2. nóvember 1996 | Menningarblað/Lesbók | 2640 orð

FAÐIR VORRAR DRAMATÍSKU LISTAR Fyrir 200 árum settu skólapiltar í Hólavallaskóla á svið leikverkið Slaður og trúgirni, eða

MARGUR vill rekja upphaf leikritunar á Íslandi til Norðmannsins Ludvigs Holbergs (1684- 1754), sem gnæfir þar yfir samtímamenn sína á \Islandi svo og á öðrum Norðurlöndum. Holberg var kominn á miðjan aldur og hafði kynnst ýmsu er hann hóf að upplýsa og skemmta löndum sínum með gleðileikjum sínum og -kvæðum.
FAÐIR VORRAR

DRAMATÍSKU LISTAR

Fyrir 200 árum settu skólapiltar í Hólavallaskóla á svið leikverkið Slaður og trúgirni, eða Hrólf. Af því tilefni leiklesa Spaugstofumenn Hrólf í Listaklúbbi Leikhúskjallaransá mánudagskvöld. ÁRNI MATTÍASSON rekur sögu verksins og höfundar þess, Sigurðar Péturssonar, skálds og sýslumanns, sem kallaður hefur verið faðir vorrar dramatísku listar.

MARGUR vill rekja upphaf leikritunar á Íslandi til Norðmannsins Ludvigs Holbergs (1684- 1754), sem gnæfir þar yfir samtímamenn sína á \Islandi svo og á öðrum Norðurlöndum. Holberg var kominn á miðjan aldur og hafði kynnst ýmsu er hann hóf að upplýsa og skemmta löndum sínum með gleðileikjum sínum og -kvæðum. Alls samdi hann 35 leiki og sá sem hér kemur við sögu, Jean de France, var fyrst leikinn í Kaupmannahöfn 1722 þegar Holberg var 38 ára gamall, og kom út á prenti 1723. Jean varð þegar vinsæll um öll Norðurlönd enda sáu menn aðra eins dára og þar er lýst, allt umhverfis, meðal annars hér á landi þar sem verkið varð fyrirmynd að fyrsta "alvöru" leikriti sem samið var á \Islandi, þótt eftirmyndin sé það frumleg og sjálfstæð að erfitt er að benda á bein áhrif.

Í Danmörku, þar sem Holberg dvaldi nánast alla ævi, glímdu menn við frönsk áhrif fyrst og fremst; það þótti fínt að sletta frönsku og apa eftir frönskum hirðsiðum. Rasmus Christian Rask sneri verki Holbergs á íslensku og kallaði hann Jóhannes von Háksen 1813-1815, er Rasmus Rask dvaldist hér í þeim tilgangi að kynna sér betur íslenska tungu, en ekki varð sú þýðing gefin út fyrr en 1934. Jón Helgason segir svo um bæjarbraginn þegar Rask kom hingað:

"Þó að íslenzkir bæjarbúar væru mikill meiri hluti að höfðatölu, máttu Danir sín svo mikils í bænum, að hann mátti fremur heita danskur en íslenzkur. Ef eitthvað var skrásett um bæjarmálefni var það jafnan á dönsku, og menn gerðu sér far um að tala hálfdanskt hrognamál. Hver sem vildi heita maður með mönnum hengdi -sen aftan í nafn sitt eða sá sér fyrir dönsku heiti á annan hátt."

\I bréfi til Bjarna Thorsteinssonar segir Rask um kynni sín af menningu Reykvíkinga:

"Annars þjer einlæglega að segja held jeg, að íslenskan bráðum muni útaf deyja; reikna jeg, að varla muni nokkur skilja hana í Reykjavík að 100 árum liðnum, en varla nokkur í landinu að öðrum 200 árum þar upp frá, ef allt fer eins og hingað til og ekki verða rammar skorður við reistar; jafnvel hjá beztu mönnum er annaðhvort orð á dönsku."

\I Reykjavík var fátt til skemmtunar og bæjarbragur daufur. Menn þurftu því að sjá sér sjálfir fyrir afþreyingu, og mun Rask hafa átt þátt í að sjónleikjahald var tekið upp aftur, en það hafði þá legið niðri um nokkurt skeið. Svo segir hann frá í öðru bréfi til vinar síns Bjarna Thorsteinssonar:

"Af öðrum frjettum skrifa jeg þjer einasta þessar: Skömmu fyrir jólin ljek jeg magisters Stygotii persónu í Jakob von Thybo, í búningi sýslumanns Sigurðar Pjeturssonar og þótti mönnum jeg ekki gera það svo fávíst." Jakob von Thyboe var örugglega leikinn á dönsku enda mátti heita að Reykjavík væri aldanskur bær á þessum tíma. Ekki er að efa að Rask og vini hans Árna hafi sárnað þessi skortur á íslenskum leikverkum og að Rask hafi þá tekið til við þýðingu sína á Jean de France.

Síðan er það haft eftir Páli Melsteð að Rask hafi leikið Dalstæd kaupmann í Narfa eftir Sigurð veturinn 1815-1816. Hefur hann þá séð hve Narfi var miklum mun frumlegra og staðbundnara verk en stæling hans á Jean de France og því aldrei lokið við þýðinguna, enda var þess varla þörf að bæta við ádeiluna hjá Sigurði í Narfa.

Löng saga leikritunar

Leikritun á \Islandi á sér lengri sögu en margur ætlar. Elsta dæmi um leikrit ritað á \Islandi er "Comædia samanskrifuð af Hrapna Flóka í miðju Ragna Rökkre á Deige einskis mánaðar" sem síðar hlaut nafni Sperðill eftir aðalpersónu leiksins. Höfundur þess var séra Snorri Björnsson á Húsafelli (1710- 1803). Sperðill var þó aldrei settur upp og er eingöngu til varðveittur í handriti í handritasafni Landsbókasafnsins.

Næsta tilraun til leikritunar á \Islandi er stuttur einþáttungur eftir Geir Vídalín, biskup, vin Sigurðar eins og síðar verður getið.

Verk Geirs hét Bjarglaunin, gleðispil í einum flokki, en gekk síðar undir nafninu Brandur. Einna helst virðist Geir hafa orðið fyrir áhrifum af Johannes Ewald, þótt einnig hafi Holberg, J.H. Wessel og P.A. Heiberg verið nefndir sem fyrirmyndir. Brandur var fyrst leikinn á Herranótt skólapilta í Reykjavík 1787-88. Það hlýtur að teljast fyrsta alíslenska leiksýningin á nútímavísu, þótt ekki jafnist hún á við verk Sigurðar Péturssonar, "föður vorrar dramatísku listar", sem Guðmundur Kamban nefndi svo.

Sigurður Pétursson Sigurður Pétursson fæddist 1759 og "átti til auðugra að telja", kominn af embættismönnum í báðar ættir. Faðir hans, Pétur Þorsteinsson, sýslumaður, tók hann með sér til Kaupmannahafnar 9 ára gamlan "þeim til lækninga" 1768. 1774 var Sigurður síðan sendur utan í Hróarskelduskóla. Þar sat hann til 1779, er hann tók þaðan stúdentspróf, tvítugur að aldri. Við Hafnarháskóla fékk hann Garðsvist af því hann var \Islendingur "en hafði þá að mestu gleymt móðurmáli sínu", eða svo segir \Arni Helgason a.m.k. í ævisögu sinni. (Finnur J´onsson leiðir hinsvegar að þv´ rök að þetta s´e mjög orðum aukið í \Arsriti Hins ´ slenska fræðaf´elags 1927­28.) Nam Sigurður þar málfræði og sögu en síðan lög. Prófum lauk hann í heimspeki 1780, málfræði 1782 og lögfræði 1788, öllum með laudabili caractere. Ekki var hann þó allan þennan tíma í Höfn, því um vetrartíma var hann barnakennari hjá Joakim Castienschiold hershöfðingja, föður þess Castienschiölds er síðar varð stiptamtmaður á \Islandi 1810- 1819. Um veru sína þar orti Sigurður:

Nú er eg hólpinn, nú hef eg frið,

nú er eg garpur mesti,

aðalinn dingla eg aftan við

einsog tagl á hesti.

\I Höfn kynntist Sigurður Geir Vídalín 1780, og tókst með þeim ævilöng vinátta. Einnig kynntist hann norska skáldinu Johan Herman Wessel (1742-1785). Þeim varð vel til vina og er sagt að Wessel hafi þótt einkar vænt um Sigurð og "lagt hendur ´ höfuð honum, einsog til að leggja yfir hann anda sinn", að sögn Jóns Sigurðssonar. Sigurður tók Stellu-bálk Wessels og orti af rímur, til að hæða smekkleysur rímnaskálda á \Islandi í kenningum og öðru; "hvorttveggja hefir þótt mæta vel ort", skrifaði Jón Sigurðsson í Nýjum félagsritum og bætti við eftirfarandi mannlýsingu:

"Sigurður Pétursson var einn af þeim skáldum, sem tók það sem næst honum lá; hann lifði til þess að lifa, og síðan að deyja einsog aðrir góðir menn; fara síðan í himnaríki - ef svo vildi til takast! - Hann vildi hafa gaman af veröldinni, og horfa á leik hennar meðan hann mátti, og leggjast svo fyrir þegar hann "gat ekki lengur"."

Aðrar lýsingar á Sigurði eru mjög á sömu lund, Espólín lýsti honum svo í árbókum sínum er hann segir frá því að Sigurður hafi látið af embætti:

"Því at Sigurdr Pétrsson í Nesi var opt vanheill sagdr, ok hafdi eigi lengi mátt atstanda sýslurnar, enda verit lítt vid þat felldr, því hann var léttlátr, ok meir gefinn fyrir gaman enn standa fyrir vandfærni ok vítum, ok því var honum eigi við Ólaf stiptamtmann, ok lét stundum fjúka í kveðlíngum, ok vard þá enn vandstadnara." \I Sýslumannsævum segir að Sigurður hafi verið "undarlegur, kómískur, satírískur í tali og skáldskap, þótti því nokkuð kerskinn í tilsvörum sínum".

\I \Islenskum æviskrám Páls Eggerts Ólasonar segir að Sigurður hafi verið: " . . . lipur gáfumaður og vel að sér, skáld gott, fyndinn í tali, en nokkuð undarlegur."

Sýslumaður og lögreglustjóri

Geir lauk prófi 1789 og hélt þá til \Islands, en Sigurður ári síðar, er hann sá sér færi á að fá embætti nærri vini sínum og varð sýslumaður í Kjósarsýslu, síðan lögreglustjóri í Reykjavík. Mjög átti hann þó erfitt með að gegna síðarnefnda starfinu vegna fótameins, en til marks um létta lund Sigurðar orti hann svo um fótamein sitt: "Þó að eg fótinn missi minn, / mín ei rjenar kæti, / hoppað get eg í himininn / haltur á öðrum fæti." Fótameinið varð þó til þess að hann neyddist til að láta af embætti 1803, en bjó upp frá því hjá Geir vini sínum sem þá var orðinn biskup það sem eftir var ævi hans, til 1823, og síðar hjá ekkju Geirs til 1827 er hann lést. Sigurður "var innfallaskáld mikit, ok jafnan í Nesi, ok gjördi sér allt jafnlétt, átti hann hvorki konu né börn svo menn viti", var grafskrift Espólíns í Árbókum hans.

Slaður og trúgirni

Fyrsta leikrit Sigurðar heitir í handriti hans Slaður og trúgirni, comædia í 3ur flokkum. Fyrst var það prentað í sýnisbók Rasmusar Rask undir nafninu Auðunn lögréttumaður 1819, en í útgáfu Árna Helgasonar á verkum Sigurðar 1846 bar leikurinn heitið Hrólfur og hefur gengið undir því nafni síðan. Leikurinn var fyrst leikinn 1796 og leiðbeindi Sigurður leikendum sjálfur.

Leikurinn hefst með því að Hrólfur kemur að norðan á heimili Auðuns lögréttumanns og berst mikið á. Auðunn er einfeldningur hinn mesti og trúir eins og nýju neti öllu sem Hrólfur lýgur að honum. Svo fer að hann kaupir af Hrólfi fyrir mikið fé alls kyns glingur og drasl, og lætur gæðing sinn fyrir afsláttarhross Hrólfs. Þegar þessi viðskipti eru um garð gengin hverfur þorparinn á brott og sést ekki síðan. Lýkur þannig fyrsta þætti. Svo líst Auðuni vel á Hrólf að honum finnst hann fýsilegur sem tengdasonur, þvert ofan í vilja dóttur sinnar, Önnu, sem ann fátækum bóndasyni sem Andrés heitir.

En allt fer vel að lokum, upp kemst um Hrólf og elskendurnir ná saman.

Lárus Sigurbjörnsson hefur leitt að því rök að uppbygging leiksins bendi einmitt til þess að Sigurður hafi ekki haft neina erlenda fyrirmynd er hann reit leikinn, enda geti lesandi nánast fylgst með því í eiginhandarhandriti Sigurðar hvernig leikritið verður til, þátt eftir þátt, fyrir eftirgangsmuni þeirra, sem leika áttu. Lárus rökstyður þá skoðun sína að verkið hafi upphaflega ekki átt að verða lengra, "því að þar, sem Sigurður setur síðar þáttaskil, hefur hann upphaflega haft atriðaskiptingu, og endast honum aðeins efnin til loka annars þáttar, sem eru greinilega afmörkuð að þeirra tíðar hætti með því, að allir leikendur fara út."

Narfi, eður sá narraktugi biðill

Næsti leikur Sigurðar heitir í eiginhandarafriti hans Narfi, eður sá narraktugi biðill, gleðispil í þremur flokkum. Ekki eru menn á eitt sáttir hvað varðar erlend áhrif í Narfa. Lárus Sigurbjörnsson telur það víst að leikurinn sé skrifaður undir áhrifum frá Holberg og svo er einnig með Steingrím J. Þorsteinsson, en Guðmundur Kamban er aftur á móti ekki sáttur við það. \I eftirriti Jóns Péturssonar er leikurinn kallaður íslenski narrinn með dönsku ósniði og er þar vísað til "danska narrans með frönsku ósniði", þ.e. Jean de France. Þar segir og að gleðispilið hafi verið "fyrsta sinni spilað í Reykjavíkurskóla þann 28da jan. 1799". Árni Helgason segir svo frá þessari frumsýningu í bréfi árið 1861:

"Frá [Herranóttinni] segi eg eptir því, sem gekk til um árið 1798 [líklega misminni], því þá var eg Udenlandsminister [í Herranóttinni]. Sigurður gamli Pétursson skapaði allt þetta og samdi handa okkur þá komediu Narfa, er leikin var undir eins, í hvörri eg mátti agera Dalsted og fékk hrós hjá amtmanni Vibe, fyrir hvað vel mér hefði tekist, sagðist hafa hugsað, að Dalsted þessi væri gamli Jakobæus í Keflavík."

\I þessari tilvitnun sést greinilega að persónur leiksins voru sniðnar eftir mönnum sem voru þekktir meðal skólapilta og má þar nefna Dalsted kaupmann sem augljóslega er sniðinn eftir kaupmanni úr Keflavík, og Narfa, sem virðist vera gerður að hluta úr feðgum sem skólapiltar þekktu vel til, þeim Jóni skjallara og Jóni sora syni hans. Jón skjallari fékk viðurnefni sitt "af því hann skrumaði mikið um dugnað sinn og vitsmuni, og hrærði íslenzku og dönsku saman í tali sínu". Jón sori var óvinsæll sökum þess að hann "lá í eyrunum" á prórektor, og fór svo að hann var hýddur á Reykjavíkurtjörn með útbleyttri skjóðu, og lagði hann af komur sínar í skólann.

Narfa svipar í mörgu til Hrólfs, leikurinn fer fram á heimili lögréttumanns, komumaður lýgur á sig alls kyns ávirðingum og að lokum trúlofast bóndadóttirin fátækum dyggðamanni.

Þessi sýning á Narfa var söguleg í fleiri en einum skilningi. Ekki einatt var þetta fyrsta "alvöru" íslenska leikritið sem sett var á svið, heldur var þetta í síðasta sinn sem Herranótt var haldin í skólanum. Til siðs var að valinn var konungur Herranætur og ráðherrar sem störfuðu með honum. Það kemur og fram að Árni Helgason var "Udenlandsminister" þessa Herranótt, en ekki er þess getið hver var konungur. Konungur tók þá upp nýmæli, sem skilja má á Árna Helgasyni að séu frá Sigurði komin. Árni segir svo frá:

"[Hátíðin endaði] svo, að sá krýndi kóngur lagði niður völdin, þakkaði sínum Magnater sæmd þá, sem þeir hefðu gert sér með því að velja sig til kóngs, en sagðist nú ekki vilja vera meiri en þeir, heldur bara í samfélagi við þá, og eptir megni með þeim efla ríkisins heillir. Það hneixlaði að svona var að farið vissa menn héldu að hér stæði til revolution, eins og þá var á ferð í Paris."

Þetta varð til þess að Geir biskup lagði bann við því að Herranótt yrði aftur haldin. \I bréfi frá honum til Ólafs Stefánssonar stiptamtmanns segir um þetta mál:

"Að eg ekki til þessa hefi svarað yður Hávelborinheita eins ástúðlegu, sem ætíð mikilsmetandi tilskrifum, viðkomandi þeirri svokölluðu Herranótt í Reykjavíkurskóla, kemur bæði af því að eg hef ætlað mér að tala við yður um þá sök munnlega, en lítil ákoma á fæti hefir bannað mér í hér um viku að komast út af bænum, líka hitt að að eg hef ekki í höndum conseptið af því sem fram fór í skólanum ... hvort eg fyrir skemmstu fékk lánað. Eg hef lesið það ígegnum optar en einu sinni, og segi það satt, að eg hefi þar ekkert orð fundið, sigtandi til að lasta monarchiska Regjering, eður til að uppvekja óleyfileg Friheds Principia. Aungvu að síður hef eg hreint neitað þeim af piltunum, sem nú fyrir skemmstu báðu um mitt leyfi til nýs herranóttarhalds, að gefa mitt samþykki til þess, þar eg vildi að þeirra jafnvel saklausa gaman ekki gæti verið nokkrum til hneixlis."

Þrátt fyrir þetta bréf, sem dagsett er 25. nóvember 1799, er þó talið líklegt að Narfi hafi verið sýndur aftur þetta ár og oft upp frá því. Herranótt var þó ekki endurreist fyrr en löngu síðar og þá í nokkuð breyttri mynd.

Heimildir m.a.: Ársrit Hins íslenska fræðafélags í Kaupmannahöfn, Kaupmannahöfn 1927-1928. Björn Magnusson Ólsen Minningarrit um Rasmus Kristján Rask, Reykjavík 1888. Blanda III, Reykjavík 1923. Guðmundur Kamban - Faðir vorrar dramatísku listar - Lesbók Morgunblaðsins 24. júní 1969. Íslands Árbækr í sögu- formi af Jón Espólín, Kaupmannahöfn 1854. Íslenskar æviskrár frá landnámsöld til ársloka 1940, tínt hefur saman Páll Eggert Ólason, Reykjavík 1951. J.H. Wessels Samlede Digte - Kjøbenhavn 1878. Klemens Jónsson, Saga Reykjavíkur, Reykjavík 1944. Lárus Sigurbjörnsson - Upphaf leiklistar í Reykjavík í Þættir úr sögu Reykjavíkur - Reykjavík 1934. Lárus Sigurbjörnsson - Fyrstu leikritaskáld Íslands - Leikhúsmál 1960. Leikrit Sigurðar Péturssonar Hrólfur og Narfi - Leikritasafn Menningarsjóðs 1., Reykjavík 1950. Ludvig Holberg - Jóhannes von Háksen, Rasmus Rask íslenskaði, Jón Helgason bjó til prentunar - Kaupmannahöfn 1934. Ludvig Holberg - Jóhannes von Háksen, Rasmus Rask íslenskaði, Jón Helgason lauk þýðingunni og bjó til prentunar - Reykjavík 1950. Ný félagsrit, sjöunda ár, Kaupmannahöfn 1848. Safn til sögu Íslands og íslenskra bókmennta að fornu og nýju, Kaupmannahöfn og Reykjavík 1907­1915. Steingrímur J. Þorsteinsson ­ Upphaf leikritunar á Íslandi - Reykjavík 1943.



Sigurður Pétursson sýslumaður i Nesi, "léttlátr, ok meir gefinn fyrir gaman enn standa fyrir vandfærni ok vítum".

Leikendaskrá frumuppfærslu "Slaðurs og trúgirni" 5. desember 1796, en eins og sjá má lék Árni Helgason frú Sigríði.

Titilsíða ljóðmæla Sigurðar Péturssonar, einu útgáfunni sem til er, en leikritin voru gefin út í sama broti um svipað leyti. Að sögn Jóns Sigurðssonar moraði af villum í útgáfunni. Hrólfur og Narfi hafa komið út síðar, meðal annars í útgáfu Menningarsjóðs 1950.

Hólavallaskóli um 1880.



Aðgangsupplýsingar

Notandi:Þú ert ekki innskráð(ur).
Greinin: Þessi grein er ókeypis þar sem hún er eldri en þriggja ára.
Morgunblaðið - fyrsta forsíðan

Morgunblaðið hjá Landsbókasafni

Á vefnum timarit.is er að finna stafrænt safn Landsbókasafns yfir helstu dagblöð og tímarit landsins. Þetta er eina leiðin til að leita að efni úr Morgunblaðinu frá því fyrir 1986.