15. ágúst 1998 | Menningarblað/Lesbók | 1868 orð

HORNRIÐASJÓR Á MANNSKAÐANADDI EFTIR SIGURÐ ANDERSEN Á sundinu Bússu eru tvö blindsker. Yst á því er kletturinn Brynki, en á því

Eitt fórst skip á Eyrarbakka, ýtar greina fjórir menn þar fengu bana fjölir djúpt í landi svana.

Á ÞRIÐJA áratug þessarar aldar, var flest á hverfanda hveli á Eyrarbakka. Kaupfélagið Hekla, sem keypt hafði Einarshafnarverslun, varð gjaldþrota og verslun sunnlenskra bænda fluttist frá Eyrarbakka til Selfoss og Reykjavíkur.

HORNRIÐASJÓR Á

MANNSKAÐANADDI

EFTIR SIGURÐ ANDERSEN

Á sundinu Bússu eru tvö blindsker. Yst á því er kletturinn Brynki, en á því miðju Mannskaðanaddur. Hafa þau margan kollrakan gert. Þar var Sæfari staddur þegar tók sig upp boði og síðan tveir brotsjóir og eftir það sökk skipið næstum samstundis.

Eitt fórst skip á Eyrarbakka, ýtar greina

fjórir menn þar fengu bana

fjölir djúpt í landi svana.

Sr. Jón Hjaltalín, tíðavísur 1808. Á ÞRIÐJA áratug þessarar aldar, var flest á hverfanda hveli á Eyrarbakka. Kaupfélagið Hekla, sem keypt hafði Einarshafnarverslun, varð gjaldþrota og verslun sunnlenskra bænda fluttist frá Eyrarbakka til Selfoss og Reykjavíkur. Gífurlegur fólksflótti var úr þorpinu, aðallega til Reykjavíkur. Árið 1919 voru íbúar á Eyrarbakka 965, en 1927 voru þeir komnir niður í 701 og hafði fækkað um 53 frá fyrra ári. Þeir sem vildu þrauka áfram í þorpinu reyndu að efla útgerð, en mikil afföll urðu á fiskiskipunum. Sagt er að eitt árið hafi þau verið 12 í ársbyrjun, en aðeins tvö hafi verið eftir um lokin. Eitt af þessum skipum var Sæfarinn eldri 9­10 tonn að stærð og eigandi Guðfinnur Þórarinsson á Eyri. Á miðri vertíð 1926 rak hann á land í miklu landsynningsveðri og fjörónýttist. Þá stóð svo á um haustið, að Kristinn Vigfússon ákvað að selja bát sinn Framtíðina, sem var 9 tonna súðbyrtur dekkbátur með gafli. Meðeigandi Kristins, Sigurjón Jónsson á Litlu- Háeyri, vildi halda útgerðinni áfram og fékk því Guðfinn mág sinn ­ sem nú var orðinn bátlaus ­ til að kaupa hlut Kristins. Báturinn var síðan skírður upp og nefndur Sæfari. Var nú farið að búa bátana til vertíðar og ráða á þá sjómenn. Einn þessara manna var Jónas Einarsson í Garðhúsum. Hann hafði stundað sjóinn öll sín manndómsár, en var nú tekinn að reskjast, orðinn sextugur. Þegar hér var komið sögu, hafði hann ákveðið að láta af sjómennsku og ætlaði sér að reyna að fá vinnu í landi. Er leið að vertíð gerðist hann þunglyndur og auðséð var að honum leið illa. En dag nokkurn kom hann heim óvenju kátur og sagði þær fréttir að hann ætli að róa næstu vertíð og sé þegar búinn að ráða sig á Sæfarann. Þótti heimilisfólki hans þetta í meira lagi undarlegt, þar sem afráðið hafði verið að hann hætti sjósókn.

Mikill óhugur var í fólki á Eyrarbakka um þessar mundir og þóttust ýmsir finna á sér illa atburði. Það sat líka í mörgum, að vertíðina á undan hafði legið við stórslysi við suðvesturströndina, þegar 9 bátar frá Eyrarbakka og Stokkseyri lentu í vonskuveðri og náðu ekki til hafna sökum brims. Áhöfnum togara tókst að afstýra manntjóni, en sumir misstu báta sína. Víkur nú að hinum örlagaríka degi 5. apríl 1927. Klukkan 8 um morguninn voru NA 8 vindstig á Eyrarbakka og sjór var stækkandi. Þegar kallað var til skips snemma morguns, urðu þau einkennilegu mistök, að í stað Bjarnfinns bróður formannsins, var kallaður Kristinn Sigurðsson í Túni, en hann átti að vera í landi vegna handarmeiðsla. Skildi þar á milli feigs og ófeigs. Réru nú bátar frá Eyrarbakka og Stokkseyri vestur í Hafnarsjó, þar sem þeir áttu net sín. Laust eftir hádegi komu fyrstu bátarnir að landi og komust þeir klakklaust inn sundið. Um það leyti snerist vindur til austurs (voru A 8 á Eyrarbakka kl. 14) og brimaði ört. Sæfarinn kom að sundinu um kl. 13.30. Var þá búið að flagga einu flaggi, sem þýddi að sund væru fær með aðgát. Á sundinu Bússu eru tvö blindsker. Yst á því er kletturinn Brynki, en á því miðju Mannskaðanaddur. Hafa þau margan kappann kollrakan gert. Segir nú ekki af ferð Sæfarans fyrr en hann kom á mitt sundið. Við Mannskaðanadd tók sig upp boði, ekki mjög stór og braut á skipinu. Við það snérist Sæfarinn og varð þversum á sundinu. Það sáu menn úr landi, að gaffall skipsins losnaði við höggið af brotsjónum. Hlupu þá tveir skipverjar til að reyna að festa hann, en gekk erfiðlega, þar sem hann slóst til og frá. Meðan skipið lá enn flatt á sundinu kom annar boði á það og lagði það á hliðina. Komust þá mennirnir tveir, sem á dekki voru upp á byrðinginn og héldu sér í borðstokkinn. En nú kom þriðja brotið á bátinn og hvolfdi honum. Eftir það sökk hann næstum samstundis. Enginn skipverja sást koma upp. Úr landi varð ekkert til bjargar. Skömmu síðar kom annað skip að sundinu og komst það áfallalaust inn. Hafði þá verið flaggað frá, þrjú flögg í hálfa stöng. Nokkru seinna um daginn tóku belgir úr Sæfaranum að reka á fjörur í Þorlákshöfn. Vermenn þar vissu þá að eitthvað hefði orðið að, en fengu ekki nánari fregnir af slysinu fyrr en síðar. Í þessu sama veðri fengu togararnir Maí og Karlsefni stóráföll á Selvogsbanka. Þrír menn slösuðust á þeim fyrrnefnda, en tveir á Karlsefni.

Einnig urðu þrjú færeysk skip fyrir talsverðu tjóni, misstu báta og brotnuðu talsvert. Þegar Sæfarinn fórst horfðu margir á slysið, ýmist úr sjógarðshliðum eða vestur við sundvörður, en þær voru sundmerki fyrir Einarshafnarsund og Bússu. Ýmsir þeirra voru nákomnir áhöfn skipsins. Þar á meðal var Þórarinn Bjarnason í Nýjabæ, faðir formannsins. Hann var þá mjög farinn að tapa sjón og sá því ekki hverju fram fór á sundinu. Var hann því að spyrja nærstadda, hvað liði innsiglingunni. Fékk hann greið svör í fyrstu, en er slysið varð gengu flestir hljóðir í burtu. Tóku þá tveir menn undir handleggi hans og leiddu hann heimleiðis. Þórarni mun hafa þótt þetta undarlegt, því hann spurði hverju sætti. Engin svör fékk hann að sinni. Ekki er ólíklegt að ónotagrunur hafi á þeirri stundu læðst að gamla manninum. Það töldu kunnugir að lestarborð hefði bilað og fiskur kastast út í aðra hliðina og því farið sem fór. Einn þeirra er í sjógarðshliði var er þetta gerðist var Jón Ásgrímsson homopati. Einkasonur hans drukknaði þarna fyrir augum hans. Fleyg urðu orð Jóns á þeirri stundu er hann sagði: "Jæja, þá er hann Villi minn farinn og best fyrir mig að fara heim til konu hans og barna, þá er að sinna því." En afi þess er þetta ritar missti einnig sinn einkason í þessu slysi. Hann var dulur, lítið fyrir að berast á og flíkaði lítt tilfinningum sínum. Þegar hann þoldi ekki lengur kveinstafi og grát kvennanna, sem komu til að votta þeim hjónum samúð sína, fór hann út í skemmu og tók að berja harðfisk. Ekki fékkst hann til að mæla orð í langa stund.

Víkur nú sögunni til Þorlákshafnar. Í verbúð þar gerðist undarlegt atvik, sem Guðni Jónsson skráði:

"Nú er Guðfinnur drukknaður" (Frásögn Jóhanns Guðmundssonar á Gamla-Hrauni)

Morguninn 5. apríl 1927 var austanstrekkingur og heldur vindlegt, og reri enginn formaður í Þorlákshöfn á sjó þann dag. Vélbátar frá Stokkseyri og Eyrarbakka fóru flestir eða allir á sjó og réru vestur með landi. Þegar fram á daginn kom, hvessti og hann fór að gera austankviku eða hornriðasjó, sem kallaður var og var oft slæmur. Upp úr hádegi fóru bátarnir að fara austur, en ekkert vissum við í Höfninni, hvernig lending var þá á Eyrarbakka og Stokkseyri. Um nónbilið var ég staddur inn í búð ásamt hásetum mínum. Dró þá lítið eitt úr mér mátt, svo ég hallaði mér upp á koddann. Þá heyrist mér sagt við mig lágt, en skýrri röddu: "Nú er Guðfinnur drukknaður með alla sína menn." Við þetta glaðvaknaði ég, settist upp og leit í kringum mig, en sá engan aðkomumann í búðinni. Hallaði ég mér aftur útaf og lá svo nokkra hríð og hugleiddi, hver mannskaði hér væri orðinn, ef sannur reyndist. Snerti hann og mjög tvo af hásetum mínum, þá Sigurð í Túni á Eyrarbakka og Árna son hans, því einn af hásetum Guðfinns var Kristinn, sonur Sigurðar og bróðir Árna. Þegar ég hafði legið þannig út af í svo sem 10 mínútur og hugsað um þetta, er barið að dyrum í búðinni. Er þar kominn maður frá Þorleifi Guðmundssyni, sem bjó í Höfninni, og spyr eftir þeim feðgum Sigurði í Túni og Árna. Segir hann að Þorleifur vilji finna þá. Þá hafði fyrir nokkru togari strandað við Hafnarnes og var verið að bjarga ýmsu lauslegu úr honum. Voru til þess teknir 2­3 menn úr búð, þegar landlegur voru, til þess að vinnan kæmi sem jafnast niður. Bjuggust þeir feðgar við, að þeir ættu að fá vinnu við björgunina, og sama hugðu aðrir búðarmenn. Þegar þeir feðgar voru farnir, voru félagar þeirra að skrafa um, að ekki mundu fleiri úr þeirri búð fá vinnuna í dag. Settist ég þá framan á og sagði við þá: "Þið haldið auðvitað, að Þorleifur sé að boða þá til vinnu, en ég held að svo sé ekki." "Hvað getur það þá verið?" segja þeir. "Það gæti ég sagt ykkur ef ég vildi," svaraði ég. Hugsa þá með mér, að nú sé annaðhvort að gera að segja frá því, sem fyrir mig hafði borið, eða þegja alltaf, svo ég ákvað að taka fyrri kostinn. "Ég skal segja ykkur, hvert erindið var, með því skilyrði, að þið spyrjið engra frétta, þegar feðgarnir koma aftur, og látið sem ekkert sé. Ég veit að Guðfinnur Þórarinsson er drukknaður með alla sína menn og erindið við þá feðgana er það, að Þorleifur hafi verið beðinn að tilkynna þeim látið hans Kristins í Túni. En við skulum vona, að þetta reynist ekki rétt." Litlu síðar komu þeir feðgar aftur. Gengu þeir þegjandi til rúms síns, en enginn spurði neins. Eftir litla stund rufu þeir þögnina og sögðu okkur þær fréttir, að Guðfinnur hefði farist í lendingu á Eyrarbakka með allri áhöfn, 8 mönnum. Hásetar mínir, sem staddir voru í búðinni, hafa boðist til að vitna, að hér sé rétt frá sagt. Af þeim skal ég aðeins nefna hér fjóra, sem ég hef borið frásögn mína undir ekki alls fyrir löngu, en þeir eru: Ingiber Guðmundsson frá Núpum, Ragnar Sigurðsson frá Þúfu, Björn Sigurðsson frá Vötnum og Hjörtur Sigurðsson frá Auðsholtshjáleigu.

(Íslenskir sagnaþættir og þjóðsögur X, 39­41.)

Þeir sem fórust með Sæfaranum voru: Guðfinnur Þórarinsson formaður, Eyri, 45 ára, kvæntur og tveggja barna faðir, Páll Guðmundsson vélstjóri, Leifseyri, 32 ára, kvæntur og sex barna faðir, og hásetarnir Jónas Einarsson, Garðhúsun, 60 ára, kvæntur og tíu barna faðir, Sigurður Þórarinsson, Vegamótum, 40 ára, ókvæntur og barnlaus, Víglundur Jónsson, Björgvin, 35 ára, kvæntur og tveggja barna faðir, Íngimar Jónsson, Sandvík, 23 ára, ókvæntur, barnlaus, Kristinn Sigurðsson, Túni, um þrítugt, ókvæntur, barnlaus, Gísli Björnsson, Eystra-Stokkseyrarseli, 40 ára, ókvæntur, barnlaus.

Mig langar að lokum að enda þessi skrif með vísu Ketilríðar úr Víglundarsögu, ofurlítið færða til nútímamáls, því þannig held ég að flestum Eyrbekkingum hafi verið innanbrjósts eftir þetta átakanlega slys:

Ekki má ég á ægi

ógrátandi líta

síðan málvinir mínir

fyrir marbakkann sukku.

Leiður er mér sjávarsorti

og súgandi bára.

Heldur gerði mér harðan

harm í unnafarmi.

Að mestu skráð 1968 eftir frásögn Kristins Jónassonar í Garðhúsum, en hann var sjónarvottur að slysinu. Aðrar heimildir, sem ekki er vitnað í beint: Guðmundur Kristinsson: "Kristinn Vigfússon staðarsmiður"; Veðurstofa Íslands, Veðráttan 1926 og sama rit 1927.

Höfundur var stöðvarstjóri Pósts og síma á Eyrarbakka í 28 ár.

Ljósmynd/GS SKERJAGARÐURINN og fjaran við Eyrarbakka á lognkyrrum sumardegi. Þá sýnist innsiglingin vera áhættulítil, en að fer af þegar hvessir og brimið færir skerin í kaf. Mannskaðinn og skiptapinn sem hér er sagt frá er aðeins einn af ótal mörgum sem hér hafa orðið.

Aðgangsupplýsingar

Notandi:Þú ert ekki innskráð(ur).
Greinin: Þessi grein er ókeypis þar sem hún er eldri en þriggja ára.
Morgunblaðið - fyrsta forsíðan

Morgunblaðið hjá Landsbókasafni

Á vefnum timarit.is er að finna stafrænt safn Landsbókasafns yfir helstu dagblöð og tímarit landsins. Þetta er eina leiðin til að leita að efni úr Morgunblaðinu frá því fyrir 1986.