ÞEGAR ungur og efnilegur maður féll frá í blóma lífsins árið 1833, sagði Bjarni Thorarensen í frægum vísuorðum, að Ísalands óhamingju yrði allt að vopni. Þá var missir að hverju mannsefni með hinni fámennu íslensku þjóð. Þá var dauft í sveitum, hnípin þjóð í vanda. Fimmtíu árum síðar orti Hannes Hafstein í svipuðum anda: Oss vantar menn! Oss vantar menn! Þetta voru þá enn orð að sönnu.

Stjórnmálamaðurinn

Davíð Oddsson Davíð Oddsson er fimmtugur í dag. Hannes Hólmsteinn Gissurarson rifjar upp feril stjórnmálamannsins, forsætisráðherrans og formanns Sjálfstæðisflokksins. I. ÞEGAR ungur og efnilegur maður féll frá í blóma lífsins árið 1833, sagði Bjarni Thorarensen í frægum vísuorðum, að Ísalands óhamingju yrði allt að vopni. Þá var missir að hverju mannsefni með hinni fámennu íslensku þjóð. Þá var dauft í sveitum, hnípin þjóð í vanda. Fimmtíu árum síðar orti Hannes Hafstein í svipuðum anda: Oss vantar menn! Oss vantar menn! Þetta voru þá enn orð að sönnu. Íslendinga vantaði sárlega forystumenn og frumkvöðla, þótt Jón Sigurðsson hefði að vísu gegnt ómetanlegu forystuhlutverki um miðja öldina. Hvatningarorð skáldanna voru lítið annað en draumórar. Þegar við horfum um öxl, blasir við, að Íslendingar voru þá alls ófærir um að standa á eigin fótum. En þetta breyttist með aldamótakynslóðinni, þegar hver forystumaðurinn birtist af öðrum. Þá tóku athafnamenn, verkfræðingar, læknar og stjórnmálaskörungar eins og Hannes Hafstein sjálfur til óspilltra málanna við að reisa hið nýja Ísland, gera út togara og vélbáta, reka banka, kaupa og selja vöru milliliðalaust á Bretlandi, Spáni og víðar, semja um sæsíma, leggja vegi, steypa hús, smíða brýr, virkja fallvötn, leiða vatn í hús, nýta jarðvarma til húshitunar, útrýma smitsjúkdómum, skera mein úr mönnum og svo framvegis. Fyrstu tíu ár heimastjórnarinnar, 1904­1914, voru einhver mesti framfaratími Íslandssögunnar. Fólksflóttinn til Vesturheims stöðvaðist, og þjóðin komst í nokkur efni í krafti óhefts athafnafrelsis. En í stjórnmálum varð afturkippur eftir 1914: Heimsstyrjöldin fyrri raskaði hér sem annars staðar því skipulagi frjálsra viðskipta, sem skilað hafði almenningi drjúgum kjarabótum, og nýjar hugmyndir um stéttabaráttu, víðtæk ríkisafskipti, höft og boð og bönn, námu land, en snjallasti og áhrifamesti talsmaður þessara hugmynda, Jónas Jónsson frá Hriflu, hafði forgöngu um nýja flokkaskiptingu frá árinu 1916. Þótt öfl framfaranna héldu vitaskuld áfram verki sínu á mörgum sviðum mannlífsins, hlutu arftakar Hannesar Hafsteins í stjórnmálum lengi eftir það fremur að vera í vörn en sókn. Jóni Þorlákssyni tókst að vísu að greiða úr margvíslegri óreiðu í fjármálum og peningamálum á stuttum valdatíma sínum 1924­1927. Ólafur Thors gat árið 1937 komið í veg fyrir þá ætlun valdsmanna, sem höfðu sakir ranglátrar kjördæmaskipunar minni hluta kjósenda að baki sér, að þjóðnýta stærsta einkafyrirtæki landsins, útgerðarfyrirtækið Kveldúlf. Og við harða andstöðu sósíalista og þjóðernissinna markaði Bjarni Benediktsson utanríkisstefnu hins unga íslenska lýðveldis fyrstu árin eftir síðari heimsstyrjöld, en í þeirri stefnu fólst þátttaka Íslands í sameiginlegum vörnum vestrænna lýðræðisþjóða. Þeir Ólafur og Bjarni unnu síðan saman að þeim tilraunum, sem gerðar voru 1950 og 1960 til þess að létta höftum af atvinnulífi þjóðarinnar og breyttu ástandinu stórlega til batnaðar. En jafnan var við ramman reip að draga. Frjálslyndir stjórnmálamenn fengu lítinn stuðning af tíðarandanum. Eftir sem áður var atvinnufrelsi hér því takmarkaðra en í flestum grannríkjanna, atvinnulíf óstöðugra, ríkisfyrirtæki fleiri, verðbólga meiri. Hvarvetna sá verka Jónasar frá Hriflu stað. Það féll í hlut Davíðs Oddssonar sem myndaði fyrstu ríkisstjórn sína í upphafi tíunda áratugarins, að hafa afdráttarlausa forystu um að snúa vörn í sókn, hverfa aftur til þess skipulags frjálsra viðskipta, sem staðið hafði á öndverðum valdatíma Hannesar Hafsteins, en með öllum þeim endurbótum, sem tækniframfarir og tíðarandi krefjast. Davíð hefur nú verið forsætisráðherra hátt á sjöunda ár við vaxandi vinsældir og virðingu. Samkvæmt skoðanakönnunum kveðast um og yfir 70% þjóðarinnar ánægð með störf hans, og þegar hann gaf út smásagnasafn fyrir jólin 1997, varð það umsvifalaust að metsölubók. Á fimmtugsafmæli hans 17. janúar 1998 er ástæða til að staldra við um stund og velta því fyrir sér, hvað valdi, ­ hvert sé eðli og hlutverk þessa sigursæla stjórnmálamanns. Hér hyggst ég draga fram í dagsljósið nokkur atriði, sem þar kunna að skipta máli. II. Um það getur varla verið mikill ágreiningur, að maður, sem náð hefur jafngóðum árangri í stjórnmálum og Davíð Oddsson síðustu fimmtán eða sextán árin, fyrst sem borgarstjóri í níu ár, síðan sem forsætisráðherra í tæp sjö ár, hlýtur að vera gæddur miklum forystuhæfileikum. Ýmsir spámenn og spekingar hafa reynt að skilgreina, hvað í forystuhæfileikum felist. Hvers vegna tekst sumum að afla sér stuðnings og trausts, öðlast völd og halda þeim, og öðrum ekki? Niccolo Machiavelli, sem greindi lögmál valdabaráttunnar af miskunnarlausri skarpskyggni í riti sínu, Furstanum, árið 1513, greip í máli sínu til líkinga úr dýraheiminum, enda væru mennirnir líkastir dýrum, þegar þeir berðust um völd. Þótt ljónið væri hugrakkt, sagði Machiavelli, kynni það ekki að forðast gildrur, og slægð refsins kæmi stundum að litlum notum gagnvart úlfinum. Góður forystumaður yrði þess vegna að hafa í senn til að bera eðli refsins og ljónsins, kunna að varast gildrur og geta hrætt burt úlfa. Þessar líkingar geta ekki talist strangvísindalegar, en geyma samt í sér merkilegan sannleika. Góður forystumaður verður að geta sameinað í sér marga ólíka hæfileika, sem virðast við fyrstu sýn ekki geta farið saman. Það er slík sátt eða sameining ólíkra hæfileika, sem gerir gæfumuninn. Davíð Oddsson er einmitt forystumaður, sem sameinar marga ólíka hæfileika í sjálfum sér. Hann er í senn hugrakkur og varfærinn. Hann sýndi til dæmis mikið hugrekki, þegar hann gaf kost á sér til formannssætis í Sjálfstæðisflokknum vorið 1991, þótt ýmis teikn væru á lofti um, að aðrir menn nytu meira fylgis í það. Þar kom ljónið í honum vel fram. En um leið er Davíð gætinn og kann að forðast gildrur eins og refurinn. Eitt dæmi um þetta er, að hann hefur ekki látið andstæðinga sína í stjórnmálum teyma sig á einhvern bás, sem þeir hafa valið honum, heldur hefur skilgreint sinn sess. Eftir gjaldþrot sósíalismans hafa þeir, sem hann aðhylltust, þokast í stefnumálum sínum nær Sjálfstæðisflokknum í von um, að Davíð færi flokkinn lengra til hægri og láti þeim eftir hið mikla og breiða miðjufylgi flokksins. En Davíð lét ekki leiða sig í þá gildru, heldur notaði tækifærið, svo sem í 17. júní ávarpi sínu 1997, til þess að hnykkja á hinni hefðbundnu stefnu Sjálfstæðisflokksins, sátt markaðsafla og mannúðar, svigrúms fyrir athafnamenn og umhyggju fyrir lítilmagnanum. Davíð er í senn harður stjórnmálamaður og sveigjanlegur. Hann getur eins og ljónið hrætt úlfana á braut: Þótt hann sé seinþreyttur til vandræða, er hann harðdrægur, ef hann má eigi undan komast, eins og sagt var um einn fornkappann. Hann hefur mikinn metnað og stórt skap og getur verið þykkjuþungur. En um leið er hann raunsær maður og kann að haga seglum eftir vindi. Hann er tækifærissinni í þeim skilningi, að hann grípur tækifærin, þegar þau gefast, en kann líka þá list að vera við þeim búinn. III. Forskrift Machiavellis um ljónið og refinn, sem þurfi að vera saman komin í góðum stjórnmálamanni, er vitaskuld aðeins ein af mörgum. Þýski félagsfræðingurinn Max Weber hefur einnig skrifað margt um forystuhæfileika, meðal annars í bókinni Mennt og mætti , sem komið hefur út á íslensku. Forystumaður þarf að sögn Webers að hafa til að bera þrjá eiginleika, glöggskyggni, ábyrgðarkennd og eldmóð. Vanti hann einhvern einn þessara eiginleika, verður hann ekki skilvirkur. Listin er að kunna að beita þeim saman. Þeir, sem fylgst hafa með stjórnmálasögu Davíðs Oddssonar, sjá, að ekkert skortir á þessa eiginleika þrjá í fari hans. Hann er með afbrigðum glöggskyggn, mikill mannþekkjari og hefur líka það, sem góðan stjórnmálamann má aldrei vanta, gott tímaskyn. Davíð veit oftast, hvenær má til skarar skríða, hvenær aðgerð er tímabær. Hann fer ekki fram úr sjálfum sér, eins og sumir aðrir íslenskir stjórnmálamenn. Hann er líka með ríka ábyrgðarkennd. Þrátt fyrir það að hann geti öðrum mönnum fremur brugðið fyrir sig skopi, er hann undir niðri mikill alvörumaður, sem finnur til þess, að honum hefur verið trúað fyrir miklu verkefni, að leiða Sjálfstæðisflokkinn og veita ríkisstjórn í litlu landi forystu. Kom það berlega í ljós, þegar hann tryggði og treysti varnarsamstarfið við Bandaríkin eftir hrun Sovétríkjanna, en sú merkilega saga er enn ósögð. Í þriðja lagi er Davíð fullur eldmóðs. Hann var einn röggsamasti borgarstjóri, sem verið hefur í Reykjavík, frá því að Jón Þorláksson gegndi því starfi, og þótt hann tali sléttar og fari hægar sem forsætisráðherra en borgarstjóri, eins og er eðlilegt, er hann kappsfullur umbótamaður, og sést það best á þeim miklu umbótum, sem orðið hafa í hagstjórn og öllu skipulagi í valdatíð hans. Nokkur dæmi má nefna um röggsemi Davíðs og eldmóð. Þegar hann varð borgarstjóri árið 1982, hafði lóðaskortur lengi staðið Reykjavík fyrir þrifum. Honum tókst með lagni að útvega mikið og gott byggingarland, þar sem Grafarvogshverfið stendur nú. Jafnframt hóf hann að selja lóðir í stað þess að úthluta þeim eftir geðþótta, eins og áður hafði tíðkast. Hvarf þá lóðaskorturinn hið bráðasta. Bæjarútgerð Reykjavíkur hafði þá árum saman verið baggi á borgarsjóði. Davíð sameinaði hana einkafyrirtækinu Ísbirninum og seldi síðan hlutabréf borgarinnar í hinu nýja fyrirtæki, Granda hf., sem rekið er af miklum myndarskap. Reykjavík var þá líklega eina höfuðborgin í heimi, þar sem ekkert ráðhús stóð. Davíð reisti fallegt ráðhús við Tjörnina þrátt fyrir mikla andstöðu og úrtölur, og lætur nærri, að kostnaður af þeirri smíð hafi numið sparnaðinum fyrir borgarsjóð af því að leggja Bæjarútgerðina niður, svo að hún hafi í raun verið borgarbúum að kostnaðarlausu. Ónefndar eru margvíslegar aðrar framkvæmdir í Reykjavík, svo sem Perlan í Öskjuhlíð, viðgerð Viðeyjarstofu og smíði Borgarleikhúss. Þegar Davíð varð forsætisráðherra, var honum þrengri stakkur sniðinn að því leyti, að allir sjóðir voru tómir og greiða þurfti úr ýmissi óreiðu. En mestu afrek hinna tveggja ríkisstjórna hans frá 1991 verða ætíð talin, að öllu sjóðasukki var snögglega hætt, fjárlagahallinn jafnaður hægt, en örugglega, verðbólgu haldið í skefjum, án þess að atvinnuleysi ykist að ráði, og skattar á fyrirtækjum lækkaðir. Íslendingar hafa nú tengst hinum opna, alþjóðlega markaði og fá þaðan ómetanlegt aðhald og ögun. Jafnframt hefur hið gamla valdakerfi Jónasar frá Hriflu hrunið: Sambandið varð gjaldþrota, bankar hættu að úthluta ölmusum, og verkefni þau, sem Ríkisprentsmiðjan Gutenberg, Skipaútgerð ríkisins, Bókaútgáfa Menningarsjóðs og önnur hugarfóstur og afkvæmi Jónasar frá Hriflu höfðu sinnt, færðust til einkaaðila. Max Weber greip líka til annars hugtaks til þess að skýra út hið óútskýranlega, hvers vegna sumir menn eru fæddir foringjar, hvers vegna þeir verða eins og segull á aðdáun og stundum líka óvild annarra. Það er hugtakið náðarvald, sem Weber kallaði svo, en það hafa menn í krafti sterks persónuleika, mikillar nærveru, ef svo má segja, frekar en vegna embættis síns eða skilríkja. Þetta eru mennirnir, sem breyta andrúmsloftinu, þar sem þeir eru staddir hverju sinni. Þegar við flettum spjöldum Íslandssögunnar, virðist svo sem þeir Gissur biskup Ísleifsson, Jón Loftsson, Jón biskup Arason, Jón Sigurðsson, Hannes Hafstein og Ólafur Thors hafi allir fengið í vöggugjöf einhvern skammt af slíku náðarvaldi. Það hefur Davíð Oddsson líka fengið. Menn finna ósjálfrátt, að þar er foringi á ferð. Af honum stafar áhrifavald, myndugleiki. Þegar gengið er inn í sal, þar sem hann er staddur, er auðvelt að finna hann, þótt hann sé hvergi sjáanlegur: Hann er jafnan í miðjum stærsta hópnum, sem hefur einmitt orðið til í kringum hann! Það hefur líka oftar en einu sinni komið í ljós, að Davíð Oddsson hefur miklu meiri áhrif en hann hefur völd eftir settum reglum. Það er vegna þess, að menn taka mark á honum. Þeir vita, að hugur fylgir máli, þegar hann talar. Hann vill, að orð sín standi, og fátt fellur honum verr en ef hann fær ekki staðið við þau fyrir afskipti annarra. Orð Davíðs eru þess vegna dýr, en ekki aðeins skiptimynt á markaðstorgi stjórnmálanna. IV. Sjálfur hygg ég, að miklum og góðum stjórnmálamanni verði best lýst með því, að hann hafi í senn til að bera stjórnkænsku og stjórnvisku. Hvort tveggja er ómissandi, en vandinn er að sameina þessa eiginleika eða hæfileika, því að þeir geta togað menn í ólíkar áttir. Það, sem borgar sig, þegar til skamms tíma er litið, getur verið hið mesta óráð, þegar horft er til lengri tíma. Þess vegna þurfa menn á stjórnvisku að halda. En jafnframt verða menn að gæta þess, að stjórnmálabaráttan er jafnan háð til skamms tíma. Það er til lítils að hafa góðar hugmyndir um nauðsynlegar endurbætur, ef menn kunna ekki að afla þeim brautargengis í kosningum. Þess vegna þurfa menn á stjórnkænsku að halda. Nú leikur ekki vafi á því, að Davíð Oddsson er stjórnkænn maður. Ella væri hann ekki jafnvinsæll og virtur eftir níu ára borgarstjóratíð og tæplega sjö ára forystu í ríkisstjórnum, oftast við mjög erfiðar aðstæður. En í hverju gæti stjórnviska hans verið fólgin? Svarið er, að Davíð gerir sér óvenju góða grein fyrir takmörkunum stjórnmálanna. Hann kann sér hóf. Hann veit, hvar stjórnmálamenn eins og hann sjálfur eiga að nema staðar og leyfa einstaklingunum að taka við. Hann reynir ekki að gera hluti, sem aðrir geta gert betur en hann sjálfur. Í ráðherratíð sinni hefur Davíð einmitt verið önnum kafinn við að flytja verkefni og vald frá sér og út í atvinnulífið, með þeim afleiðingum, að biðstofa forsætisráðherra er ekki lengur full af forstjórum í leit að óeðlilegri fjárhagslegri fyrirgreiðslu. Davíð á sér einfaldar, en sterkar hugsjónir um það, að flestum málum sé betur borgið í höndum fólksins sjálfs, heimilanna og fyrirtækjanna í landinu, en í höndum stjórnmálamanna og embættismanna. Hann er sömu skoðunar og þeir Jón Sigurðsson og Jón Þorláksson, tveir ötulustu formælendur frjálsra viðskipta á Íslandi, að eins gróði þurfi ekki að vera annars tap og að mannlegt samlíf getur verið skipulegt án þess að þurfa að vera skipulagt. Davíð Oddsson má helst kalla frjálslyndan íhaldsmann. Hann er íhaldsmaður, því að hann telur, að festa sé nauðsynleg í þjóðlífinu, virðing fyrir arfhelgum verðmætum, fyrirsjáanleg hegðun annarra, settar reglur og góðir siðir. En hann er frjálslyndur maður, því að hann telur, að þessi festa og þessi regla spretti einmitt best upp úr frjálsum viðskiptum og samskiptum einstaklinganna, því jafnvægi, sem myndast getur við það, að valdinu sé dreift til heimilanna. En hvert er þá hlutverk ríkisins? Hvað eiga stjórnmálamenn að gera? Svörin við þessum spurningum sjást best á gerðum Davíðs, eftir að hann komst til valda. Ríkið hefur hætt margvíslegum atvinnurekstri og ætlar á næstu árum að ganga enn lengra á þeirri braut, en um leið hefur mikið verk verið unnið í því að treysta það umhverfi, sem fyrirtæki og heimili starfa í. Þegar frá líður, mun Davíð Oddsson vafalaust verða talinn einn merkasti lagasmiður þjóðarinnar, en ekki aðeins skiptaráðandinn í þrotabúi hins þingeyska sósíalisma Jónasar frá Hriflu. Réttaröryggi borgaranna hefur til dæmis stóraukist með nýjum stjórnsýslulögum, upplýsingalögum, samkeppnislögum og lögfestingu alþjóðlegra mannréttindasáttmála. Þá hefur aðild Íslands að Evrópska efnahagssvæðinu, sem Davíð Oddsson náði með miklum hyggindum sæmilegri sátt um, eftir að aðrir menn og ógætnari höfðu egnt dreifbýlisþingmenn til andstöðu við hana, mjög treyst viðskiptafrelsi í landinu. Enn fremur má nefna þá lausn, sem Íslendingar hafa fundið á vanda fiskveiðanna, að afhenda þeim, sem haft hafa not af fiskistofnum, varanleg og framseljanleg réttindi til slíkra nota í trausti þess, að þannig gagnist auðlindir hafsins best þjóðarheildinni. Hafa kostir markaðsviðskipta og fullrar ábyrgðar einstaklinga þannig verið nýttir. Enginn vafi er á því, að aukinn stöðugleiki síðustu ára er ekki síst að þakka breyttum leikreglum í sjávarútvegi. Ótalið er, að verðbólga er hverfandi hér á landi, svo að einstaklingar eru farnir að treysta því, að krónan haldi verðgildi sínu. V. Fornmenn sögðu, að konunga skyldi frekar hafa til frægðar en langlífis. En getur þetta ekki farið saman? Davíð Oddssyni hefur að minnsta kosti tekist að sameina hvort tveggja. En vafalaust mun mörgum finnast sem hinn mikli vegur Davíðs með þjóð sinni síðustu misserin sé ekki fullskýrður með því, sem hér fer á undan. Það kann að vera rétt, og skulu hér nefnd nokkur atriði til viðbótar. Eitt er það, að saga Davíðs Oddssonar er að sumu leyti líkust ævintýrinu um karlssoninn í kotinu, sem vinnur heilt konungsríki. Hann ólst upp hjá einstæðri móður og ömmu við lítil veraldleg efni, en mikla menningu hjartans. Í föðurgarði var hins vegar við margvíslega erfiðleika að etja, sem vafalaust leiddi til þess, að Davíð þroskaðist snemma og óx að skilningi og tápi ólíkt þeim, sem á æskuárum kynnast lítt lífinu í öllum þess fjölbreytileika. Hann varð snemma að byrja að vinna fyrir sér og sinnti jafnan fullri vinnu með háskólanámi. Þegar hann hóf stjórnmálabaráttu, gat hann ekki heldur treyst á fulltingi voldugra ætta eða auðs. Hann varð að reiða sig á sjálfan sig, sem enn varð til þess að herða hann og stæla. Getur ekki verið, að þjóðin sjái sjálfa sig að nokkru leyti í þessari sögu? Er saga þjóðarinnar ekki um danska hjálendu, sem orðin er að fullgildu ríki? Þegar litið er á þá stjórnmálaleiðtoga erlendis, sem notið hafa frægðar og langlífis, sést, að einhver sérstakur samhljómur hefur verið með þeim og þjóð þeirra: Konrad Adenauer var fulltrúi góðra, gamalla gilda, sem vöknuðu aftur með Þjóðverjum í miðjum rústum Þriðja ríkisins. Tage Erlander var föðurlegur sáttasemjari, á meðan Svíar trúðu því enn, að skipuleggja mætti heila þjóð eins og eitt heimili. Margrét Thatcher var kennslukonan stranga, sem tók Bretum það tak, sem þeir vissu í hjarta sínu og þrátt fyrir allt möglið, að væri nauðsynlegt. Þessu tengt er annað, sem liggur ef til vill ekki í augum uppi. Ein meginskýringin á vinsældum Davíðs Oddssonar með þjóðinni og styrk hans í stjórnmálum kann einmitt að vera, hversu venjulegur maður hann er að mörgu leyti. Með því er ekki aðeins átt við það, að hinar einföldu og skýru skoðanir Davíðs á stjórnmálum fara saman við það, sem þorri þjóðarinnar telur eðlilegt og rétt, hvað sem líður skiptingu í flokka. Hitt er einnig rétt, að þjóðin skynjar, að hann á sér fleiri áhugamál en valdabaráttuna eina. Hann hefur ekki sett sál sína að veði fyrir sigri í stjórnmálabaráttunni. Ólíkt sumum öðrum stjórnmálamönnum á hann ekki allt sitt undir úrslitum á þeim vettvangi. Þetta veldur því, að hann talar á sjónvarpsskjánum eins og maður, ekki eins og vélmenni. Hann er ekki einvíddarmaður. Ungur að árum var Davíð Oddsson til dæmis grallari með mikið hár, sem sá með tveimur vinum sínum um landsfrægan útvarpsþátt, og nú á miðjum aldri fæst hann við að semja leikrit og smásögur í stopulum tómstundum. Það í fari hans, sem andstæðingar hans gagnrýna helst, á hann einmitt sameiginlegt með öllu öðru venjulegu fólki, svo sem að hann á vini, sem hann vill ekki láta gjalda vináttunnar við sig, og að hann kann vel að gleðjast á góðri stund. Hann getur líka reiðst, eins og allt annað venjulegt fólk. Ef til vill má skilgreina Davíð sem venjulegan mann með óvenjulega hæfileika og enn óvenjulegri lífsreynslu, hversu einkennileg sem sú skilgreining kann að virðast við fyrstu sýn. VI. Einn fegursti og tærasti sálmur íslenskrar tungu var settur saman af veraldlegum höfðingja árið 1208, "Heyr himna smiðr" eftir Kolbein Tumason. Sálmur sá, sem Davíð Oddsson setti saman og birti hér í blaðinu á jólum 1996, er eitt hið besta, sem hann hefur samið, einfaldur og tær, ratar beint frá hjartanu til hjartans. En það er fróðlegur munur á sálmum þessara tveggja veraldlegu höfðingja. Kolbeinn lýtur himna smiðnum í lotningu, tilbúinn til að taka hverju sem er, biður um mjúka miskunn, en grunar, að illa kunni að fara, enda féll hann í orrustu við hinn eyðslusama óróasegg Guðmund Arason skömmu síðar. Davíð bendir hins vegar á það í sálmi sínum, að fæðing frelsarans veitir umfram allt von. Leitinni er ekki lokið, enn er ýmislegt framundan, þótt vegurinn sé varðaður vestrænum, kristilegum hugmyndum. Endurspeglar munurinn á þessum tveimur sálmum ef til vill umskiptin, jafnvel gæfuskiptin, sem urðu með þjóðinni, frá því að hún braust um aldamótin síðustu úr fátækt í bjargálnir og er nú orðin ein ríkasta þjóð í heimi? Nú stendur allt þjóðlíf í blóma, Ísalands hamingju, ekki óhamingju, verður allt að vopni, og forystumaður er fundinn.

Höfundur er prófessor í stjórnmálafræði við Háskóla Íslands. Davíð Oddsson