EKKI DÁIN ­ BARA FLUTT Skerpla hefur gefið út bókina Ekki dáin - bara flutt og með undirtitlinum Spíritismi á Íslandi fyrstu fjörutíu árin. Höfundar eru þeir Bjarni Guðmarsson og Páll Ásgeir Pálsson. Í bókinni má m.a. lesa um upphaf spíritisma hér á...

EKKI DÁIN ­ BARA FLUTT Skerpla hefur gefið út bókina Ekki dáin - bara flutt og með undirtitlinum Spíritismi á Íslandi fyrstu fjörutíu árin. Höfundar eru þeir Bjarni Guðmarsson og Páll Ásgeir Pálsson. Í bókinni má m.a. lesa um upphaf spíritisma hér á landi.

AÐ VAR í byrjun aldarinnar sem hugmyndin um að hægt væri að rannsaka lífið eftir dauðann með vísindalegum hætti náði fótfestu á Íslandi. Í fyrstu voru það fremstu borgarar þjóðarinnar, menntamenn, ritstjórar og stjórnmálamenn, sem stóðu að fámennu félagi um tilraunir. Síðar breiddist starfsemin út og varð að viðfangsefni alþýðu manna. Bókin Ekki dáin ­ bara flutt tekur saman heildstæða sögu spíritismans á Íslandi frá aldamótum fram til stríðsára. Sagt er frá borðdansi, sambandsfundum, dularfullum handleggshvörfum og dulrænum fyrirbrigðum sem ekki hafa verið útskýrð með þessa heims þekkingu. Lýst er fyrstu skyggnilýsingunum, ósjálfráðum leikfimiæfingum, dulrænum lækningum sem náðu gríðarlegum vinsældum á fjórða áratugnum og fjallað um nokkur ólík birtingarform Friðriks huldulæknis. Sagt er frá meintum svikum eins öflugusta miðils þjóðarinnar í upphafi stríðsins og þeim áhrifum sem það hafði á málstaðinn. Í bókinni er fjöldi forvitnilegra mynda, bæði af fólki sem kom við sögu, framliðnum eins og þeir komu fram í myndatökum en síðast en ekki síst birtast myndir teknar á miðilsfundum hjá Láru Ágústsdóttur sem hvergi hafa birst áður. Lítum á upphafið.

Ódauðleikur sálarinnar

Segja má með sanni að sterkir undirstraumar lékju um land og þjóð á lokaskeiði 19. aldarinnar og þjóðlífið var allt á hverfanda hveli. Landsmenn losuðu rétt 70 þúsundin árið 1890, en næstu ár fjölgaði um nærri 1% árlega að meðaltali; um aldamótin voru Íslendingar um 80 þúsund, fimm þúsundum fleiri árið 1910, um 95 þúsundir árið 1920 og á þriðja áratug þessarar aldar fór fjöldi Íslendinga loksins yfir 100 þúsund, áreiðanlega í fyrsta sinn.

Þetta var ennþá öðru fremur sveitasamfélag um 1890; enda þótt umtalsverð þéttbýlismyndun hefði átt sér stað undangengna áratugi bjuggu enn um 90% þjóðarinnar í sveit. Þessi hlutföll breyttust ört á næstu áratugum og um aldamótin bjuggu um 20% landsmanna orðið í þorpum og bæjum, um 1930 var meirihluti Íslendinga kominn á mölina. Hinn 27. júní 1903 birtist grein á forsíðu Norðurlands undir yfirskriftinni "Ódauðleikur sálarinnar". Höfundurinn var sjálfur ritstjórinn, Einar Hjörleifsson. Þetta var fremur stutt grein, tveir dálkar að lengd. Þar rakti Einar efni bókar Meyers, Human Personality and the Survival of Bodily Death. Er greinin merkileg fyrir þær sakir að inn á milli glittir í ákafa og rannsóknarþorsta Einars sjálfs. Greinin varpar og ljósi á hvað Einar vonaðist til að leiða í ljós með rannsóknum á dularfullum fyrirbrigðum. Hann segir m.a.:

"Vísindamenn nútímans haga sér þann veg, að þeir leggja fyrir náttúruna spurningar alveg ástríðulaust, þolinmóðlega og eftir fastri niðurskipun; á þann hátt hafa oft lítilfjörlegustu bendingar birt mönnum að lokum hin djúpsettustu sannindi. En þessari aðferð hefir aldrei verið beitt við rannsókn þess máls, sem mest er um vert, sem er tilvera, öfl og ákvörðun mannlegrar sálar ­ þangað til nú á síðustu árum." Einar Hjörleifsson Kvaran var einn af frumkvöðlum sálarrannsókna á Íslandi til dauðadags og var, ásamt séra Haraldi Níelssyni, sá sem kenndi Íslendingum allt um þetta merka áhugamál. En hver kenndi Einari?

Thit Jensen kemur til sögunnar

Ekki leið á löngu, eftir að þau hjónin voru flutt suður yfir heiðar, áður en Einar hafði safnað um sig hópi af fólki með sama áhuga í nokkurs konar sálarrannsóknahring. Segist Einar hafa fengið til liðs við sig í þessari fyrstu atrennu hér syðra "nokkurar frúr, nokkurar stúlkur og nokkura háskólagengna karlmenn til þess að hjálpa til við tilraunirnar . . . "

Gallinn var hins vegar sá að ekkert þeirra kunni nokkuð til slíkra mennta og þekkti sálarrannsóknir ekki nema af afspurn eða bóklestri. Átti það jafnt við um Einar Hjörleifsson sem aðra. Þá vildi honum til happs að Einar kynntist dönsku skáldkonunni Thit Jensen sem búsett var um stundarsakir í Reykjavík.

Thit Jensen, sem raunar hét Maria Kirstine Dorothea Jensen, var um þessar mundir að hefja glæstan skáldferil sinn. Hún hafði slegið í gegn ári fyrr með bókinni To søstre og Familien Storm kom út þetta sama ár, 1904. Fyrr en varði hafði hún skipað sér í hóp áhrifamestu skáldkvenna Dana á fyrstu árum 20. aldarinnar. Framan af ferlinum var staða konunnar í dönsku sveitasamfélagi meginyrkisefni hennar. Bækur hennar frá þeim tíma vöktu ekki síst athygli fyrir glöggar lýsingar á konunni í vestrænu nútímasamfélagi, togstreitu milli starfsframa og hjúskapar, gildi móðurhlutverksins o.fl. Síðar á skáldferlinum sneri Thit Jensen sér í ríkari mæli að sögulegum skáldsögum, þó án þess að víkja frá meginstefinu um stöðu konunnar.

Þegar Thit Jensen kom til Íslands sumarið 1904 var hún orðin "verseraður" spíritisti og kunni sitthvað fyrir sér í þeim efnum. Þetta barst Einari Hjörleifssyni til eyrna og mun hann hafa lagt spilin á borðið fyrir hana: Hópur áhugamanna um dulræn fyrirbrigði, sem í væru bæði karlar og konur, hefði myndast í Reykjavík, en enginn kynni hins vegar nokkuð til þess að ná sambandi yfir landamærin. Thit Jensen tók ljúflega í óskir um að leiðbeina hópnum fyrstu sporin. Kenndi hún þeim hvernig ætti að mynda "sálarrannsóknahring" (spiritual circle), sem kallaður er, undirbúa borðdans og fleira sem gæti myndað tengsl við handanheima. Þar með voru íslenskar sálarrannsóknir formlega hafnar og eins og gefur að skilja var þáttur Thit Jensen eigi alllítill í þeim. Er raunar alls óvíst hvenær slík vísindi hefðu hafist hér á landi ef hennar hefði ekki notið við.

Ráðgátan Indriði Indriðason

Tilraunafélagið, sem starfaði að sálarrannsóknum á Íslandi á fyrsta tug aldarinnar, var myndað í kringum Indriða Indriðason prentnema. Indriði var innan við þrítugt þegar gríðarlega öflugir miðilshæfileikar uppgötvuðust hjá honum. Framliðnir fornmenn, skáld og fræðaþulir ræddu við nútímamenn af vörum hans. Hlutir svifu um herbergin og stundum voru skilin milli heimanna óskýr. Við gerð bókarinnar leituðu höfundar í sjaldséðar heimildir sem eru fundargerðabækur hins forna Tilraunafélags sem nýlega komu bárust handritadeild Landsbókasafns. Einn dularfyllsti atburðurinn sem gerðist á miðilsferli Indriða var þegar handleggur hans hvarf yfir landamærin.

"Á tilraunafundi þetta kvöld eftir að miðillinn var fallinn í trans eða millibilsástand, eins og það var tíðast kallað, tók Indriði allt í einu að tauta fyrir munni sér bænir um að vera látinn í friði og að hinir ósýnilegu gestir hættu að meiða sig. Svo veinaði hann sárt og sagði: "Nei, ekki með hnífinn." Stjórnandinn, Konráð Gíslason, skýrði út fyrir fundarmönnum að samstarfsmenn sínir fyrir handan hefðu verið að teygja aðeins á handlegg miðilsins og væri það liður í tilraun sem fram ætti að fara. Hann bað þau lengstra orða að óttast ekki á hverju sem gengi.

Daginn eftir fengu Tilraunafélagsmenn boð frá öndunum með ósjálfráðri skrift um að þá um kvöldið ætti að fara fram "óperation" og lægi líf miðilsins við að gestir hefðu hljótt um sig. Eftir venjulega fundarbyrjun, söng lifenda og bænalestur að handan, virtist Indriði heilsa einhverjum ósýnilegum gesti og fylgja honum inn í byrgi sem komið hafði verið upp í fundarherbergi hópsins á Laugaveginum. Þaðan heyrðust innan skamms kvalastunur frá miðlinum og eftir nokkur orðaskipti við andana og frekari óp kom Indriði fram úr byrginu, raunamæddur á svip. Hann bauð Einari Hjörleifssyni með rödd Konráðs Gíslasonar að þreifa varlega vinstra megin á jakkanum sínum. Þar blakti jakkaermin tóm og gat Einar ekki fundið handlegginn. Þreifaði hann eins rækilega og hann gat, en allt fór á sama veg. Nokkru síðar var Indriði vakinn og kvartaði yfir máttleysi í vinstri handleggnum, en að öðru leyti virtist allt í stakasta lagi. Slíkar tilraunir, með að láta handlegg Indriða hverfa, voru endurteknar nokkrum sinnum, næstu kvöld og síðar, og allmargir fundarmenn fengu að þreifa á öxlinni, en fyrir þeim fór eins og Einari; vinstri handleggurinn virtist hafa gufað upp."

Ráðist á líkamning hjá Einari Nielsen

Starf Tilraunafélagsins varð endasleppt þar sem Indriði miðill lést í blóma lífsins árið 1912. í kjölfar spönsku veikinnar 1918 þegar hundruð manna dóu og syrgjendur þyrsti í huggun og líkn var ákveðið að stofna nýtt félag. Sálarrannsóknafélag Íslands var stofnað 19. desember 1918. Skortur á íslenskum miðlum stóð félaginu fyrir þrifum framan af, en 1924 komst félagið í miðdepil athyglinnar þegar danski miðillinn Einar Nielsen kom hingað á vegum þess. Nielsen var mjög umtalaður, ekki síst vegna meintra svika.

"Hinn umtalaði Nielsen kom til landsins í febrúar 1924 og bjó á heimili forseta félagsins, Einars Kvarans, og frú Gíslínu að Túngötu 5. Á heimili þeirra voru haldnir fjölmargir fundir með Nielsen í aðalhlutverki, en auk þess kom Nielsen fram á tveimur samkomum. Önnur var í formi fyrirlesturs fyrir almenning í Nýja bíói og hét "For Videnskabens Domstol" þar sem Einar fjallaði um samskipti sín við vísindamenn. Hann þótti góður ræðumaður, talaði látlaust, skipulega og skemmtilega og gaf Sálarrannsóknafélaginu allan ágóða af aðgangseyri. Hin samkoman var einungis ætluð félagsmönnum í Sálarrannsóknafélaginu og fór fram í Iðnó. Þar fór Nielsen í "sambandsástand" og fjórar ólíkar vitsmunaverur töluðu af munni hans, sumpart héldu þær ræður en sumpart ræddu þær við Einar Kvaran sem stýrði samkomunni. Í Morgni er sagt svo frá að fundir af þessu tagi séu mjög að ryðja sér til rúms erlendis, en hafi ekki verið haldnir hérlendis áður. Miðað við lýsingar hefur þarna farið fram fyrsti skyggnilýsingafundurinn á Íslandi og snið hans um margt mjög líkt því sem tíðkast enn þann dag í dag.

Hinir eiginlegu miðils- og tilraunafundir fóru fram á heimili Kvaranhjónanna og það var þar á þriðja fundi sem heldur betur dró til tíðinda. Í samráði við miðilinn hafði verið ákveðið áður en tilraunirnar hófust að tólf menn, karlar og konur, skyldu skipa hinn svokallaða "fasta hring", en svo var kallaður sá hópur fundarmanna sem skiptust á um að sitja miðilsfundina, ýmist allir í senn eða færri, og mynduðu nokkurs konar orkustöð fyrir miðilinn. Í þessum lykilhópi voru Haraldur Níelsson og kona hans frú Aðalbjörg Sigurðardóttir, Wilhelm Knudsen skrifstofustjóri og kona hans frú Hólmfríður Knudsen, Einar E. Kvaran bankagjaldkeri, Jakob Jóh. Smári aðjunkt, Gunnar E. Kvaran kaupmaður, frú Vilborg Guðnadóttir, Ísleifur Jónsson skólastjóri, Einar H. Kvaran rithöfundur og frú Gíslína Kvaran kona hans. Þarna á meðal voru máttarstólpar og stjórnarmenn hins dulræna starfs á Íslandi, þaulvanir sálrænum tilraunum, líkamningum, manngervingum, útfrymi, svífandi húsgögnum og horfnum handleggjum. Fundirnir með Einari stóðu í 2-4 tíma og fóru þannig fram að fyrir eitt hornið í dagstofu Kvaranhjónanna var tjaldað svörtum "lastingsdúk" og myndað byrgi sem miðillinn sat í samkvæmt venju þessara tíma. Myrkur var í herberginu meðan fundir stóðu, utan dauft ljós logaði á rauðri peru við píanóið. Þegar líkamningar birtust var tjaldið yfirleitt dregið frá eða þeir birtust eins og út undan tjaldinu."

Lára miðill var öflugust allra

Lára Ágústdóttir fæddist 1899 og ólst upp í lekum torfbæ í Flóanum. Hún varð 15 ára stofustúlka hjá Einari Kvaran frumkvöðli spíritista og þar varð fyrst vart við dulræna hæfileika hennar. Lára var landsins frægasti miðill í tæpa hálfa öld með hléum.

"Fundir hjá Láru brugðust sjaldan eða aldrei og þar var hægt að ganga að því sem vísu að öflugir líkamningar gengju ljósum logum, Abyssiníumenn, spænskar stúlkur, ítalskar nunnur og fleiri karakterar gengu þar um eins og ekkert væri og það henti að framandi hitabeltisdýr á borð við úlfalda spígsporuðu þar um borð og bekki. Þegar líkamningar birtust var tjaldið dregið frá og lýsir Jón Gunnarsson verslunarmaður atburðum svo:

"Þegar Lára dró tjaldið frá, var birtan af hinu rauða ljósi svo skær að allir fundargestir og þá ekki síst ég, sem sat við hlið miðilsins sáum hann mjög greinilega. Gráleitt efni virtist streyma frá andliti og brjósti miðilsins og niður á gólfið og hrúgast þar upp í allstóran haug. Þessi haugur virtist mér vera á sífelldri hreyfingu, hefjast og hníga á víxl. Skyndilega hóf svo þessi undurfagra vera sig upp úr þessum gráleita eða hvíta óskapnaði, klædd skrautlegum kjól, prýddum glitrandi smáperlum eða steinum og vakti undrun allra sem á horfðu."

Jón var að vonum agndofa, en það var líka Guðmundur Jónsson frá Brjánsstöðum sem sá allt að sex verur samtímis líkamnaðar á fundi hjá Láru. Á þeim sama fundi sá téður Guðmundur tjörn myndast á gólfinu við fætur sér hvar í byltu sér fiskar með sporðaköstum og busli. Guðmundi sýndist þetta vera vænir laxar eða silungar. Þetta er eina dæmið sem höfundar hafa rekist á um að heil náttúrufyrirbæri á borð við tjarnir að handan hafi birst á miðilsfundum.

Ármann Kr. Sigurðsson sá framliðinn hund sinn Kóp að nafni líkamnast á fundi hjá Láru og klappaði honum og kjassaði. Það voru ekki aðeins íslensk húsdýr sem líkömnuðust á fundum hjá Láru því ýmsum erlendum kykvendum brá þar fyrir og þótti taka í hnúkana þegar úlfaldar voru farnir að birtast í heilu lagi og rórilla um stofuna í Fischersundinu. Alls konar dularfull ljósafyrirbrigði birtust og var fjölbreytni þeirra rómuð. Dularfullar raddir heyrðust og töluðu ýmist beint til einstakra fundarmanna eða fluttu viðstöddum í heild kærleiks- og friðarboðskap annarra heima.

Lára féll einnig í trans og framliðið fólk talaði í gegnum hana og stundum umbreyttist hún sjálf og tók á sig mynd framliðinna. Hún gat handfjatlað hluti sem fundargestir létu hana hafa og sagt til um eigandann og upplýst margt sem fólki var hulið um þá. Hún vísaði á týnd bréf og skjöl og gat sagt fólki hvað það hafði aðhafst daginn sem fundurinn var haldinn þó það eitt teldi sig vita um athafnir sínar. Ef eitthvað amaði að fólki þá brá við að læknar komu í sambandið og leiðbeindu um meðferð og viðbrögð. Margir töldu sig fá bót meina sinna og má af þessu ráða að Lára lagði gjörva hönd á margt og var sannarlega fjölhæfur miðill.

Þó Lára væri þekktur og kraftmikill miðill virðist hún alla tíð hafa starfað upp á eigin spýtur. Á árunum 1933 til 1934 kom Lára þó fram á nokkrum fundum hjá félagi sem starfaði að því að kynnast orku hennar sem miðils. Fundir þessa félags voru nokkuð margir, en fátt er vitað um það. Alþýðublaðið staðhæfir sumarið 1935 að nokkrir helstu menntamenn þjóðarinnar séu í þessum klúbbi.

Hvernig voru fundir hjá Láru?

Aðgangseyrir að fundum hjá Láru var yfirleitt 2 til 3 krónur á mann og voru fundir haldnir nokkrum sinnum í viku þegar best lét og tekjur af hverjum fundi voru á bilinu 20 til 60 krónur.

Mönnum var skipað í ákveðin sæti á fundum eftir því hve "góðir" fundarmenn þeir þóttu, en því ákafar sem þeir trúðu því sem fram fór, því betri þóttu þeir. Þótt ýmis trúarleg tákn, s.s. krossmörk og myndir af Jesú, væru höfð uppi við á fundunum var yfirleitt byrjað á veraldlegum söng sem miðillinn leiddi. Þar má nefna lög eins og Þú komst í hlaðið á hvítum hesti, Nú blika við sólarlag og Þú sæla heimsins svalalind sem nutu talsverðra vinsælda á þessum tíma. Stundum var leikið undir á orgel ef einhver viðstaddur kunni til þess.

Í fundarherberginu logaði dauft rautt ljós, en Lára sat inni í byrgi sem dúkur var breiddur fyrir. Þegar líkamningar birtust var dregið frá svo fundargestir gætu séð undrin með eigin augum.

Á þremur fundum sem Lára hélt heima hjá sér og í Hvítabandshúsinu voru teknar myndir af því sem fram fór. Þetta mun hafa verið veturinn 1934. Myndirnar vöktu verðskuldaða athygli, enda höfðu menn varla áður séð svo "raunverulegan" líkamning að handan. Er ekki að efa að myndir þessar juku mjög orðstír Láru og frægð og urðu til þess að sannfæra fleiri um að ekki væri þörf á að leita til útlanda eftir almennilegum miðli, slíkt væri líkt því að sækja vatn yfir lækinn.

Lára bjó á ýmsum stöðum í Reykjavík 1920­1940, m.a. lengst af í Fischersundi 3, en síðar í Bjarnaborg við Hverfisgötu og þar voru flestir fundirnir haldnir. Stöku sinnum henti að Lára og samstarfsmenn hennar tóku á leigu stærri hús undir skyggnilýsingar eða erindi og einnig mun hún hafa farið í heimahús og haldið fundi þar eftir pöntun fyrir smærri og stærri hópa. Fólk leitaði einnig mikið til hennar í einkaerindum og þess vegna var iðulega stöðugur straumur fólks að dyrum Láru daginn út og daginn inn.

Hreint eða óhreint mjöl?

Lára var ásamt þremur meintum vitorðsmönnum sínum dæmd fyrir skipulögð svik á miðilsfundum. Dómurinn féll í byrjun seinni heimsstyrjaldarinnar og þá viku stríðsfréttir af forsíðum íslenskra blaða. Lára fluttist fáum árum eftir stríð norður til Akureyrar og starfaði þar sem miðill til dauðadags.

Mjög margir misstu aldrei trúna á hæfileika Láru þrátt fyrir úrskurð yfirvalda og var því almennt trúað af áhangendum hennar, sem og Indriða miðils, að þótt upp kæmist að þau hefðu a.m.k. í einhverjum tilvikum viðhaft brögð til að blekkja fundargesti, þá væru miðilshæfileikar þeirra ósviknir. Kröfurnar um sannanir á hverjum fundi hefðu verið miklar og því hefðu þau leiðst út af braut dyggðanna til að valda fólki sem sem á þau trúði ekki vandræðum.

Bókarheiti Ekki dáin - bara flutt; Spíritismi á Íslandi fyrstu 40 árin, 260 bls. Höfundar eru Bjarni Guðmarsson og Páll Ásgeir Pálsson. Útgefandi er Skerpla. Leiðb. verð 3480 kr.

Einar Hjörleifsson Kvaran, einn af frumkvöðlum spíritismans á Íslandi og ötull forseti Sálarrannsóknarfélagsins meðan hann lifði.

MYND af séra Haraldi Níelssyni tekin hjá ljósmyndamiðli úti í London. Konan sem sést í skýi við læri Haraldar mun vera Sólrún ömmusystir hans.

EINAR Nielsen í transi á miðilsfundi í Kaupmannahöfn. Séra Haraldur Níelsson og doktor Ágúst H. Bjarnason standa við hlið hans.

Á MIÐILSFUNDI hjá Láru í Bjarnaborg einhvern tímann á fjórða áratugnum. Fundir voru haldnir í myrkri eða rökkri og myndin því tekin með leifturljósi. Hér sést líkamningur að handan. Glöggt má sjá að maðurinn til vinstri heldur í spotta og gegnir þannig einhverju hlutverki við það sem fram fer. Myndir teknar á svipuðum tíma fyrir fólk sem vildi kanna nánar miðilshæfileika Láru urðu til þess að ýmsir áhangendur hennar sneru við henni baki.

INDRIÐI Indriðason miðill ásamt föður sínum og alnafna.