PÁSKAUPPREISNIN Í DUBLIN 1916 EFTIR DAVÍÐ LOGA SIGURÐSSON Það tók nokkra daga að vinna bug á uppreisnarmönnunum sem börðust hetjulega. Föstudagsmorguninn 28. apríl urðu leiðtogar þeirra að flýja höfuðstöðvar sínar í pósthúsinu, enda stóð það í ljósum...

PÁSKAUPPREISNIN Í DUBLIN 1916 EFTIR DAVÍÐ LOGA SIGURÐSSON Það tók nokkra daga að vinna bug á uppreisnarmönnunum sem börðust hetjulega. Föstudagsmorguninn 28. apríl urðu leiðtogar þeirra að flýja höfuðstöðvar sínar í pósthúsinu, enda stóð það í ljósum logum. Daginn eftir var sú ákvörðun tekin að frekari mótspyrna væri tilgangslaus.

TTATÍU ár voru síðastliðið vor liðin frá Páskauppreisninni svonefndu í Dublin, höfuðborg Írlands. Á öðrum degi páska, þann 24. apríl 1916, hrifsuðu uppreisnarmenn öll völd á aðalpósthúsi Dyflinnar og gerðu að höfuðbækistöðvum sínum en pósthúsið stendur við götuna sem nú heitir O'Connell-stræti og ætti að vera íslenskum ferðamönnum að góðu kunn enda í miðbæ borgarinnar.

Annar í páskum var almennur frídagur og því veittu ekki margir þessari skrýtnu skrúðgöngu athygli. Það var heldur alls engin nýlunda að sjá vopnaða menn á götum úti því undanfarin þrjú til fjögur ár höfðu sprottið upp alls kyns öfgasamtök. Fólk var auk þess ýmsu vant því heimsstyrjöldin fyrri var í algleymingi.

Þegar uppreisnarmenn höfðu tekið öll völd á pósthúsinu drógu þeir niður breska fánann en hófu í staðinn á loft grænan fána írska lýðveldisins. Á tröppum pósthússins fór Patrick nokkur Pearse fyrir hönd uppreisnarmanna að lýsa yfir sjálfstæði Írlands. Reyndar hlýddu einungis örfáir á mál hans og sýndu því takmarkaðan áhuga. Þessi fámenni hópur uppreisnarmanna virtist sennilega ekki til mikils líklegur og viðstaddir afskrifuðu Pearse sjálfsagt sem ruglukoll. Atburðir daganna sem á eftir fylgdu áttu hins vegar eftir að móta framtíð íbúa á eyjunni grænu.

Hverjir voru uppreisnarmenn?

Patrick Pearse rak einkaskóla og hafði eytt ævi sinni við kennslustörf. Hann átti sér köllun sem hann eyddi drjúgum tíma í því hann var einn af ötulustu frammámönnum menningarafla sem undanfarin tuttugu ár höfðu barist hetjulega gegn útrýmingu hins gelíska tungumáls. Upphaf þessarar hreyfingar má rekja til stofnunar The Gaelic League árið 1893 en markmið samtakanna frá upphafi var að efla þjóðlega arfleifð Íra sem átti undir högg að sækja vegna breskra áhrifa.

Barátta The Gaelic League var ávallt friðsamleg og Patrick Pearse snerist seint á sveif með öfgasinnaðri öflum. Um síðir missti hann trúna á starf samtakanna og taldi brátt að hið eina sem dygði til að frelsa írsku þjóðina undan hrammi breskra menningaráhrifa væri kröftug uppreisn sem sliti öll tengsl við heimsveldið. Hann gekk því til liðs við hin gamalgrónu uppreisnarsamtök Irish Republican Brotherhood sem eru eins konar forfaðir IRA nútímans. Meðlimir IRB trúðu því að Írland yrði að öðlast frelsi en það myndi aldrei nást nema með uppreisn. Samtökin leiddi meðal annarra hinn einbeitti Tom Clarke en hann hafði setið fimmtán ár í fangelsi fyrir að eiga aðild að sprengjutilræði í Bretlandi seint á nítjándu öld.

Innan IRB náði Pearse fljótt frama og átti að heita yfirmaður uppreisnaraflanna í Páskauppreisninni árið 1916. Að tjaldabaki kipptu hins vegar Clarke og félagar í spottana þótt þeir sæju sér hag í því að menningarsinninn Pearse væri andlit uppreisnarinnar út á við. Þegar til kom var það síðan sósíalistinn James Connolly sem stjórnaði á vígvellinum enda hæfari til þess en Pearse sem mátti vart líta blóð augum.

Connolly trúði því að áður en sósíalismi kæmist á þyrfti Írland að losna undan valdi Bretlands sem var holdgervingur kapítalismans á þessum tíma. Connolly hafði þess vegna lengi stefnt að uppreisn ásamt öflum þeim sem hann hafði yfir að ráða í verkalýðshreyfingunni. Það var snemma árs 1916 sem Clarke og Pearse tókst að sannfæra Connolly um að betra væri að þeir fylktu liði saman því það gæfi betri von um árangur.

Í þessum þremur mönnum; Pearse, Clarke og Connolly, kristölluðust þau ólíku öfl sem nú komu saman til að undirbúa uppreisn. Tíminn var að þeirra mati ákjósanlegur enda voru þeir sammála þeirri gömlu kenningu að ógæfa Bretlands væri tækifæri Írlands; á meðan Bretar áttu í stríði í Evrópu sættu þeir færis og gerðu uppreisn heimafyrir.

Forsagan

Á árunum 1880-1890 hafði Írski heimastjórnarflokkurinn náð dágóðum árangri með þingræðislegum aðferðum sínum. Héldu margir að innan skamms hlyti Írland heimastjórn. Árið 1891 klofnaði flokkurinn hins vegar í tvennt og á svipuðum tíma hafnaði breska þingið frumvarpi að heimastjórn til handa Írlandi.

Nýjar kenningar í upphafi aldarinnar rötuðu í frjóan jarðveg meðal Íra og lögðu sitt af mörkum til að rjúfa tengslin við Bretland. Heimastjórnarflokkurinn efldist hins vegar á ný á árunum 1906-1914 og um 1912 leit allt út fyrir að hann næði fram markmiðum sínum innan skamms. Í nyrstu sýslu Írlands, Ulster, risu hins vegar upp gegn heimastjórn sambandssinnar sem höfnuðu því algerlega að sambandið við Bretland yrði rofið. Sambandssinnar voru flestir mótmælendatrúar og tók deilan fljótt á sig mynd trúardeilu því þjóðfrelsismenn í suðri voru flestir kaþólikkar.

Sambandssinnar voru í meirihluta í Ulster og gerðu allar áætlanir um heimastjórn erfiðar í framkvæmd því þeir voru tilbúnir til að berjast fyrir sambandinu við Bretland, jafnvel við bresku ríkisstjórnina ef hún ætlaði að þvinga upp á þá heimastjórn. Fyrir ríkisstjórnina var það því kannski kærkomin undankomuleið frá þessu erfiða máli þegar heimsstyrjöldin hófst árið 1914 því þá gat hún skotið áformum um heimastjórn á frest.

Uppreisnaröfl innan IRB hófu þá strax undirbúning að uppreisn enda höfðu þeir hvort eð er alltaf verið vantrúaðir á Heimastjórnarflokkinn. Mikil leynd hvíldi yfir öllum áætlunum og bresk yfirvöld uggðu ekki að sér. Leið nú og beið í tvö ár á meðan styrjöld geisaði í Evrópu.

Atburðarás 24. - 29. apríl 1916

Það tók bresk yfirvöld nokkurn tíma að átta sig á því sem gerst hafði í Dublin enda kom uppreisnin þeim gjörsamlega í opna skjöldu þótt bæði Connolly og Pearse hefðu reyndar nánast auglýst hana í blaðaskrifum sínum mánuðina á undan. Sú staðreynd að ekki nokkur maður tók þá alvarlega sýnir best hversu fjarstæðukennd uppreisnin í raun var. Aðstandendur hennar gerðu sér líka fljótt ljóst að þeir áttu enga möguleika á sigri því þeir voru einfaldlega alltof fáliðaðir og illa vopnum búnir auk þess sem almenningur á Írlandi snerist almennt gegn aðgerðum þeirra, þeim til mikilla vonbrigða. Í þeirra augum var málstaðurinn hins vegar heilagur og þeir voru staðráðnir í að falla með sæmd eða allavega gera sitt besta fyrir fósturjörðina.

Að morgni þriðjudagsins 25. apríl hófu breskar herdeildir andsvar sitt gegn uppreisnarmönnum og þjörmuðu fljótt að þeim á öllum vígstöðvum en uppreisnarmenn höfðu tekið sér vígi í öllum helstu byggingum í miðborg Dyflinnar þótt þeim hefði reyndar mistekist að ná völdum í Dublin-kastala.

Það tók nokkra daga að vinna bug á uppreisnarmönnum sem börðust hetjulega. Föstudagsmorguninn 28. apríl urðu leiðtogar þeirra að flýja höfuðstöðvar sínar í pósthúsinu enda stóð það í ljósum logum. Daginn eftir var síðan tekin sú ákvörðun að frekari mótspyrna væri tilgangslaus og myndi einungis kosta saklausa borgara lífið. Páskauppreisninni var lokið eftir fimm daga skærur á götum úti í Dublin en á þeim stutta tíma höfðu næstum fimm hundruð manns fallið í valinn.

Eftirleikurinn

Flestir fordæmdu uppreisnina, hvort sem þeir voru Írar eða Bretar. Bresk yfirvöld áttu í erfiðri styrjöld við Þjóðverja um þessar mundir og litu svo á að hér hefðu verið framin föðurlandssvik. Þau voru því staðráðin í að refsa grimmilega öllum þeim sem viðriðnir höfðu verið uppreisnina. Hundruð manna voru handtekin og á níu daga tímabili voru fimmtán menn líflátnir, þeirra á meðal þeir Pearse, Connolly og Clarke. Engin miskunn var sýnd og til að mynda þurfti að festa Connolly í stól til að hægt væri að leiða hann fram fyrir aftökusveit því hann hafði særst illa í bardaga. Jafnframt var hinn ungi William Pearse tekinn af lífi þótt hann hefði unnið það eitt til saka að fylgja bróður sínum, Patrick, hvert sem hann fór.

Þetta miskunnarleysi vakti skelfingu manna og síðan reiði. Þeir sem fyrst höfðu fordæmt uppreisnina tóku nú að gagnrýna aðgerðir yfirvalda. Allt of seint var hins vegar gripið í taumana og á endanum má segja að Pearse og félagar hafi náð markmiðum sínum því þeir urðu hetjur í augum landa sinna og efldu þannig þjóðerniskennd Íra. Aftökurnar breyttu reiði í garð byltingarmanna í andúð á breskum yfirvöldum.

Þau hundruð manna sem fengu að dúsa í fangelsi um stund urðu einnig að hetjum í augum fólks og þegar þeim var hleypt úr fangelsi var þegar hafist handa um að halda áfram baráttunni fyrir frelsi Írlands. Í alþingiskosningum árið 1918 fylktu þeir sér undir merki Sinn Fein, flokks Arthur Griffiths, unnu glæsilegan sigur og fengu 73 menn kjörna. Þeirri línu er Griffith hafði mótað var fylgt og héldu þingmenn Sinn Fein því ekki á breska þingið í Westminster heldur stofnuðu eigið þing heimafyrir, Dail Eireann. Slíkt var að sjálfsögðu í óþökk breskra yfirvalda sem voru reiðubúin að láta hart mæta hörðu. Þar hófst hið eiginlega frelsisstríð Íra sem stóð frá 1918 til 1921 þegar Bretar tilkynntu vopnahlé. Eftir erfiðar samningaviðræður var samþykkt að Írland yrði sjálfstjórnarsvæði innan breska heimsveldisins. Í reynd hlutu Írar þar fullveldi.

Páskauppreisnarmenn höfðu stuðlað mjög að þessari þróun með dauða sínum því Írar tóku þá í tölu píslarvotta. Fórn þeirra var vel til þess fallin að fylkja Írum saman í baráttu sinni og skapa samhug milli manna. Bylting sem einungis fáir menn stóðu fyrir varð þannig að fjöldahreyfingu löngu eftir að sjálfri uppreisninni var lokið og uppreisnarmenn horfnir á vit feðra sinna.

Hitt er annað mál að með samningum árið 1921 var Ulster-sýsla aðskilin syðri hluta eyjunnar því sem fyrr vildi rúmur meirihluti íbúa þar alls ekki yfirgefa breska heimsveldið. Þar varð til Norður-Írland, púðurtunna sem beið eftir því að springa í loft upp því 40% íbúa voru kaþólskir eins og íbúar hins nýfrjálsa Írlands. Fengu þeir að gjalda fyrir trú sína á næstu áratugum af hendi stjórnvalda í Stormont-kastala og seint á sjöunda áratugnum sauð upp úr. Blóðug átök síðustu 25 ára á Norður-Írlandi eru sorgarsaga sem ekki skal tíunduð hér.

Það er næsta víst að á áttatíu ára afmæli Páskauppreisnarinnar líta Írar til fortíðarinnar enda uppreisn þessi jafnan séð sem einn allra mikilvægasti viðburður þessarar aldar. Það er einnig öruggt að írski lýðveldisherinn mun minnast þessara tímamóta á sinn hátt. Vonandi setja þau fagnaðarlæti ekki af stað enn hrikalegri öldu hryðjuverka og manndrápa.

Höfundur er sagnfræðingur.

ÍRSKIR uppreinarmenn með frumstæðan vopnabúnað hafa komið sér fyrir uppi á þaki.

FYRIR uppreisnina: Sjálfboðaliðar í Dublin, flestir vopnlausir og ekki líklegir til hernaðarlegra afreka.

BREZKA hernaðarmaskínan með vélbyssur og skriðdreka, kemur sér fyrir bak við sandpokavirki á götu í Dublin.