Riddararnir á Ródos Ródos er stærsti bærinn á eyjunni Ródos í Eyjahafi. Hún er ein af Dodekaneserne, Tylftareyja, sem raunar eru fjórtán.

Riddararnir á Ródos Ródos er stærsti bærinn á eyjunni Ródos í Eyjahafi. Hún er ein af Dodekaneserne, Tylftareyja, sem raunar eru fjórtán. Núna er Ródos hluti af Grikklandi en í aldanna rás hefur eyjan lotið yfirráðum Persa, Tyrkja, Ítala og ýmissa annarra. Frá liðnum öldum eru þó ummerki Jóhannesarriddaranna einna sýnilegust þegar borgin er skoðuð. Frá rösklega 200 ára valdatímabili þeirra á Ródos er varðveitt kastalavirki og miðaldabær sem sem forvitnilegt er að skoða. Guðrún Guðlaugsdóttirdvaldi í Ródos fyrir skömmu og skoðaði borgina og umhverfi hennar og gluggaði í sögu hennar.

Ródos Palas er sautján hæða hótel á norðurströnd eyjarinnar Ródos. Hótelið er í útjaðri Ródos borgar og er þaðan um 40 mínútna gangur inn í gömlu borgina. Ekki hafði ég lengi dvalið þarna þegar ég ákvað að skoða gömlu Ródos, en byggð þar hófst árið 408 f.k. Í sólskini og sunnanvindi skundaði ég af stað léttklædd á bandaskóm. Ég gekk meðfram ströndinni sem snýr að Tyrklandi og blöstu fjöll þess við í bláma fjarlægðar. Ljós ströndin var grýtt og lítt árennileg til sólbaða og meðfram veginum uxu þykkblöðungar sem greinilega höfðu orðið að þrauka lengi án vatns. Ekki er fótgangandi fólki gert hátt undir höfði á Ródos, bílarnir þutu framhjá svo nálægt að hvein við eyru mest alla leiðina inn í borgina.

Ég gekk rakleiðis úr iðandi umferð nútímans inn fyrir múra gömlu miðaldaborgarinnar, sem er óvenju vel varðveitt. Þrjár hafnir eru í Ródos, Emborió heitir sú sem gamli bærinn er byggður í kringum um. Í syðri hluta þeirrar byggðar bjuggu Grikkir, Frakkar og Gyðingar, í öðrum hluta bjuggu riddararnir og þar eru helstu byggingar þeirra. Elst þeirra er sjúkrahúsið sem Tyrkir notuðu seinna sem vopnageymslu. Í þröngum götum gamla bæjarins eru margar sölubúðir þar sem fólk býður til sölu útsaumaða dúka, leðurvörur, skrautdiska og leirvörur, skartgripi, vefnað og fleira. Ég keypti ekki neitt að svo komnu máli heldur skoðaði mig vandlega um. Göturnar í gamla bænum eru mjög þröngar og krókóttar og það er auðvelt að villast í þessu umhverfi fyrir ókunnuga, en eins og fyrir kraftaverk er maður allt í einu komin aftur út á aðalgötuna sem heitir Sókrates. Lærisveinn Sókratesar, heimspekingurinn Aristippos frá Kireniu, bjó og starfaði á Ródos. Í sölubúðunum í gamla bænum fann ég engar myndir af honum en hins vegar margar af Sókratesi. Sá frægi heimspekingur þótti sem kunnugt er ekki vel giftur, Xanþippa kona hans þótti þrasgjörn í meira lagi og var Sókrates talsvert að heiman. Ekki var hann þó hneigður til annarra karlmanna eins og margir Grikkir af hans kynslóð. Alkíbíades hét einn slíkur, svo fagur og gáfaður að til var tekið. Hann og Sókrates hvíldu eitt sinn nótt á sama beði og reyndi Alkíbíades að fá Sókrates til við sig en hann var ófáanlegur til hvílubragða. Sagði Alkíbíades á eftir að það væri verst með Sókrates að með honum gæti enginn verið án þess að skammast sín fyrir sjálfan sig. Þau urðu örlög Sókratesar að hann var knúinn til að drekka eitur sem unnið var úr rótum jurtar sem á íslensku nefnist Venusvagn og lét hann svo líf sitt.

Sjúkrahús riddaranna

Það eru það þó ekki minjar um forn Grikki sem eru áþreifanlegastar í gömlu Ródos heldur hafa riddarar af reglu heilags Jóhannesar mest ummerki skilið eftir sig. Stórt safn er helgað þeim í gamla bænum í Ródos. Í fyrstu heimsókn minni í gamla bæinn komst ég aðeins í fordyri safnsins. Rúmri viku seinna var ég búin að kaupa allt það sem ég hafði löngun til í sölubúðum gömlu Ródos og var komin í menningarlegar hugleiðingar. Ég hætti að góna í búðargluggana og fór að horfa betur á húsin í kringum mig. Settist með kaffibolla á aðaltorg gamla bæjarins og fór að lesa mér til um Jóhannesarariddarana. Þrjátíu og fimm slíkir tóku land á Ródos árið 1306, þótt þeir tækju eyjuna voru aldrei margir raunverulegir riddarar staðsettir á Ródos í einu, þeir voru 400 árið 1462 og voru um 600 rétt áður en Tyrkir komu þeim frá völdum árið 1522. Riddararnir urðu að vinna heit um að vera bæði hlýðnir og fátækir. Fyrimæli fengu þeir svohljóðandi: Tak þetta sverð - ljómi þess jafngildir trúnni, oddurinn er sem vonin og skefti þess minnir á náungakærleikann - notaðu það vel."

Sjálfsagt hafa riddararnir talið sig nota sverð sitt vel þegar þeir börðust til valda á Ródos. Eyjan var mikilvæg í skipaumferð um Eyjahafið og þeir biðu ekki boðanna með að reisa þar kastalavirki mikið til þess að treysta yfirráð sín. Minnugir loforðs síns um náungakærleikann reistu þeir líka sjúkrahús sem þeir starfræktu og allir áttu að njóta góðs af án tillits til efnahags. Eitthvað eru menn þó tortryggnir hvað hið síðast nefnda snertir, sjúklingarnir fengu nefnilega matinn sinn á gulldiskum að því sagt er talið er vafasamt að það hafi verið á fátæklinga færi að fá slíka þjónustu. Eftir að hafa lesið um umsvif riddarana og skoðað margar myndir af alvarlegum andlitum þeirra stóð ég upp, horfði upp eftir Riddaragötunni og réðst að því búnu til inngöngu í þeirra mikilvægustu byggingu, gamla sjúkrahúsið sem nú hýsir m.a. fornminjar sem grafnar hafa verið upp á Ródos.

Hús þetta er mikilfengleg, ferhyrnd bygging og í miðjunni er húsagarður þar sem liggur á fletjum fyrir steinljón nokkurt. Í hornum garðsins er fallbyssukúlum úr steini raðað í pýramída. Mestan áhuga hafði ég á sjúkrasalnum. Hann er gríðarlega stór, 51 metri á lengd og 12 metra breiður. Viðamiklu trélofti er haldið uppi af sjö átthyrndum súlum sem mynda gotneska steinboga. Ég reikaði um þennan auða sal og reyndi að ímynda mér sjúklingana liggja í röðum meðfram veggjunum. Þrátt fyrir að þeir hafi vafalaust hlotið þá umönnun besta sem var möguleg þá eru þeir fyrir margt löngu horfnir til feðra sinna, sem og þeir sem umönnunina veittu. Þyturinn af vængjataki smáfuglanna í lofti salarins minnir á forgengileika hins dauðlega lífs. Maðurinn er sem sandkorn á sjávarströnd lífsins, hans tími í jarðlífinu er skammur þótt verk hans standi stundum lengi eins og sjá má á sjúkrahúsi Jóhannesarriddaranna á Ródos.

Afrodite með ryðbrunnið brjóst

Í hinum ýmsu herbergjum þessarar stórbrotnu byggingar eru nú varðveittir fornir munir sem grafnir hafa verið upp á Ródos. Danir voru drjúgir í þeim efnum um og fyrir síðustu aldamót og eru margar fornminjar frá Ródos nú varðaveittar á söfnum í Kaupmannahöfn og reyndar víðar, svo sem í Bretlandi. Líkneskjur úr steini og marmara standa í herbergjum þessum. Þöglar, hvítar og margar limlestar standa þær þarna og vitna um löngu liðna tíð þegar myndhöggvarar voru ekki listamenn að áliti manna heldur fyrst og fremst nauðsynlegir handverksmenn. Ein af þessum líkneskjum er af Afrodite. Hún var grafin upp árið 1929 þegar grafið var fyrir Rósahótelinu á Ródos. Hún hafði legið í sjó, líklega í meir en tvö þúsund ár og ber þess enn merki. Hún hefur misst báða handleggina andlitsdrættirnir hafa máðst og hægra brjóstið er lítilsháttar ryðbrunnið. Eigi að síður er hún undrafögur í látleysi sínu.

Styttan af Afrodite er ekki sú eina sem er fögur. Margar aðrar styttur eru þarna álitlegar og þá eru ekki síður falleg hin margvíslegu leirker sem eru þarna til sýnis í glerskápum. Eftirmyndir af þessum kerum, styttum og skrautdiskum eru til sölu í búðum um alla Ródoseyju. Myndhöggvarar á Ródos fyrir 2000 árum áttu í mesta basli með að fá heppilegt myndefni í styttur sínar því oft vantaði marmara. En á því fundu menn góða lausn. Þeir húðuðu steinstytturnar með þunnu lagi af gifsi og tókst svo vel til að erfitt var að greina á milli marmarans og gifshúðaða steinsins.

Víða í safninu má sjá skjaldarmerki hinna heittrúuðu riddara. Þeir voru af aðalsættum og tóku köllun sína alvarlega. Í sjúkrasalnum er afsteypa af líki eins þeirra ofan á steinkistu, frummyndin er varðveitt á safni í Bretlandi. Þeir sem hafa lesið Ivar hlújárn hafa sérstakar tilfinningar til krossferðanna og riddaranna sem þær fóru. Í orði kveðnu voru þær farnar til þess að ráðst gegn villutrú, einkum Múhameðstrúarmanna. Viðskiptahagsmunir hafa þó varla verið langt undan þannig vill það oft vera þegar menn fara í stríð. Í fyrstu krossferðinni sem farin var 1096 tókst m.a. að vinna Palestínu og stofna Jórsalaríki. Önnur krossferðin misheppnaðist en sú þriðja var farin til að endurvinna Jerúsalem, en bar lítinn árangur. Í fjórðu krossferðinni 1202 unnu krossfarar Konstantínópel og stofnuðu latneska keisaradæmið. Í þeirri fimmtu náðu riddarar Jerúsalem, Betlehem og Nasaret en ekki til frambúðar. Krossfarar misstu síðustu lönd sín fyrir Miðjarðarhafsbotni árið 1291 en Jóhannesarriddarnir ríktu á Ródos mun lengur eins og fyrr gat. Það er hrollvekjandi að hugsa um þessar ferðir, allar þær hörmungar sem þær ullu bæði krossförunum og fórnarlömbum þeirra. Einnig þeir sem heima sátu áttu um sárt að binda og hver hefur ekki lesið skrítlur um skírlífisbeltin sem konur krossfaranna urðu að ganga í meðan menn þeirra stríddu fyrir trúna.

Þrífætta geitin

Það var ákveðinn léttir að koma út úr höll riddaranna, losna við þurrlegt og þungt lofið þar og koma aftur út í sólina. Mannlífið var raunar ekki orðið ýkja marbreytilegt í gömlu Ródos þegar þarna var komið sögu í ferð minni. Ferðamannatímabilið var á enda runnið á Ródos þann 1 nóvember og nú var kominn sá þriðji. Sölubúðirnar voru lokaðar flestar og fátt orðið um fína drætti í veitingahúsunum. Ég settist aftur á torgið og þakkaði mínum sæla fyrir að hafa krækt mér í ís til að sleikja og kaffitár. Dúfurnar voru spakar og kettirnir létu þær í friði þar sem þær sprönguðu um torgið. Kettir eru ákaflega margir á Ródos. Fyrir utan eina búð sá ég fimm kettlinga í einni kös á dyramottunni. Geitur eru líka margar. Á gönguferð sá ég eina slíka þrífætta. Vatnaði hana annan afturfótinn en sá sem enn var á henni var orðinn kengboginn af því álagi að fylgja eftir öðrum og fórfrárri geitum á ferð þeirra upp og niður hlíðar Ródosbæjar. Margt annað bar fyrir augu mín í gönguferðum um Ródos. Svo sem gróðurhús sem mér lék mikill hugur á að vita hvað ræktað væri í. Sá leyndardómur afhjúpaðist þegar lögreglumaður einn sagði mér til vegar og svaraði um leið spurningu minni um þetta efni. Í gróðurhúsunum eru ræktaðir tómatar sem mikið eru notaðir í matargerð eyjarskeggja.

Síðasta daginn á Ródos var glampandi sól og lygnt veður. Ég sat út á ströndinni og horfði yfir til Tyrklands og furðaði mig á að Ródos skyldi ekki halda áfram að tilheyra Tyrklandi svo nálæg sem hún er ströndum þess. Ég hugsaði um alla þá baráttu sem þessi litla eyja hafði frá upphafi sögulegs tíma verið vettvangur fyrir, skammt frá þar sem ég sat voru minnismerki með myndum af hermönnum sem dáið höfðu hetjudauða í varnabaráttu um eyjuna. Ég hugsaði um alla hina sem á umliðnum öldum höfðu barist en engin mynd var til af. Ég fór að leita að flötum steinum til þess að fleyta með kerlingar í flæðarmálinu. Steinana fann ég en þeir vildu mest lítið fljóta, heldur sukku nær strax til botns. Þannig er það líka með söguna. Mest lítið af henni er á yfirborðinu, þeir sem skópu hana hafa sokkið hver af öðrum ofan í jörðina og þótt brot af verkum þeirra hafi verið grafin upp er hitt svo margfalt meira að vöxtum sem orpið er sand og moldu um alla eilífð.