14. febrúar 1998 | Menningarblað/Lesbók | 2073 orð

MÁLSVARI ÍSLENSKRA KVENNA EFTIR KRISTÍNU ÁSTGEIRSDÓTTUR Þess er minnst nú að 75 ár eru liðin síðan Ingibjörg H. Bjarnason,

ÞANN 15. febrúar árið 1923 fyrir réttum 75 árum gengu alþingismenn að venju úr Alþingishúsinu yfir í Dómkirkjuna til að hlýða á messu við upphaf þings. Að þessu sinni bar til tíðinda að tveir nýkjörnir þingmenn skáru sig nokkuð úr. Annar þeirra bar gráan hatt og gaf þannig gömlum venjum langt nef, en þingmenn mættu jafnan prúðbúnir með pípuhatt til þingsetningar.

MÁLSVARI

ÍSLENSKRA KVENNA

EFTIR KRISTÍNU ÁSTGEIRSDÓTTUR

Þess er minnst nú að 75 ár eru liðin síðan Ingibjörg H. Bjarnason, skólastjóri Kvennaskólans í Reykjavík, tók sæti á Alþingi fyrst íslenskra kvenna. Hún var sökuð um að sinna ekki málstað kvenna, en Alþingistíðindi leiða annað í ljós.



ÞANN 15. febrúar árið 1923 fyrir réttum 75 árum gengu alþingismenn að venju úr Alþingishúsinu yfir í Dómkirkjuna til að hlýða á messu við upphaf þings. Að þessu sinni bar til tíðinda að tveir nýkjörnir þingmenn skáru sig nokkuð úr. Annar þeirra bar gráan hatt og gaf þannig gömlum venjum langt nef, en þingmenn mættu jafnan prúðbúnir með pípuhatt til þingsetningar. Þar gekk Jónas Jónsson frá Hriflu, en hann átti eftir að verða einn umdeildasti stjórnmálamaður Íslandssögunnar. Hinn þingmaðurinn var kona, fyrsta konan er tók sæti á Alþingi Íslendinga, frk. Ingibjörg H. Bjarnason skólastýra Kvennaskólans í Reykjavík. Hún hafði náð kjöri sumarið áður sem landskjörinn þingmaður af kvennalista. Þessi tvö áttu eftir að takast á í þingsölum næstu árin, þótt þau ættu líka einstaka sinnum samleið.

Ingibjörg H. Bjarnason var ein á báti til að byrja með en gekk til liðs við Íhaldsflokkinn árið 1924, sem ýmsum kvenréttindakonum líkaði ekki par vel. Hún var sökuð um að sinna ekki málstað kvenna og að lítið bæri á afrekum hennar í þinginu, en Alþingistíðindin leiða annað í ljós. Það er merkilegt til þess að hugsa að Ingibjörg vildi láta hætta útgáfu á ræðum þingmanna í sparnaðarskyni, en sem betur fer var sú tillaga ekki samþykkt. Hefði prentun umræðna á hinu háa Alþingi verið hætt væri harla fátt til vitnis um starf Ingibjargar á þingi.

Fyrsti leikfimikennarinn

Ingibjörg H. Bjarnason fæddist árið 1867 á Þingeyri við Dýrafjörð. Foreldrar hennar voru Hákon Bjarnason kaupmaður sem varð úti er Ingibjörg var á tíunda ári og Jóhanna Kristín Þorleifsdóttir sem varð ekkja með fimm börn 43 ára gömul. Jóhanna kom þó öllum börnum sínum til manns og mennta. Ingibjörg fór í Kvennaskólann í Reykjavík þar sem frú Þóra Melsteð réði ríkjum, en Ingibjörg átti síðar eftir að taka við af henni sem skólastýra. Eftir kvennaskólanámið sótti hún tíma hjá Þóru Pétursdóttur biskups, sem var annáluð menntakona. Ingibjörg lét ekki þar við sitja heldur hélt til Kaupmannahafnar til frekara náms árið 1884 og var þar fyrst í eitt ár og síðar samfellt í 7 ár. Ingibjörg lauk fyrst Íslendinga námi í Danmörku sem leikfimikennari og eftir að heim kom hóf hún kennslu í leikfimi og fleiri greinum bæði við skóla og í einkatímum. Enn hélt hún utan árið 1901 til frekara náms, en er heim kom tveimur árum síðar hófst starf hennar við Kvennaskólann í Reykjavík fyrir alvöru. Sennilega hefur Þóra Melsteð, sem þá var orðin háöldruð, áttað sig á því ásamt skólastjórninni að Ingibjörg var kjörin til að taka við skólanum, kona vel menntuð og einkar virðuleg svo sem hæfa þótti skólastýru Kvennaskólans við upphaf nýrrar aldar.

Ingibjörg tók við sem skólastýra 1906 og gegndi því starfi til dauðadags árið 1941 eða í 35 ár. Ingibjörg þótti strangur skólastjóri, en hún átti til mannúð og dirfsku sem oft kom í ljós ef erfiðleikar steðjuðu að hjá nemendum eða kennurum. Eftir að Ingibjörg tók sæti á þingi beitti hún sér fyrir því að skólinn kæmist undir verndarvæng ríkisins og átti þá m.a. í miklum deilum við fyrrnefndan Jónas frá Hriflu, sem vildi ekki viðurkenna Kvennaskólann sem sérskóla.

Kvenréttindabaráttan

Þegar Ingibjörg var að alast upp og mennta sig, stóð sjálfstæðisbarátta Íslendinga sem hæst, jafnframt því sem kvenréttindahreyfingin var að stíga sín fyrstu spor. Hún var komin heim þegar Hið íslenska kvenfélag var stofnað árið 1894 en það félag hafði kvenréttindi á stefnuskrá sinni.

Smám saman féll hvert vígið á fætur öðru. Árið 1907 var Hið íslenska kvenréttindafélag stofnað í þeim tilgangi að vinna að kjörgengi og kosningarétti kvenna bæði til sveitarstjórna og Alþingis. Í janúar 1908, fyrir nákvæmlega 90 árum síðan átti að kjósa nýja 15 manna bæjarstjórn í Reykjavík. Nokkur kvenfélaga bæjarins tóku sig saman og reyndu að koma konum inn á þá fjölmörgu lista sem voru í boði, en það kom fljótt í ljós að áhugi karlanna var lítill sem enginn. Þá ákváðu kvenfélögin að stilla upp sérstökum kvennalista og buðu fjórar konur sig fram og komust þær allar að.



Fyrsta konan á Alþingi

Ekki er Ingibjargar H. Bjarnason getið við þessar kosningar, en í næstu kosningum árið 1910 var hún mætt til leiks. Árið 1915 rann svo stóra stundin upp er konur sem orðnar voru 40 ára og eldri fengu kosningarétt til Alþingis.

Mikil hátíð var haldin til að fagna kosningaréttinum og þar kemur Ingibjörg H. Bjarnason í rauninni fyrst fram á sviðið sem ein af forystukonum kvennabaráttunnar, en hún flutti þingheimi og konungi þakkarávarp fyrir hönd íslenskra kvenna. Eftir að kosningarétturinn var fenginn ákváðu kvenfélögin að minnast hans með því að beita sér fyrir byggingu Landspítala og stofnuðu sérstakan sjóð sem að hluta til skyldi standa undir kostnaði. Ingibjörg H. Bjarnason var kjörinn formaður landspítalasjóðsnefndarinnar og gegndi formennsku til dauðadags. Í Alþingistíðindum má glöggt sjá að bygging Landspítalans var henni mikið hjartans mál.

Árið 1916 voru kosningar til Alþingis. Eftir allmiklar deilur meðal kvenna varð niðurstaðan að bjóða fram sérstakan kvennalista sem var skipaður fjórum konum; þeim Ingibjörgu H. Bjarnason skólastýru, Ingu Láru Lárusdóttur kennara, Halldóru Bjarnadóttur kennara og Theódóru Thoroddsen skáldkonu. Kvennalistinn hlaut 22,4% atkvæða árið 1922 og Ingibjörg var þar með orðin þingmaður, fyrst íslenskra kvenna.

Þegar litið er yfir verk Ingibjargar á Alþingi kemur í ljós að hún sinnti einkum fimm málaflokkum en yfirleitt tengdust þeir allir konum á einn eða annan hátt. Fyrst ber að telja skólamál, svo sem málefni Kvennaskólans í Reykjavík og Kvennaskólans á Blönduósi, en báða vildi hún gera að ríkisskólum. Ingibjörg var óþreytandi að minna á að réttindi og skyldur kvenna ættu að fara saman. Hún barðist m.a. fyrir byggingu Landspítalans, berklahæla og Sundhallarinnar í Reykjavík.

Ingibjörg og Jónas frá Hriflu

Svo sem fyrr segir var Ingibjörg kjörin af kvennalista og sat hún sem óháður þingmaður til að byrja með. Árið 1924 var Íhaldsflokkurinn stofnaður og gerðist Ingibjörg einn af þingmönnum hans. Árið 1929 varð Sjálfstæðisflokkurinn til við samruna íhaldsmanna og frjálslyndra og var Ingibjörg þar einnig með. Samherjar Ingibjargar héldu um stjórnartaumana frá 1924-1927, fyrst undir forystu Jóns Magnússonar og síðan Jóns Þorlákssonar. Árið 1927 tók stjórn Tryggva Þórhallssonar við völdum, einhver umdeildasta ríkisstjórn Íslandssögunar, en Jónas frá Hriflu fór með mennta-, heilbrigðis- og dómsmál innan hennar. Það má glöggt sjá á ræðum Ingibjargar hvernig smátt og smátt hitnaði í kolunum og hvernig stóryrðin í garð Jónasar fara vaxandi jafnvel hjá þessari prúðu konu.

Helga Jóhannesdóttir hjúkrunarkona í Vestmannaeyjum sem nú er látin, var námsmey í Kvennaskólanum á árunum 1922- 1925. Hún sagði greinarhöfundi frá því að skólastúlkur hefðu oft farið á pallana til að hlusta á Ingibjörgu. Það sem henni var minnisstæðast var það hvað Jónas frá Hriflu gat verið dónalegur við hina virðulegu skólastýru, einu konuna sem sat á þingi. Ingibjörg svaraði honum yfirleitt litlu framan af, en hún getur þess í ræðum að hann ausi sig auri jafnt í þinginu sem í blöðum. Jónas hafði hina megnustu andúð á "íhaldinu" og djöflaðist á þingmönnum þess og þar var Ingibjörg engin undantekning. Í umræðunum um Kvennaskólana 1926 kallaði Jónas Ingibjörgu eitt "besta sverð íhaldsins" og sagði að það væri verið að launa henni stuðninginn með því að gera Kvennaskólann að ríkisskóla. Hún skaut því á Jónas að hann vildi ekki að konur fengju neina aðra menntun en þá sem lyti að húsmóðurstörfum. Sjálf ítrekaði hún margsinnis að konum bæri að eiga fleiri kosta völ. "Jeg hefi ekki enn látið sannfærast um, að konan geti aðeins rækt störf sín vel undir askloki því, sem kallað er að gæta bús og barna" sagði hún í ræðu 1927 og síðar í sömu umræðu: "þá held ég því fram, að ekki dugi að einblína á sjermenntunina eina (þ.e. húsmæðrafræðsluna - ká). Nútíminn heimtar meira af konunum, og þær vilja fá tækifæri til þess að búa sig undir störf á sem flestum sviðum".

Þingfulltrúi íslenskra kvenna

Ástæðan fyrir þessari gagnrýni á Ingibjörgu innan þings var m.a. umræða meðal kvenna úti í samfélaginu. Árið 1928 skrifaði Ragnhildur Pétursdóttir tvær greinar í Vísi þar sem hún gagnrýndi Ingibjörgu harðlega. Ragnhildur var þá ein helsta forystukona kvennahreyfingarinnar og varð formaður Kvenfélagasambands Íslands við stofnun þess 1930. Gagnrýnin gekk út á það að Ingibjörg héldi ekki fundi með konum, hún hefði svikið konur með því að ganga í Íhaldsflokkinn og brugðist trausti kjósenda sinna. Þá segir Ragnhildur hana beita sér gegn málefnum kvenna svo sem stofnun húsmæðraskólans að Staðarfelli. Ingibjörg svaraði og leiðrétti eitt og annað í grein Ragnhildar sem svaraði aftur. Greinar Ragnhildar voru gefnar út í sérriti undir heitinu "Þingfulltrúi íslenskra kvenna" svo það fór ekkert á milli mála að ekki var sátt um Ingibjörgu meðal kvenna, en hún var líka varin t.d. í blaðinu 19. júní. Það kemur þó fram hvað eftir annað að Ingibjörg flytur tillögur fyrir tilmæli kvenfélaganna, hún tíundar samþykktir þeirra og reynir að afla þeim styrkja t.d. til að halda stóra kvennafundi og til að undirbúa Alþingishátíðina 1930.

Það er einkenni á ræðum Ingibjargar, reyndar afar kvenlegt einkenni, að hún tekur fram nánast í hverri einustu ræðu að hún muni ekki verða langorð. Það er eins og hún sé alltaf að afsaka það að hún taki til máls. Þetta á þó ekki við þegar kemur að málefnum Landspítalans sem hún flutti um margar og langar ræður. Annað sem kemur fram er að þingmenn hafa sumir hverjir haft gaman af því að stríða henni á því að hún léti tilfinningarnar hlaupa með sig í gönur. Ingibjörg var greinilega viðkvæm fyrir slíkum ummælum og margítrekar að hún beiti rökum, hún sé ekki að látast vera nein önnur en hún er og hafi enga loddarahæfileika. "Það er ég nú ekki viss um" gall í ráðherranum Jónasi frá Hriflu um hina virðulegu fimmtugu skólastýru árið 1927. Í aðeins eitt skipti má sjá í Alþingistíðindunum að Ingibjörg var með sífelld framíköll, einmitt vegna þess að ræðumaður, í því tilviki Jón Baldvinsson krataforingi, kvað hana hafa flutt ræðu um niðurlagningu Þingvallaprestakalls "meira af tilfinningum heldur en rökrjettri hugsun". "Tilfinningamál! Slúður!" kallaði hún fram í ræðu hans á einum stað.

Málsvari kvenna

Árið 1930 stóð mikill styr um Jónas frá Hriflu og m.a. héldu læknar því fram að hann væri ekki með réttu ráði. Jónas flutti þá m.a. frumvarp til laga um fimmtardóm sem skyldi vera æðri Hæstarétti. Þetta mál var gífurlega umdeilt þar sem mörgum fannst vegið að stjórnskipan landsins. Ingibjörg tók þátt í umræðunni og benti á að málið væri ekki rétt fram borið, það ætti að leggjast fram sem breyting á stjórnarskránni. Í þeirri ræðu sem hún flutti og reyndar einnig í ræðu um Landspítalann á sama þingi fer hún afar hörðum orðum um ráherrann, en ummæli hennar enduróma þau miklu átök sem þá áttu sér stað í kringum hann. Þessi málflutnigur sker sig úr í ræðum hennar því Ingibjörg var að öllu jöfnu afar málefnaleg. Hún segir í ræðu sinni um fimmtardóminn: "Ég aumka þjóðina, að hafa fyrir ráðh., já meira að segja dómsmrh., mann sem ekki kynokar sér við að nota hin lægstu meðul og hina strákslegustu framkomu (Forseti hringir) til að koma fram ofsóknarhneigð sinni". Í ræðunni um Landsspítalann segir hún: "Það er raunalegt fyrir okkur, íslenzku þjóðina, að hún á þessu merkisári skuli hafa þann mann fyrir ráðh., sem hvorki getur talizt ábyrgur orða sinna eða gerða".

Þegar litið er yfir málflutning Ingibjargar á þingi verður ekki betur séð en að hún hafi notað hvert tækifæri sem gafst til að minna á réttindi kvenna og hún beitti sér sérstaklega fyrir því að hreinsa út úr lögum þær greinar þar sem konum var berlega mismunað. Það er að vísu sérkennilegt að sjá bæði hana og aðra halda því fram að konur hafi öðlast fullt jafnrétti með kosningaréttinum 1915 og að nú reyndi á þær sjálfar að nýta sér réttindin. Þarna var þröngur skilningur á ferð á því hvað þyrfti til að jafna stöðu karla og kvenna, en hann var mjög í samræmi við tíðarandann. Reyndar kemur öðru hverju fram í ræðum Ingibjargar að karlmenn sitji fastir fyrir og hleypi konum ekki að, meðan hún fullyrðir að konur bíði einungis eftir kalli til hvers kyns ábyrgðarstarfa. Reynslan átti eftir að leiða í ljós að brautin var mun þungfærari en gömlu kvenréttindakonurnar héldu. Ingibjörg var brautryðjandi, hún náði vissulega árangri, en hlutskipti þess sem fyrstur fer er ekki alltaf auðvelt.

Höfundurinn er alþingismaður.



INGIBJÖRG H. Bjarnason á námsárum sínum í Kaupmannahöfn.



Aðgangsupplýsingar

Notandi:Þú ert ekki innskráð(ur).
Greinin: Þessi grein er ókeypis þar sem hún er eldri en þriggja ára.
Morgunblaðið - fyrsta forsíðan

Morgunblaðið hjá Landsbókasafni

Á vefnum timarit.is er að finna stafrænt safn Landsbókasafns yfir helstu dagblöð og tímarit landsins. Þetta er eina leiðin til að leita að efni úr Morgunblaðinu frá því fyrir 1986.