Stríð eftir stríð nefnist lokakaflinn í doktorsritgerð Dagnýjar Kristjánsdóttur dósents, Kona verður til, sem hún varði við Háskóla Íslands í febrúar sl. Ritgerðin fjallar um um skáldsögur Ragnheiðar Jónsdóttur fyrir fullorðna og voru ýmsum þáttum hennar gerð allgóð skil í fjölmiðlum fyrr á þessu ári en furðu hljótt hefur verið um niðurlag hennar sem er ótvírætt nýr og

ÞÁ VAR LISTAKONUM

SKIPAÐ AÐ ÞEGJA

EFTIR GUÐRÚNU EGILSON

Dr. Dagný Kristjánsdóttir er trú þeirri íslensku hefð að rita um fræðileg efni, sem almenningur lætur sig varða, á skýru og leiftrandi máli.

Stríð eftir stríð nefnist lokakafl inn í doktorsritgerð Dagnýjar Kristjánsdóttur dósents, Kona verður til, sem hún varði við Háskóla Íslands í febrúar sl. Ritgerðin fjallar um um skáldsögur Ragnheiðar Jónsdóttur fyrir fullorðna og voru ýmsum þáttum hennar gerð allgóð skil í fjölmiðlum fyrr á þessu ári en furðu hljótt hefur verið um niðurlag hennar sem er ótvírætt nýr og stórmerkur kafli í íslenskri bókmenntasögu eftirstríðsáranna. Og hvers konar stríð var háð eftir stríð? Svið bókmenntanna, sem hingað til höfðu sameinað íslenska þjóð, a.m.k. í orði kveðnu, var orðið að hálfgerðum vígvelli þar sem ungir reiðir menn sögðu gamalli bókmenntahefð stríð á hendur, þar sem enn yngri menn gengu síðar fram fyrir skjöldu og kröfðust annars konar nýjunga og hart var barist. Dagný Kristjánsdóttir er ekki í vafa um hverjir fóru halloka í þessum hildarleik. Það voru kvenrithöfundar, konur á borð við Ragnheiði Jónsdóttur, sem birta í bókum sínum óæskilegan sannleika um þessa tíma og uppskáru þögn og tóm.

- Mér dettur ekki í hug að halda að þessi þögn hafi verið samsæri vondra karla gegn konum segir Dagný. ­ Mér leiðast samsæriskenningar. Það er til nóg úrval af þeim. Meðal annars hefur því verið haldið fram að módernisminn í vestrænum bókmenntum hafi verið samsæri karla gegn konum sem voru að leggja undir sig raunsæisstefnuna og þegar þær hafi farið inn í módernismann hafi þeir fundið upp póst-módernismann, ­ segir hún og hlær við. ­ Nei, ég held að orsakanna sé fyrst og fremst að leita í samfélagsgerð og menningarbaráttu eftirstríðsáranna sem var konum óhagstæð. Í lokakafla ritgerðarinnar reyni ég einmitt að skoða þessi átök og hvernig þau voru til komin. Þar þurfti ég að leita fanga víða, m.a. í þeim heimspekikenningum sem settu svip sinn á þetta tímabil og ég leitaði í þunglyndiskenningar Freuds sem falla vel að heimsmyndinni eftir stríðið, þar sem Evrópa var í rústum og menn þurftu að byrja upp á nýtt, byggja nýjan heim, sem væri "hreinn" og laus við þá hugmyndalegu drullu sem leiddi til stríðsins. Í offorsi byrjuðu menn að reisa á rústunum og byggðu náttúrulega yfir öll líkin sem lágu í þeim. Í allri þessari nýsköpun var ekki pláss fyrir konuna nema við hlið karlmannsins, annars vegar sem eiginkonu eða skækju. Það voru þær staðalmyndir sem karlmenn gátu sætt sig við í sínu sára öryggisleysi eftir stríðið. Það var hlegið að gáfukonunni og listakonum var skipað að þegja og druslast til að sinna eiginmönnum og börnum. Karlar voru ekkert að níðast á konum en þeir voru ekkert að pæla í velferð þeirra heldur sjálfra sín og þar með heimsins. En ef einhver heldur að nákvæmlega þessi einföldun hafi gert lífið bærilegra fyrir karlana get ég sagt þér að bæði bókmenntirnar og menningarumræðan sýna að þessi hugmyndabygging skapaði fleiri vandamál en hún leysti.

Sartre og tilvistarstefnan

Kaflinn Stríð eftir stríð er metnaðarfull skýringartilraun á því hvers vegna bækur þær, sem Ragnheiður Jónsdóttir skrifaði á árunum 1945-67, fengu svo þversagnakennda umfjöllun sem raun ber vitni. Þær bækur, sem hún skrifaði fram á miðjan sjötta áratug, hlutu lofsamlega dóma og útlánatölur bókasafna sýndu ótvírætt að hún var meðal þeirra höfunda sem mest voru lesnir. Hvers vegna lendir hún úti í kuldanum, hvers vegna verður hún þess vafasama heiðurs aðnjótandi að lenda í hinum óskilgreinda flokki "kellingabókahöfunda" sem seinni tíma fræðimaður gæti varla lagt nafn sitt við? ­ svo vísað sé til orða Dagnýjar. Og til að svara þessu "verður ekki hjá því komist að spyrja um listrænt mat samtímans, hver meti, hvað liggi því mati til grundvallar og hvers vegna...," eins og segir orðrétt í upphafi lokakaflans.

Þar er rakið hvernig tilvistarstefna Sartres skýtur rótum í tómhyggju og rótleysi eftirstríðsáranna og verður tískustefna tímabilsins, konum til lítilla hagsbóta, svo að aftur sé vitnað beint í ritgerðina: "Ég held að óhætt sé að segja að kvenhatrið hafi hringað sig saman í hjarta tilvistarstefnunnar eins og ormur og í tvíhyggjukerfi Jean-Paul Sartres sé hlutur kvenna gerður jafnvel verri en hann var í fyrri heimspeki."

Um tilvistarstefnuna er talsvert fjallað á opinberum vettvangi á Íslandi eftir stríðið og hennar er m.a. getið í verkum Ragnheiðar Jónsdóttur. Þeir sem vildu tolla í tískunni kynntu sér rit Sartres og Simone de Beauvoir, ekki síst ungir lista- og menntamenn sem voru að brjótast til áhrifa í menningarlífinu. Eins og Dagný bendir á í ritgerðinni sátu bölsýn ungmenni á kaffihúsum Reykjavíkur og ræddu þessar kenningar. En var allur almenningur kominn á kaf í heimspeki og evrópska menningu?

­ Ég held ekki, ­ segir Dagný. Hér á landi hafði líklega verið meiri menningarleg eining en víðast hvar og forræðishyggja menntamanna var áberandi í þeim efnum. Menningarvitar eins og Sigurður Nordal og Kristinn E. Andrésson höfðu túlkað fortíð og greint nútíð og sagt hvert stefna skyldi og fólk lagði við hlustir en með stríðinu og hernáminu gerbreyttust aðstæður og segja má að í stríðslok hafi orðið mikil skil. Þá hefur þjóðin tekið fjárhagslegar, félagslegar og siðferðilegar kollsteypur, gamla feðraveldið er að líða undir lok, erlend áhrif flæða yfir og Reykjavík verður smám saman að borg. Þá skapast hér í fyrsta sinn forsendur fyrir módernisma í bókmenntum, menn sögðu skilið við forna ljóðahefð en slíkar formbyltingar höfðu fyrir löngu orðið erlendis. En þá sköpuðust líka forsendur fyrir fjöldamenningu og valkostir, fólk gat ráðið því hvort það læsi atómljóð eða færi í bíó. Og það fór í bíó.

Aumingja atómskáldin

Byltingin, sem oftast er tengd við atómskáldin, verður hér á tímabilinu 1946-1953, ­ heldur Dagný áfram. ­ Og þó að margt hafi verið skrifað um hvað allir voru vondir við aumingja atómskáldin og þau hafi haldið því fram í tímariti sínu, Birtingi, að illt væri að vera af þeirri þjóð sem ekki skildi listamenn unnu þau fljótlega sigur í bókmenntaumræðunni. Þeir sem þar urðu undir voru fulltrúar hefðarinnar sem voru taldir úreltir og gamaldags. Ég held að það hafi alltof mikið verið gert úr píslarvættishlutverki atómskáldanna og ég fjalla um það í ritgerðinni að það voru alls ekki fulltrúar bókmenntanna sem fengu yfir sig mesta dembu af skömmum og svívirðingum heldur myndlistarmennirnir, sem komið höfðu fram með óhlutstæða málverkið nokkrum árum áður, menn eins og Þorvaldur Skúlason og Svavar Guðnason, sem vildu hreinsa myndlistina af allri frásögn, allri tengingu við hinn þekkjanlega veruleika, menn sem Jónas frá Hriflu kallaði klessumálara og jesúsaði sig yfir því að þeir máluðu konur með horn og menn án andlits. Hann og fleiri töldu þetta sjokkerandi dónaskap, það væri verið að hafa almenning að fífli. Og þótt Íslendingar létu smám saman eitt og annað yfir sig ganga er ekki þar með sagt að þeir hafi tekið hinni nýju málaralist fagnandi eins og Jóhannes Helgi skrifaði fjálglega í viðtali við Jón Engilberts 1965.

Sögulaus, gallalaus ­ plast!

Allar þessar tilraunir tímabilsins með sundruð form eða lágmarksform eru tjáning hruninnar heimsmyndar þar sem þarf að byggja allt frá grunni, hreinsa og hreinrækta og þessi sama heimsmynd birtist svo síðar í íslenskum bókmenntum, ljóðum atómskáldanna, en þau róttækustu í hópi þeirra vildu ekki einungis formbyltingu heldur hugsa allt upp á nýtt og töldu sig ekki geta stuðst við neitt úr fortíðinni. Þetta gekk náttúrulega ekki upp enda sama vitleysan og meðferðarform, þar sem stórgallaður einstaklingur er brotinn niður og síðan byggður upp á nýtt eins og kenningin mælir fyrir um: sögulaus, gallalaus - plast.

Við eigum kannski erfitt með að skilja stemmningu þessara ára en þegar maður sér kvikmyndir frá Evrópu eftir stríð þar sem eyðileggingin blasir við verður manni ljósari þessi vantrú á tjáninguna en ítrasta form hennar er þögnin. Þess vegna reyna listamennirnir frekar að sýna en segja ­ formhyggjan nær yfirhöndinni. Formið á að koma skipulagi á óreiðuna og svipaða formþvingun sér maður í heimspekinni. Samkvæmt tilvistarstefnunni er - "veran" karlkyns, neindin, þ.e.a.s. neikvæða hliðin, er kvenkyns. Þetta er að sjálfsögðu einföldun og ég vona að Sartre snúi sér við í gröf sinni! Hlutverk kvenna er einungis að styrkja hina sködduðu sjálfsmynd karla og þær skulu vera þarfir þjónar. Einstaka mennta- og listakonum, svo sem Simone de Beauvoir, tekst að marka sér sérstöðu með því að hafna hinu hefðbundna kvenhlutverki ­ taka sér stöðu með strákunum. Ég sé ekki að íslenskar listakonur hafi farið þá leið. Að vísu fór Ásta Sigurðardóttir óhefðbundnar leiðir og ögraði borgaraskapnum í lífi sínu og listsköpun. Menn hafa talað sorgmæddir um að þessi sami borgaraskapur hafi drepið í henni listamanninn en þegar maður skoðar gagnrýni og önnur skrif um bókmenntir frá þessum árum er ekki einleikið hversu lítið er skrifað um Ástu og lítið mark tekið á því sem hún var að gera. Það skyldi þó ekki vera að ungu uppreisnarmennirnir hafi átt þátt í að svo fór sem fór?

Deilur þvert á pólitískar línur

Þótt myndlistarmennirnir hafi rutt braut fyrir módernisma í bókmenntum og að vissu leyti tekið á sig skellinn á undan atómskáldin og verið kallaðir úrkynjaðir og siðspilltir var þrætan um bókmenntir háværari enda áttu þær miklu meiri ítök í Íslendingum, heldur Dagný áfram. ­ Þessara deilna sér stað í dagblöðum og hámenningarritum svo sem Nýju Helgafelli, Birtingi og Tímariti Máls og menningar og þær ganga þvert á allar pólitískar línur. Menn skiptast í fylkingar, atómskáldin annars vegar fulltrúar hefðarinnar hins vegar og svo þeir sem vilja fara milliveginn, hleypa nýjungum inn í bókmenntirnar án nokkurra byltinga. En hvað sagði almenningur? Nú, smám saman gerðist það sama og með myndlistina, almenningur lét þetta yfir sig ganga, maldaði ekki í móinn, leyfði menningarvitunum að geisa en fór sjálfur í bíó og hélt þess á milli áfram að lesa bækur sem úthrópaðar höfðu verið sem hallærislegar og gamaldags. Fólk yppti öxlum og sagðist bara ekki skilja það sem ungu skáldin voru að gera. Hefðbundin ljóðagerð og raunsæisskáldsagan héldu velli meðal lesenda.

Dagskipanir frá Laxness

­ Þú segir á einum stað í ritgerðinni að móderníska skáldsagan hafi átt erfitt uppdráttar hér á landi og skýrir það beinlínis svo: ­ Yfir skáldsögunni ríkti Halldór Laxness.

­ Margir bókmenntamenn voru á þessum tíma sárir út í Halldór fyrir það sem þeir túlkuðu sem dagskipanir í greinum og fyrirlestrum um hvernig menn ættu að skrifa og hvernig ekki. Hann sagði að menn ættu að skrifa raunsætt og menn tóku mark á því sem hann sagði. En það var rétt sem Drífa Viðar hélt fram í grein í kvennatímaritinu Melkorku að hann var of stór til að vera viðmið, enginn íslenskur rithöfundur, hvorki karl né kona, stóðst þar samjöfnuð. Eigi að síður voru menn stöðugt að miða sig við hann og sumir rithöfundar stældu eldri verk hans sér til vansa. Í þeim hópi voru engar konur. Þær héldu sig þó fast við raunsæið eins og hann en voru að reyna að breyta því innan frá ­ eins og hann var líka að gera á sjötta áratungum.

En hvort sem það er Halldóri að þakka eða kenna urðu ekki umtalsverðar formbreytingar í íslenskum prósaskáldskap fyrr um miðjan sjöunda áratunginn og hafa þar helst verið nefnd Guðbergur Bergsson og Svava Jakobsdóttir en á undan þeim höfðu Thor Vilhjálmsson og Steinar Sigurjónsson verið að gera róttæka hluti. Bókmenntir eftirstríðsáranna hafa bara svo lítið verið kannaðar og sjálfsagt á margt markvert eftir að koma í ljós. Og eitt og annað er þegar komið í ljós. Þú manst kannski eftir því að hver át það eftir öðrum að 79 af stöðinni eftir Indriða G. Þorsteinsson, sem kom út 1955, væri ekkert annað en stæling á Hemingway. Nýjar túlkanir á sögunni staðhæfa að þetta sé bara kjaftæði. Kristján B. Jónasson hefur t.d. skrifað mjög sannfærandi greiningu á henni þar sem hann segir að þarna komi Indriði með vélina og tæknina, hin nýju viðmið borgarbúans inn í íslenskar bókmenntir. Ný boðskipti taka við af gömlum, fjölmiðlunin er komin til valda, eins og skipandi röddin í hátalaranum í 79 af stöðinni minnir okkur á.

Kellingabækurnar

Skýrslur um útlán almenningsbókasafna voru talsverður mælikvarði á vinsældir höfunda. Árið 1957 sýndu þessar skýrslur að Elínborg Lárusdóttir og Guðrún frá Lundi voru meðal þeirra höfunda sem mest voru lesnir. Báðar skrifuðu þær sveitalífssögur en mjög ólíkar. Sögur Guðrúnar eru að mínu mati sambærilegar við sögur Jóns Trausta og Elínborg fjallar mikið um spíritisma og stenst að mörgu leyti samjöfnuð við Einar H. Kvaran í skáldsagnagerð. Nú, opinber staðfesting á vinsældum þeirra virðist hafa komið illa við suma. A.m.k. skrifar Ragnar í Smára grein í Nýtt Helgafell þar sem hann fer háðulegum orðum um þessa ágætu rithöfunda og af skrifum hans má draga þá ályktun að sé það staðreynd að þjóðin lesi bækur eftir þær sé það svo skammarlegt að best sé að þegja um það!

Og þögnin varð hlutskipti þeirra og annarra skáldkvenna. Að vísu má segja að þær hafi allar verið spyrtar saman í óskilgreindan hóp kellingabókahöfunda og sumir voru jafnvel svo riddaralegir að bæta nokkrum ónafngreindum köllum í þann hóp. Ungir og vel menntaðir bókmenntafræðingar gerðu harðvítugar árásir á hið epíska raunsæi sem árum saman hefði verið allsráðandi í íslenskri sagnagerð og beindu spjótum sínum einkum að körlum, svo sem Guðmundi G. Hagalín og Kristmanni Guðmundssyni. Þó að sumir risu upp til varnar raunsæinu höfðu ungu mennirnir fljótlega betur í bókmenntalegri umræðu og fulltrúar hefðarinnar urðu smám saman að sætta sig við að vera álitnir gamaldags og hallærislegir. Á konurnar var varla minnst en þó mátti lesa milli línanna að stöðnun og niðurlæging íslenskra bókmennta væri þeim að kenna. En almenningur las þessar bókmenntir og gat með engu móti skilið hvað var niðurlægjandi og hallærislegt við þær. Það er því lítið samræmi milli þess sem almenningur vildi lesa og þess sem bókmenntafræðingarnir vildu að hann læsi. Og þetta kemur fjöldabókmenntum ekkert við; aldrei hefur verið þýtt jafnmikið af þeim og á sjötta og sjöunda áratugnum og þangað sótti fólk drauma og skemmtun á meðan íslenskir kvenhöfundar voru frekar í því að reyna að vekja fólk af draumunum og segja óskemmtilega hluti, a.m.k. á köflum.

Þetta bara varð svona...

Ólafur Jónsson bókmenntafræðingur skrifaði mjög athyglisverða grein í Skírni árið 1981 og fjallar þar um hvernig samfélag skálda og lesenda hafi verið farið að gliðna í sundur eftir stríðið. Hann segir þar að samtímis atómljóðunum hafi þróast alþýðleg afþreyingarsaga sem hann kennir sérstaklega við Guðrúnu frá Lundi og hafi notið almenningshylli og útbreiðslu þrátt fyrir "harða hleypidóma" eins og hann orðar það. Og hvaðan komu þessir hleypidómar? Væntanlega frá þeim sem skrifuðu um bókmenntir og töldu sig hafa vald til að segja hvað væri gott og hvað slæmt. Það læðist að manni sá grunur að þeir sem höfðu þetta vald hafi ómeðvitað flokkað allar bækur allra kvenna á árunum eftir stríð sem alþýðlegar afþreyingarsögur. Að vísu er þetta aldrei sagt berum orðum enda þurfti kannski ekki að segja það. "Þetta vissu allir," eins og ég segi á einum stað í lokakafla ritgerðarinnar.

Það hefur voða lítið upp á sig að spyrja gömlu menningarvitana um þetta. Annaðhvort taka þeir því illa og finnst verið að ráðast á sig fyrir eitthvað sem hafði allt aðra merkingu fyrir 35 árum en það hefur núna eða þeir segja: "Þetta var ekki meiningin, það vildi enginn útiloka konurnar, það var aldrei nein stefna. Maður bað bara stráka sem maður þekkti að skrifa um áhugaverðar bækur og þeir skrifuðu um stráka sem þeir þekktu og svo varð þetta bara svona..."

Ég get vel skilið þessi viðbrögð en mér finnst nú meiri mannsbragur á því að reyna að greina það sem gerðist í stað þess að sópa því undir teppið fræga á þeim forsendum að hér hafi eitthvað óskiljanlegt, jafnvel yfirnáttúrulegt, átt sér stað.

Stefán, Ragnheiður og sálfræðin

Því hefur stundum verið haldið fram að Ragnheiður hafi ekki verið tekin alvarlega sem rithöfundur vegna þess að hún skrifaði líka barnabækur og þess vegna hafi hún verið litin svipuðum augum og Stefán Jónsson sem ekki hlaut verðuga viðurkenningu fyrir þær bækur sem hann skrifaði fyrir fullorðna. Það er mikið til í þessu og í ritgerð, sem Ingibjörg Axelsdóttir er að skrifa um hina metnaðarfullu bók Stefáns, Vegurinn að brúnni, sem kom út árið 1962, sýnir hún fram á að hún er mikið listaverk þar sem djúpt er kafað, en það virðist hafa farið fram hjá gagnrýnendum á sínum tíma ­ kannski vegna þess að hann hafði einkum skrifað fyrir börn. Það er ýmislegt líkt með þeim Ragnheiði og Stefáni en munurinn er helst sá að Stefán er mun "retórískari" höfundur en Ragnheiður notar fá orð. Og í bókmenntum getur minna verið meira.

Bækur Ragnheiðar og kvenlýsingar hennar eru líka svo dásamlega þversagnakenndar, konurnar eru bæði veikar og sterkar í þunglyndi sínu og dellum. Hún er nefnilega mjög sálfræðilegur rithöfundur og það var ekki fyrr en ég var komin á kaf í Freud og þá einkum þunglyndiskenningar hans að ég fann lykilinn að henni. Á þessum árum var ég mjög virk í Rauðsokkahreyfingunni og söng á mannamótum: "Ég þori, ég get og ég vil," en þess á milli sat ég uppi í Árnagarði og kafaði í texta Ragnheiðar og kenningar Freuds þar sem sagði að konur væru mórallausar, hefðu tilhneigingu til sjálfspyntinga og óþroskað yfirsjálf. Ég var eins og dr. Jekyll og mr. Hyde og sá ekkert athugavert við það. En með því að beita aðferðum sálgreiningarinnar auk margs konar bókmenntakenninga í glímunni við Ragnheiði tel ég mér hafa tekist að sýna fram á að hún og raunar fleiri konur, sem skrifuðu metnaðarfullar bókmenntir á þessum árum, hafi undirbúið jarðveginn fyrir módernismann sem á eftir kom. Einnig finnst mér hún eiga það sameiginlegt með mörgum módernistum að efast um tjáningarhæfni tungumálsins ­ að orðræðan verður smám saman merkingarlaus og þunglyndið nær yfirhöndinni og þar erum við komnar aftur að umræðunni um tómið í listsköpun eftirstríðsáranna. Þó að ég vilji ekki lasta breiða epíska frásögn eða alþýðlega skemmtisögu er fráleitt að telja Ragnheiði fulltrúa þeirra bókmenntagreina. Hún hverfur að vísu aldrei frá raunsæinu en breytir því innan frá. Hún heldur fast í tengingu við raunveruleikann, birtir sannfærandi svipmyndir úr lífinu sjálfu en gerir sér jafnframt ljósa grein fyrir því að hún er að skrifa sinn eigin veruleika, ekki lífið sjálft. Það er ekkert náttúrubarnslegt við skrif Ragnheiðar Jónsdóttur.

Enn er hægt að reiðast

Í ritgerðinni fjalla ég um nokkrar aðrar konur sem skrifuðu á svipuðum tíma og Ragnheiður texta sem einkennast af þunglyndi. Vettvangur sagna þeirra er oftast nær borgin og sumar fjalla þær um hlutskipti listakonunnar sem þarf að fórna sér í þágu annarra, eiginmanns, barna eða gangast undir aðra fjötra sem samfélagið leggur á hana. Íslenskt samfélag eftirstríðsáranna hafði enga þörf fyrir listakonur, allra síst þunglyndar listakonur, og þeir sem fjölluðu um listir í atvinnuskyni virtu þær ekki viðlits.

Í allri þessari vinnu með Ragnheiði hef ég að sjálfsögðu stundum efast um mína eigin dómgreind og oft hefur sú spurning vaknað, hvort mér hafi ekki bara skjátlast, hvort Ragnheiður hafi virkilega verið svona góð fyrst aðrir bókmenntafræðingar voru ekki búnir að koma auga á það fyrir löngu. En viðbrögðin, sem ég hef fengið frá lesendum ritgerðarinnar minnar og þó enn frekar frá lesendum Ragnheiðar sem eru ótrúlega stór og fjölbreyttur hópur, hafa yfirleitt verið svo góð að það hafa vaknað hjá mér aðrar spurningar. Þó að ein kona eða fjórar hafi fengið uppreisn æru þýðir það að sjálfsögðu ekki að endurmati og endurskoðun á þessum kafla íslenskrar bókmenntasögu sé lokið. Fjölmörgum spurningum er enn ósvarað.

Maður heyrir stundum að mesti broddurinn sé farinn úr umræðunni um kvennabókmenntir, að allir séu orðnir góðir vinir eins og Dýrin í Hálsaskógi. En þegar ég vann að ritgerðinni minni varð ég oft reið og hneyksluð sérstaklega þegar ég var að vitna í fáránlegar umsagnir. Þá gat ég ekki stillt mig um að koma með með athugasemdir eins og þessa: "Hvað meinar maðurinn eiginlega?" Og nú veit ég að ýmsir hafa hneykslast með mér, ­ segir dr. Dagný Kristjánsdóttir að lokum.

Höfundur er kennari.

Morgunblaðið/Jim Smart DAGNÝ Kristjánsdóttir.

RAGNHEIÐUR Jónsdóttir. "Hún hverfur aldrei frá raunsæinu en breytir því innan frá. Hún heldur fast í tenginu við raunveruleikann, birtir sannfærandi svipmyndir úr lífinu sjálfu en gerir sér jafnframt ljósa grein fyrir því að hún er að skrifa um sinn eigin veruleika, ekki lífið sjálft."