FRÁ því ég var barn hef ég heillast af draumheimi leikhússins, þeirri veröld blekkingarinnar þar sem allt er leyfilegt og engin landamæri eru til. Á tólfta ári lék ég einn af vitringunum þremur í skólaleikriti og ég lifði mig það innilega inn í hlutverkið að mér fannst sem ég hefði ratað upp á sviðið eftir hreyfingu himintunglanna,

STATISTINN

SMÁSAGA

EFTIR EINAR ÖRN GUNNARSSON

Allir ritdómararnir sögðu lokaatriðið hvort tveggja í senn vera óþarft og ósannfærandi. Eftir þessa stóru stund í leikhúsinu hef ég hvergi fengið starf sem statisti en það skiptir ekki máli því ég á að baki mína stund, minn hápunkt á stærsta leiksviði þjóðarinnar.

FRÁ því ég var barn hef ég heill ast af draumheimi leikhússins, þeirri veröld blekkingarinnar þar sem allt er leyfilegt og engin landamæri eru til. Á tólfta ári lék ég einn af vitringunum þremur í skólaleikriti og ég lifði mig það innilega inn í hlutverkið að mér fannst sem ég hefði ratað upp á sviðið eftir hreyfingu himintunglanna, að ég hefði fylgt skærustu stjörnu himnafestingarinnar sem leiddi mig á fund Jesúbarnsins. Allir kennarar skólans hrósuðu mér fyrir frammistöðuna og flestir höfðu á orði að ég yrði ugglaust leikari. Aðrar eins undirtektir fékk ég ekki aftur fyrr en nokkrum árum síðar þegar ég lék drenginn Andra í Andorra. Þá fann ég svo að um munaði að salurinn var á mínu valdi, lófaklappið var svo magnað að minnti á hófadyn þúsunda hesta sem riðu hjá. Ég var klappaður upp hvað eftir annað. Stundum fann ég til með höfundi verksins fyrir það hversu illa félagar mínir fóru með fallegan texta. Og ef framsögnin eyðilagði ekki leikinn þá tókst þeim að klúðra honum með látbragðinu. Hjá sumum félögum mínum hjálpaðist þetta að, ekki í þeim skilningi að það bætti hvort annað upp.

Eftir stúdentspróf reyndi ég þrívegis við inntökupróf Leiklistarskólans en því miður keppti ég við fólk sem hafði meiri náttúru til leiklistar en ég. Þá fékk ég mér skrifstofuvinnu sem var eins og farskjóti tímans. Þegar ég steig af baki voru mörg ár liðin og tækifærin horfin út í bláinn. Þrátt fyrir það var leiklistardraumurinn ekki dáinn heldur lifði hann blómlegra lífi en nokkru sinni fyrr. Sál þess manns sem ekki nýtur leiklistar er bæði blind og heyrnarlaus. Leiklistin er raunveruleikaflótti þar sem förumaðurinn gengur þvert á eigin slóð. Hún er leiðin til sjálfsskilnings, vegurinn til þess að verða manneskja.

Eins og gefur að skilja hef ég ekki látið eina einustu uppfærslu leikhúsa fram hjá mér fara. Oft og iðulega hripa ég niður hjá mér einhverja punkta um það sem mér þykir athyglivert við hverja sýningu. Slíkt auðgar andann og skerpir hugsunina.

Eftir að mér var neitað um skólavist hef ég haft það fyrir vana að nýta frístundir mínar til að lesa leikrit inn á segulband. Ég legg sál mína í hvert hlutverk, breyti röddinni sem spannar bilið frá djúprödduðum karlmanni upp í kontratenór. Ég nýt þess listræna frelsis sem lífið hefur að bjóða. Þess frelsis sem öllum býðst en hver og einn verður að heimta. Nágrannar mínir banka oft í þilið þegar ég er á valdi listarinnar og stundum gerast þeir það ósvífnir að hringja dyrabjöllunni og krefjast þess að ég hafi hljótt. Ég svara þeim aldrei fullum hálsi því ég vil halda húsfriðinn. Í hjarta mínu vorkenni ég þeim því sál þeirra er bæði blind og heyrnarlaus. Í fáum orðum sagt þá eru þau ekki af ætt Sókratesar. Eitt skemmtilegasta sem þau vita er að horfa á gamlar, hægar, skandínavískar bíómyndir þar sem ávallt er undirliggjandi heilsuleysi og dauði. Fyrir þeim er skáldverk ekki skáldverk nema þar sé að finna tíu berklasjúklinga, eitt sjálfsmorð og hörmulega jarðarför. Ég er svo sem ekkert undrandi á að þau nærist á ömurð því líf þeirra er eitthvert tíiðindalausasta hversdagsdrama sem ég veit. Þetta er svona mislukkað leikrit sem skrifar sig sjálft og nær hápunkti stuttu eftir að það endar. Aldrei í lífinu vildi ég hafna í hlutverkum þeirra.

Yfirleitt þegar ég fer í nýtt hlutverk þá vaknar upp einhver annar ég með aðra sýn á veröldina. Ekki svo að skilja að mér heyrist fuglarnir tísta með öðrum hætti eða að sólin stafi geislum sínum á annan veg heldur rata ég um lendur hugans og finn þar ónumið land.

Fyrir fáeinum mánuðum bauðst mér að verða statisti á sviði Þjóðleikhússins og ég þurfti ekki að hugsa mig tvisvar um. Allt mitt líf hafði ég þráð að standa á því sviði. Ég hefði gefið handlegg fyrir að fá að vera kaldur skuggi aðalleikara í góðri uppfærslu. Mér hefði nægt að vera ómur hljómþýðrar raddar eða ilmur af prímadonnu.

Þegar ég mætti á fyrstu æfingu var ég kynntur fyrir leikstjóranum, ungum svarthærðum manni með brún augu. Hann var í þvældum gallabuxum og köflóttri verkamannaskyrtu. Hann tók í hönd mína útafdauður eins og lagerstjóri sem kvittar fyrir móttöku eða sendingu vöru. Mér þótti afksiptaleysið ekki móðgandi heldur særandi og ég var staðráðinn í að ná athygli hans.

Um leið og hann fór að stjórna leiknum rauk skap hans upp. Ég fékk á tilfinninguna að hann hefði færst of mikið í fang. Vanmátturinn gagnvart viðfangsefninu braust út í skapofsaköstum og smitandi leiðindum. Það þurfti ekkert út af að bregða til þess að hann ærðist og þá streymdu blótsyrðin út úr honum af þunga Þjórsár. Ýkjulaust er hann mesti skaphundur sem á vegi mínum hefur orðið.

Það er kostur við að vera statisti því þeir eru lausir undan flestum kröfum leikstjórans. Statistinn er blanda af áhorfanda og þátttakanda.

Þrátt fyrir skapillskuna komu dagar þar sem hann hló við öllum og gantaðist. Þá var sálin ofan við skýin þar sem himinn er alltaf blár.

Ég var hershöfðingi í eldrauðum einkennisbýningi með gyllta axlarskúfa og gamla byssu. Búningurinn fór mér það vel að ég varð nánast ástfanginn af spegilmynd minni. Í hvert sinn sem ég kom heim marseraði ég tímum samam um íbúðina í þykkum klossum með byssu axlaða. Eina nóttina þegar ég var að æfa mig hringdi dyrabjallan og mér til mikilla vonbrigða höfðu nágrannar mínir spillt húsfriðnum með því að hringja í lögregluna.

Hlutverk mitt sem hershöfðingi var að gefa fáliðaðri aftökusveit þögla bendingu um að taka menn af lífi. Leikritð fjallaði annars um járnsmið og hertogadóttur sem felldu hugi saman og elskuðust á laun í laufskála þegar kvöldsett var. Faðir hennar mátti ekki vita um sambandið því hann hafði ætlað hana öðrum og tignari manni. Þegar hertoginn frétt af ástum þeirra lét hann drepa járnsmiðinn. Eftir því sem ég var viðstaddur fleiri æfingar þótti mér verkið verra. Mig var farið að langa til að leggja eld að laufskálanum og taka nokkra leikara af lífi fyrir hlé.

Leikstjórinn varð sífellt taugaspenntari og þegar leið að frumsýningu var hann vart viðræðuhæfur. Hann keðjureykti og var á sífelldu iði. Ný blótsyrði skutu upp kollinum og hann var kominn með kæk, saug upp í nefið og gretti sig.

Rétt fyrir frumsýninguna var hann náfölur og það ræfilslegur að ég bjóst við hann dytti í gólfið á næsta andartaki. Ég var aftur á móti stálsleginn enda búinn að synda mína þúsund metra og sitja langa stund í heitum potti í þægilegri íhugun.

Búningurinn klæddi mig sérlega vel þetta kvöld og ég naut þess að marsera um sviðið fyrir fullu húsi áhorfenda. Á þeirri stundu þegar leyndarmál ungu elskendanna var á allra vörum í hertogadæminu ver mér falið að handsama járnsmiðinn. Við gerðum fyrirsát og brutumst inn í laufskálann. Hertoginn skipaði mér að færa dóttur sína úr fangi ógæfumannsins og skjóta hann.

Við þau orð varð ég allt í einu ofurseldur minni innri löngun og ég réð engan veginn við mig. "Nei, herra hertogi. Við höfum engan rétt á að taka menn af lífi án dóms og laga," sagði ég hátt og snjallt.

Það var ekki laust við að fát kæmi á leikarana.

Hertoginn sneri sér þá óvænt að hermönnunum og gaf þeim bendingu um að skjóta. Hávær hvellur barst um salinn og járnsmiðurinn féll með þunga á sviðið. Stúlkan ærðist, kastaði sér í gólfið og faðmaði deyjandi elskhugann. Hún hvíslaði að honum að hún bæri barn hans undir belti og að þeim orðum slepptum gat hann dáið. Mér þótti þetta svo brjóstumkennanlegt, klisjukennt og fyrirsjáanlegt að ég tók málin í mínar hendur. Ég gekk að járnsmiðnum, beindi rifflinum að honum og öskraði: "Stattu upp eða ég skýt þig."

Hertoginn kallaði ákveðnum rómi: "Hann er dauður."

Ég var heillaður yfir því hve fljótt og vel hann brást við. Þetta var stærsta stund mín í leikhúsinu því allt var svo eðliegt og mér fannst ég ekki lengur vera staddur á sviði heldur hefði ég ferðast öld aftur í tímann í þýskt hertogadæmi.

"Hann er ekki dauður," sagði ég að bragði. "Hann hefur bara fengið taugalost."

Það var yndislegt að skynja óvissuna sem ríkti á sviðinu og það var sú óvissa sem á að búa í leikverkum. Sjónleikir eiga að vera skipulagt kaos. Það er ekki hægt að skapa sterkari tengsl við lífið og áhorfendur en í gegnum sanna geðshræringu.

"Hann er steindauður," mótmæti hertoginn.

"Þvættingur," öskraði ég og hló við. Ég gekk að járnsmiðnum og sparkaði af alefli í fót hans. Hann hreyfðist ekki en þegar ég sparkaði hvað eftir annað á sama stað af engu minni þunga reis hann upp við dogg.

"Ef hann var dauður þá er hann upprisinn," sagði ég sigurglaður. Mér fannst þessi setning eiga heima í öllu betra handriti. Ég skáskaut augunum fram af sviðinu til að sjá hvort leikstjórinn væri ekki ánægður. Hann var hálfrisinn upp úr sætinu í gapandi undrun yfir leikhæfileikum mínum.

"Handsamið hann," skipaði hertoginn og fylkingin tók mig höndum. Hann þreif af mér riffilinn og þegar hersingin var að marsera með mig út af sviðinu heyrðist hvellur. Stúlkan hrópaði: "Pabbi, hvernig gastu gert þetta?" og síðan féll tjaldið.

Baksviðs var allt á öðrum endanum. Hermennirnir fordæmdu framkomu mína og sögðu að ég hefði spillt fyrir sýningunni en ég tók þá ekki alvarlega enda voru þeir allir óbreyttir. Rétt í því að ég dró af mér hvíta hanska réðst leikstjórinn á mig. Hermennirnir komu mér til bjargar og héldu leikstjóranum sem barðist um eins og ljón. Hann æpti í sífellu á mig og aldrei hafði ég heyrt annan eins sóðakjaft. Ég skipaði honum að sýna mér virðingu en þegar hann gegndi ekki bauð ég herflokknum að taka hann af lífi strax.

Gagnrýnendur blaðanna voru lítt hrifnir af þessari óvenjulegu útfærslu og yfirskriftir greinanna voru: "Klúður", "Flöt og viðvaningsleg", "Vonbrigði". Allir ritdómarnir sögðu lokaatriðið hvort tveggja í senn vera óþarft og ósannfærandi. Eftir þessa stóru stund í leikhúsinu hef ég hvergi fengið starf sem statisti en það skiptir ekki máli því ég á að baki mína stund, minn hápunkt á stærsta leiksviði þjóðarinnar. Það eru dýrmætustu augnablik lífs míns, stundin sem ég var fæddur til að lifa. Það var ómetanleg reynsla að fara úr hlutverki statistans yfir í hlutverk leikarans og þaðan að færast hundrað ár aftur í tímann og skynja að þessi vídd býr innra með okkur öllum. Ég verð aldrei samur eftir og mér skilst á fólki að leikstjórinn verði heldur aldrei samur.

Höfundur er rithöfundur og býr í Þýskalandi.