærður og hærðist lítt, rauðskeggjaður og ekki fríður talinn. ... Guðbjörg Stefánsdóttir var manni sínum samhent um allt er betur mátti fara, hjartagóð, gjafmild og gestrisin ... Hún var fríðleikskona, dökkhærð og bláeyg, há, grannvaxin, greind og skemmtin í orðræðum og meira talin fyrir andleg störf en búsýslu, sem fór henni þó vel úr hendi ... Guðbjörg var jafnvirk á dönsku og íslensku og las mikið, hún var stílfær vel . . . sagði Þura um forelda sína og stíllinn minnir á frásagnarhefð fyrri tíma.

Þura byrjaði snemma að yrkja vísur. Hún lét eftir sig handskrifað kver sem hún kallaði "Bernskubrek og æskusyndir", með vísum sem hún orti á æskuárum sínum. Eftirfarandi afmælisvísu orti hún til Signýjar Friðriksdóttur, sem mér hefur ekki tekist að hafa upp á hver var. Það eina sem ég veit er að þær áttu sama afmælisdag, eins og segir í vísunni:

Það lá vel á góðum guði gleðja vild'ann dapran heim honum sendi á vængjum vinda vegum óra um himingeim okkur tvær í sama sinni til sóma og prýði veröldinni. Sagt er að Matthías Jochumsson hafi heyrt vísu eftir Þuru og hafi hann þá sagt: "Það ætti að flengja stelpuna fyrir að yrkja svona." Hvort hann var hneykslaður eða hrifinn skal ósagt látið.

Þura giftist aldrei og ekki eignaðist hún börn. Þeir sem ég hef um það spurt segjast aldrei hafa heyrt að hún væri við karlmann kennd. En auðvitað vita menn ekki alla skapaða hluti og hún kann einfaldlega að hafa haldið sínu fyrir sig. Ekki þóttist hún hafa verið mjög gefin fyrir kvenlegar dyggðir og gerði ofurlítið grín að dyggðunum þeim:

Það kom snemma í ljós, að hinum mikla hugsuði hafði nokkuð mistekist, þegar hann skapaði mig og oft var orð á því haft, að ég hefði átt að vera strákur, svo mjög þótti ég hneigð til útistarfs og meira frelsis en stelpum var ætlað og sýna lítinn skilning á því, sem kvenlegt var talið í upphafi þessarar aldar. Þá var nefnilega algengt að segja stelpum að skammast sín, ef þær steyptu sér kollhnís eða sýndu á sér beran fót, að ég ekki nefni hné.

Eftir að hún var send á næsta bæ á "hússtjórnarnámskeið" var því slegið föstu að "aldrei gæti ég orðið almennileg húsfreyja", sagði Þura. Sennilega var það þó orðum aukið, enda þurfti hún að sinna heimilishaldi meira og minna stóran hluta ævinnar, þótt ekki ætti hún mann eða börn. En eins og margar heimasætur fyrr á öldinni var Þura viðloðandi bernskuheimilið. Hún hélt heimili fyrir móður sína eftir að faðir hennar lést árið 1926, en var lítið í Garði eftir lát móður sinnar árið 1937. Á heimilinu bjuggu tvær fjölskyldur bræðra hennar, en hún rétti Halldóri bróður sínum og fjölskyldu hans hjálparhönd. Faðir minn, bróðursonur Þuru, minnist frænku sinnar með hlýhug. Hún átti alltaf tíma aflögu fyrir ungan svein:

Ég var nú ekki gamall þegar hún var ævinlega boðin og búin að hjálpa mér. Ég man fyrst eftir henni sem þeirri ágætu frænku sem lét sér annt um strákskinn. Ég var nú fyrsta systkinabarn hennar hér í Garði. Hún sagði mér, strax og ég fór að hafa skynbragð á því, alltaf sömu sögurnar, skemmtilegar sögur sem ég drakk alveg í mig. Það var nú Kanínan flauelskápa, og fleiri slíkar, einhverjar skemmtilegar fígúrur sem voru alveg lifandi fyrir mér. Hún gat alltaf gefið sér tíma til þess að segja mér sögur og ég sótti mjög í þetta. Þura var aðal persónan í bernskuminningum mínum, næst foreldrum mínum. Hún var eins og hún ætti mig.

Skólaganga Þuru var ekki löng. Hún naut uppfræðslu á heimili sínu og var fimm vikur í skóla fermingarárið sitt. Hún var einn vetur í Húsmæðraskóla Reykjavíkur og fór einu sinni eða tvisvar á garðyrkjunámskeið hjá Einari Helgasyni í Gróðrarstöðinni. Tvo vetur starfaði hún á Hvanneyri. Áhugamál hennar voru mörg og hún sinnti þeim af brennandi áhuga. Hún var lengi í Ungmennafélaginu Mývetningi og formaður í tvo ár, fyrst kvenna. Þessu lýsti hún þannig: "Nú vildi svo til að haustið 1924 var stjórnarbylting í Ungmennafélaginu, höfðu áður stjórnað því karlmenn skólagengnir og ekki af lakari endanum, en nú kom kvenstjórn og hlaut ég formannssess." Í stjórnartíð hennar var unnið að gróðursetningu í kirkjugarðinum á Skútustöðum, ýmsum til lítillar hrifningar, sagði Þura. Hún vann einnig mikið verk við gróðursetningu í Höfða, eftir að Héðinn Valdimarsson keypti jörðina.

Þura fór aldrei út fyrir landsteinana, hún var ekki "sigld", eins og hún sagði frá í grein sinni "Enn verpa súlur á sillum", en þar segir frá því þegar hún ákvað að bæta úr þessum lesti sínum og "sigldi", eða flaug öllu heldur, til Grímseyjar! Á flakki sínu um landið kynntist Þura mörgum merkismanninum. Þar á meðal Jóhannesi Kjarval. Honum sendi hún sauðskinnsskó með þessari vísu:

Frjálsar ástir, frjálst er val,

fín eru vinahótin.

Gráhærð kona góðum hal

gefur undir fótinn.

Þura var ekkert gefin fyrir "stáss og prjál", hún kom til dyranna eins og hún var klædd. Ef til vill var það vegna sjálfstæðis hennar, gáfna og tildurleysis sem hún ekki giftist, líklega eru það ekki eiginleikar sem karlar litast fyrst og fremst eftir hjá konum. En það er hvergi að finna stafkrók um að hún hafi syrgt það hlutskipti sitt að vera ógift og barnlaus. Hún var barngóð kona og vinsæl.

Mér er það bæði ljúft og skylt að minnast ykkar, ágætu karlmenn, því ég hefi aldrei dregið það í efa að það séuð þið sem eruð drottins beitarsauðir og því stend ég hér og segi kærar þakkir fyrir liðna daga og guði sé lof fyrir það að það var ekki ég sem lenti með ykkur í haftinu . . . Skrifað stendur að maðurinn sé konunnar höfuð, en hann er meira en það, hann er höfuðskepna þessarar jarðar, salt hennar, sykur og súrdeig ... Þetta vitið þið sjálfir og öll mannkind hefur breytt samkvæmt því um aldaraðir og haldið þétt um stjórnartaumana á opinberum vettvangi í sveita-, bæja- og landsmálum, enda ber heimurinn í dag þeim fagurt vitni ... það megið þið eiga, ágætu menn, að gott þykir ykkur að fá atkvæði kvenna á kjördegi, en hvað ykkur langar til að hafa þær við á hærri stöðum sýna kjörlistar, þar eð að þar eru nöfn kvenna eins og merkt til sýnis og málamynda, ef þau eru þar, og því möguleikar kvenna til samstarfs eins og dauf ljósrák út við ysta sjóndeildarhring . . .

Þessi orð eru úr ræðu sem Þura flutti eitt sinn fyrir minni karla á hjónasamkomu. Það er ekki um að villast að hún var hlynnt jafnrétti kynjanna og henti gaman að hefðbundnum kynhlutverkum. Í kveðskap sínum gerði hún gys að hjónabandinu og sömuleiðis að sjálfri sér:

Svona er að vera úr stáli og steini,

stríðin, köld og ljót;

aldrei hef ég yljað sveini

inn að hjartarót.



Mig hefur aldrei um það dreymt,

sem eykst við sambúð nána.

Þú hefur alveg, guð minn, gleymt

að gefa mér ástarþrána.

Hafnaði Þura ástinni? Eða hafnaði ástin henni? Flestar vísur hennar sem fjalla um ást og hjónaband eru í gamantón, eða jafnvel kaldhæðni. En ekki allar. Stundum kveður við alvarlegan tón:

Ekki fór ég alls á mis;

þú yljaðir mínu hjarta:

Man ég enn þín brúnablys

björtu og hárið svarta.



Aldrei fellur á þig ryk

fyrir innri sjónum mínum.

Átt hef ég sælust augnablik

í örmunum sterku þínum.

Hver var innblástur þessara fallegu erinda ef ekki ástin sjálf? Maður skyldi aldrei trúa því sem fólk segir um aðra.

Nú er leiði hennar gleymt og gróið og spor hennar og verk hvergi sýnileg, þrátt fyrir látlaust strit og baráttu um marga áratugi. Saga hennar er ef til vill ekki merkileg, og sumir munu ekki telja ómaksvert að skrá hana. En þó er hún saga heillar kynslóðar, ótal kvenna um land allt og lönd öll, sem hafa lifað við sömu kjör: Mikla vinnu ­ lítil laun og enga hvíld, fyrr en í sinni dimmu gröf. Uppskeran? ­ Hinum megin? ­ spyr Þura í grein um kjör fátækrar alþýðukonu, en hún hafði ríka samúð með smælingjum og fátæklingum landsins. Það er allt að því að votti fyrir beiskju í orðum hennar, sem virðist í fljótu bragði ólíkt flestu sem hún skrifaði. En það var af hluttekningu með öðrum, ekki af sjálfsvorkunn. Samhygð með örlögum annarra sést víðar í verkum hennar, til dæmis í ljóðinu "Í Skálholtskirkjugarði":

Gangið þið hljótt um garðinn

til grunna er hrunin borg

hér hvílir með kramið hjarta

kona sem dó úr sorg.



Yfir örlögum hennar

ískaldur snærinn grætur

í grænum sumar sverði

sóleyjar festa rætur.

Þura unni náttúrunni og langaði til að prýða landið trjám og blómum. Hún vann mörg ár við garðyrkju, eins og áður segir. Auk þess reyndi hún eftir mætti að rækta matjurtir, blóm og tré heima í Garði, þótt þess sjáist lítil merki í dag. Það er fremur að ummerki verka hennar sjáist í Höfða og ef til vill á Skútustöðum. Hún skynjaði náttúruna á skáldlegan hátt, ekki af nytjahyggju eins og sumu sveitafólki hættir til. Ást hennar á náttúrunni og fegurð hennar kemur víða fram í verkum hennar, til dæmis í ljóðum sem ort voru í hughrifum líðandi stundar á ferðalögum um náttúruperlur landsins:

Hefurðu í Hólmatungum

hlustað á lækjarnið.

Þar blágresi í bjarka skjóli

brosir við lyngsins hlið.



Sástu sólskríkjuhjónin,

syngjandi um greinarnar,

kvæði um allan þann unað,

sem auganu mætti þar.



Fannstu víðinn væna,

vefjast að fótum þér,

sem vild'ann þig velkominn bjóða

og vera um eilífð hjá sér.

Það sem ég hef tínt til hér úr fórum Þuru sýnir að hún átti sér ýmsar hliðar í skáldskapnum, þótt oftar en ekki bregði hún glensinu fyrir sig. Létt lund og kímnigáfa eru náðargjafir. Þegar móðir mín minntist Þuru sagði hún mér oft hvernig Þura hefði komið upp götuna að húsinu smáhlæjandi með sjálfri sér yfir einhverju skemmtilegu sem henni hafði dottið í hug á leiðinni og ætlaði að deila með heimilisfólkinu. Ég sé hana líka fyrir mér gangandi heim götuna, ég veit ekki hvort hún brosir ­ en ég hleyp á móti henni og tek í hönd hennar. Það er hlýtt og gott lófatak. Hvort hún var við karlmann kennd skiptir ekki máli, það kemur engum við. Gamansemin og réttlætiskenndin í skrifum hennar stendur sterkast eftir.



Höfundurinn er frá Garði í Mývatnssveit.

ÞURA Árnadóttir frá Garði í Mývatnssveit (1891-1963).Teikning eftir Halldór Pétursson.



ÞURA í Garði á yngri árum sínum.



MYNDSKREYTT sendibréf sendi Jóhannes Kjarval Þuru í þakklætisskyni fyrir sauðskinnsskóna sem hún gaf honum. Ekki er auðvelt að lesa skrift meistarans, en þó má ráða í sumt: Mætti minna / saman tvinna / þakkarvert / jafnvel ekkert / því glaðsinna / er minning okkar kynna. /

Bréfið er dagsett 29. apríl 1951 og lokaorðin eru þessi: Með þökk fyrir gjöfina ásamt tiltrú um lestur þessa skrifs mjer í vil sem gæti verið afsökun til þín. Til listakonunnar Þuru Árnadóttur í Garði.

"Mér er það bæði ljúft og skylt að minnast ykkar, ágætu karlmenn, því ég hef aldrei dregið það í efa, að það séuð þið sem eruð drottins beitarsauðir, og því stend ég hér og segi kærar þakkir fyrir liðna daga og guði sé lof fyrir það, að það var ekki ég sem lenti með ykkur í haftinu."