OPIN, VÍÐSÝN OG SJÁLFSTÆÐ ÞJÓÐKIRKJA Ég tel mig knúinn til að rita þessa grein vegna þeirrar óvissu sem gætir um stöðu og framtíð íslensku þjóðkirkjunnar í umræðu manna á meðal og opinberlega.

OPIN, VÍÐSÝN OG SJÁLFSTÆÐ ÞJÓÐKIRKJA Ég tel mig knúinn til að rita þessa grein vegna þeirrar óvissu sem gætir um stöðu og framtíð íslensku þjóðkirkjunnar í umræðu manna á meðal og opinberlega. Finnst mér nauðsynlegt að leitast við að varpa ljósi á stöðu mála og gera grein fyrir nokkrum grundvallaratriðum, skrifar Karl Sigurbjörnsson í þessum hugleiðingum um ríki og kirkju við aldahvörf.

Á ALÞINGI á Þingvöllum árið 1000 var í lög leitt að Íslendingar skyldu vera kristin þjóð. Síðan hefur Ísland verið kristið þjóðfélag, löggjöf og siður byggt á kristinni trú. Um þetta hefur æ síðan ríkt sátt og eining í þjóðfélaginu. Hér hefur verið þjóðkirkja í þúsund ár. Hvort sem kirkjan laut páfanum í Róm eða valdi kóngsins í Kaupmannahöfn, hvort sem hún taldist rómversk kaþólsk eða evangelísk lúthersk, var hún þjóðkirkja, kirkja og þjóð voru eitt, saga og örlög samofin svo vart var að skilið. Frá alda öðli voru íslensk þjóð og kirkja eitt í þessu landi, og það var gæfa okkar þjóðar og er mikilvægur þáttur sjálfsmyndar okkar og menningararfs.

Kristnitakan á alþingi árið 1000 og skipan samskipta ríkis og kirkju allar götur síðan á sér djúpar rætur í evrópskri menningu. Allt frá því er Konstantínus mikli, keisari, lögleiddi kristna kirkju í veldi sínu um miðja 4. öld hefur Evrópa byggt á kristnum grunni og samskipti ríkisvalds og kirkju oftast og yfirleitt verið náin og sáttmálsbundin. Það var fyrst með frönsku stjórnarbyltingunni að tilraun var gerð að byggja ríki á öðrum grunni en lagður var með ákvörðun Konstantínusar. Við lifum enn í eftirskjálftum þeirrar byltingar.

Ríki og kirkja

Frá sextándu öld og fram á þá nítjándu var ríkiskirkja á Íslandi eins og víðast í Evrópu. Var vart greint milli stjórnkerfis ríkis og kirkju.

Kirkjan hér á landi var þó um margt sjálfstæðari en annars staðar í veldi Danakonungs og naut þar bæði fjarlægðar frá valdastöðum og stefnumörkunar og áhrifa frumkvöðla siðbótarinnar hér.

Með stjórnarskránni 1874 verður sú breyting á að trúfrelsi þegnanna er tryggt og forboðnar allar hömlur á trúariðkun og trúboð svo lengi sem það brýtur ekki í bága við almennt velsæmi og allsherjarreglu. En þar er þó gengið út frá þeim grundvelli sem lagður var árið 1000. Það birtist í þeirri grein stjórnarskrárinnar (62. gr. stjórnarskrár lýðveldisins) sem kveður á um að "hin evangelisk lútherska kirkja skal vera þjóðkirkja og ber ríkisvaldinu að því leyti að styðja hana og vernda". Samkvæmt því fer alþingi með æðsta vald í málefnum kirkjunnar. Í kjölfar stjórnarskrárinnar var unnið markvisst að því að skilja milli stjórnkerfa, sett lög um sóknarnefndir, um kosningu presta, um rétt utanþjóðkirkjumanna o.fl. Hin evangelísk-lútherska þjóðkirkja var ekki lengur hluti hins opinbera stjórnkerfis, heldur trúfélag við hlið annarra í landi hér, jafnvel þótt hún nyti sérstöðu og bæri skyldur vegna sögu sinnar og meirihlutafylgis. Ákvæði stjórnarskrárinnar um þjóðkirkju merkir að gengið er út frá því að íslensk þjóð eigi sér sameiginlegan siðagrundvöll, sem er kristin trú og siður. Að í því sjái þjóðin sjálfsmynd sína og rætur menningar sinnar og að því skuli hlúð. Þjóðarsátt hefur ríkt í trúmálum hér á landi.

Aðskilnaður ríkis og kirkju

Sl. vor kom fram þingsályktunartillaga á alþingi um undirbúning aðskilnaðar ríkis og kirkju. Síendurteknar skoðanakannanir hafa sýnt að vaxandi meirihluti þjóðarinnar telur sig samþykkan slíkum aðskilnaði, 58% landsmanna samkvæmt skoðanakönnun Gallups nú á nýliðnu sumri. Bendir það til þess að þjóðarsáttin sé að rofna? Deilur og átök innan kirkjunnar hafa ýtt undir kröfur um aðskilnað. En á hvaða forsendum? Margir svara spurningunni um aðskilnað játandi af umhyggju fyrir kirkjunni, af ósk um að kirkjan eflist og megni betur að sinna hlutverki sínu án íhlutunar stjórnmálamanna. Aðrir vilja á hinn bóginn gera hlut trúar sem minnstan í menningu okkar og þjóðlífi og þrengja kosti trúfélaga sem mest. Undanfarið hefur þó umræðan um aðskilnað ríkis og kirkju framar öllu verið rekin á forsendum frjálshyggjunnar og samkeppnissjónarmiða sem haldið hefur verið fram sem æðsta rétttrúnaði.

Hvað merkir aðskilnaður ríkis og kirkju með þjóð þar sem fleiri en níu af hverjum tíu tilheyra kirkjunni, níu af hverjum tíu börnum eru skírð í þjóðkirkjunni, ámóta mörg eru fermd og nánast allir kvaddir hinstu kveðju innan vébanda hennar? Merkir aðskilnaður ríkis og kirkju að krossinn verði afmáður úr fána okkar, að við hættum að syngja "Ó, Guð vors lands", að kristnifræðikennsla í skólum verði bönnuð, helgidagalöggjöfin úr gildi felld, verslanir og skólar opnir á jóladag og bíóin á aðfangadagskvöld, því öllum dögum er gert jafnhátt undir höfði? Tæpast. Reyndar gæti vel orðið formlegur aðskilnaður ríkis og kirkju án þess að við þessum þáttum væri hróflað til muna ­ að sinni.

Þjóðkirkja á leið til aukins sjálfstæðis

Á síðustu öld var gerður aðskilnaður milli sveitarstjórna og kirkjusókna. Um aldamót voru fræðslumálin færð af höndum þjóðkirkjunnar og síðar manntalið. Lög voru sett um kirkjuráð 1931 sem kveða á um frelsi kirkjunnar í innri málum og lög um afhendingu Skálholts 1963 eru viðurkenning þess að þjóðkirkjan sé sjálfstæður lögaðili.

Frá öndverðu og allt fram á þessa öld var kirkjan á Íslandi fjárhagslega sjálfstæð, og stóðu jarðeignir og hlunnindi undir allri þjónustu hennar. Árið 1907 yfirtók ríkisvaldið umsjá kirkjujarða. Í staðinn tók ríkið að sér að greiða prestum laun, gegn því að prestsembættum væri fækkað umtalsvert. Rúmum áratug fyrr hafði hið opinbera tekið að sér að innheimta gjöld til reksturs sóknarkirkna, sóknargjöld.

Á okkar öld hefur lagasetning æ meir miðað að því að gera þjóðkirkjuna mynduga í stjórnun og fjármálum og er nú stefnt að því að stíga mikilvægt skref í þá átt með víðri rammalöggjöf um stöðu og starfshætti þjóðkirkjunnar sem samþykkt var á kirkjuþingi 1995. Undanfarin ár hafa átt sér stað viðræður milli ríkis og kirkju um eignamál kirkjunnar og er aðkallandi að leiða þær viðræður til lykta. Þótt framlag ríkisins til prestslauna og yfirstjórnar kirkjunnar sé í eðli sínu arðgreiðsla af kirkjueignum segir það þó ekki nema hálfa sögu. Það er menningarstefna í því fólgin, viðurkenning á því að kirkjan og boðskapur hennar, uppeldi og fræðsla hafi mikilvægu hlutverki að gegna í samfélaginu, og viðleitni að viðhalda hér einingu menningar okkar og samfélags.

Sóknargjöld ­ félagsgjöld

Mörgum vex í augum það fé sem gengur til kirkjunnar í formi sóknargjalda, um 400 kr. á mánuði á mann 16-65 ára. En innheimta sóknargjalda er ekki kirkjuskattur heldur félagsgjöld, og þau eru ekki í þágu þjóðkirkjunnar einnar. Hér á landi hafa sóknargjöld jafnan verið innheimt fyrir öll löggilt trúfélög í landinu og þar sitja allir við sama borð. Þannig hefur það ekki verið á hinum Norðurlöndunum og verður fyrst nú í Svíþjóð eftir hinn væntanlega aðskilnað ríkis og kirkju um aldamótin. Einnig er vert að minnast þess þegar rætt er um það hvað þjóðkirkjan kostar að oft er þar blandað inn í kirkjugarðsgjaldinu sem er í þágu landsmanna allra og væri innheimt eftir sem áður jafnvel þótt sveitarfélög sæju um þann þátt. Innheimta sóknargjalda ­ félagsgjalda ­ gegnum skattakerfið, gjalda sem ganga til allra löggiltra trúfélaga, stuðlar að réttlæti og að ekki sé um mismunun að ræða og með því er hamlað gegn þeirri samkeppni og baráttu milli trúfélaga sem leiða til skarpari andstæðna og ófriðar í samfélaginu. Frá og með næstu áramótum mun ríkisvaldið gjaldfæra sóknargjöld á ríkisreikningi sem framlag til kirkjunnar. Þjóðkirkjan hlýtur að mótmæla því eindregið, vegna eðlis sóknargjaldanna. Þau eru félagsgjöld, þótt þau séu reiknuð og innheimt í tengslum við skattheimtuna. Með þessari boðuðu aðgerð fjármálaráðuneytisins er þjóðkirkjan gerð að ríkiskirkju, þvert ofan í boðaða stefnu um aukið sjálfstæði kirkjunnar. Hér er verið að stíga stórt skref aftur á bak að mínu mati.

Hin hlið þess að hér er þjóðkirkja

Einhver vitur maður sagði að þegar samskipti ríkisvalds og kirkju eru slæm sé eitthvað að ríkisvaldinu. En ef samskipti ríkis og kirkju séu sérstaklega góð sé eitthvað að kirkjunni. Ákvæði 62. greinar stjórnarskrárinnar um þjóðkirkjuna hefur vissulega tvær hliðar. Önnur snertir stöðu evangelísk-lútherskrar kirkju sem kirkju alþjóðar. Hin hliðin er ekki síður mikilvæg, sú að kirkjan skal styðja og vernda ríkisvaldið. Þjóðkirkjunni ber að styðja og vernda ríkisvaldið í þeirri viðleitni þess að halda við lýði réttlæti og jöfnuði, mannúð og öðrum grundvallar þáttum siðgæðis og almennrar velferðar, stuðla að lotningu fyrir lífinu og virðingu fyrir sköpunarverkinu. Það er reyndar einn mikilvægasti arfur lútherskrar kirkju; áherslan á skyldur ríkisins að viðhalda almennri velferð þegnanna og samhjálp.

Tilvera þjóðkirkju er viðurkenning þeirrar forsendu að siðaboðin séu altæk og geri kröfu til allra manna og viðurkenning þess að velferð og velsæld sé ekki aðeins efnahagslegs eðlis heldur líka andlegur veruleiki. Þjóð þar sem æ fleiri finna lífsfyllingu í andlegri iðkun og í skapandi list, bókmenntum, leikhúsi, ljóðum; slík þjóð stuðlar að lausn hinna sáru meina sem hrjá heiminn okkar og verður auðugri þjóð. Að því hefur þjóðkirkjan hlúð með trúariðkun sinni og boðun, list og menningarstarfsemi sem gefa sýn til dýpri gilda og varanlegri, þeirra sem mölur og ryð fær ei eytt né grandað. Þjóðkirkjan sem með sóknum sínum og helgistöðum nær ystu landsenda á milli heldur þessu á lofti með iðkun sinni og boðun, fræðslu og sálgæslu. Þjóðkirkjan á jafnframt því að vera rödd spámannsins, rödd hrópandans í eyðimörk ofbeldis og sjálflægni, og kalla til afturhvarfs og helgunar. Kirkjan á að benda á valkosti sem stuðla að umhyggju um lífið, umfram allt hið varnarlausa og gagnrýna það sem gert er á hluta þess og til þess þarf kirkjan frelsi, svo predikun hennar sé ekki háð veraldlegum hagsmunum. Þjóðkirkjan er líka alþjóðleg, hluti hinnar almennu kirkju og þátttakandi í alþjóðlegum samtökum sem gegna mikilvægu hlutverki á sviði hjálparstarfs og á sviðum mannréttindamála, réttlætis og friðar.

Þjóðkirkja ­ kirkja þjóðar

Íslensk þjóð er kristin þjóð ­ um það vitna lög og réttur, siðferðisvitund, samviska, samfélagsgerð mótað og meitlað og gagnsýrt af 2000 ára kristinni menningu. Og um það vitnar taktföst hrynjandi helga og hátíða í lífi þjóðar árið um kring, ómissandi eyktamörk í lífi einstaklinga og fjölskyldna, sem tengja okkur við rætur okkar og grundvöll þjóðmenningar í þúsund ár. Hin evangelísk-lútherska kirkja á Íslandi er þjóðkirkja, kirkja þjóðar, í þágu þjóðarinnar. Hún vill helga þjóðlífið og skuldbindur sig því að fagnaðarerindið um Jesú Krist sé boðað um landið allt, sakramentin um hönd höfð og öllum landsins börnum til boða, óháð búsetu, aldri, kynferði, efnahag, skoðunum. Þjóðkirkja gengur út frá því að hinir ungu séu uppfræddir í kristinni trú og siðfræði, þeim sem bera hita og þunga dagsins veitt sálgæsla og andlegur stuðningur og leiðsögn, þeim sjúku og deyjandi veitt huggun náðarmeðalanna og hinum látnu búið leg sem tjáir virðingu okkar við einstaklinginn og sögu hans.

Það felst í hugtakinu þjóðkirkja að hún er opin og víðsýn og mætir fólkinu þar sem það er, án strangra skilyrða. Þjóðkirkjan horfist í augu við það að fjölhyggja er staðreynd nútímaþjóðfélags og að vaxandi fjöldi fólks játar önnur trúarbrögð. Þjóðkirkjan á að hlusta á það og viðurkenna rétt þess og frelsi í þjóðfélaginu um leið og hún er trú þeim grundvelli sem lagður er að lífi hennar og boðun, Jesú Kristi og kærleiksboðskap hans. Það að hér er þjóðkirkja ætti að stuðla í senn að kjölfestu og hefðarfestu sem og umburðarlyndi og friði í þjóðlífinu. Algjör aðskilnaður ríkis og kirkju gæti leitt til hins gagnstæða, eflt andstæður og skerpt víglínur. Þáttur þjóðkirkjunnar í menningu okkar og sögu verður seint ofmetinn; þjónusta hennar við landsmenn alla án tillitis til skoðana, stéttar og stöðu, kristnifræðikennsla í skólakerfinu sem fræðir um rætur menningar okkar og siða. Þetta megum við ekki missa. Þegar samhengið við söguna rofnar leiðir það til þess að við finnum okkur ekki lengur sem hluta stærri heildar siðmenningar. Sögulaus þjóð verður ekki lengi frjáls þjóð. Fólk sem þekkir ekki grundvöll sinn, trúar sinnar, helgitákna, sagna og siða verður berskjalda gagnvart áreitni ofsatrúarpostula og spámanna sem telja sig eiga lausnir og svör við öllu og hneppa fólk í fjötra.

Þjóðkirkja er eðli sínu samkvæmt víðsýn og opin og á að taka undir með öllu góðviljuðu fólki í viðleitni þess að stuðla að réttlæti og friði í samskiptum manna og þjóða og lotningu fyrir lífinu á jörð. Það er mikilvægur þáttur sáttmálans sem gerður var árið 1000 og varðar gæfuveg þjóðar til framtíðar. Því skulum við ekki spilla.

Höfundur er sóknarprestur í Reykjavík.

Karl Sigurbjörnsson