HUGTAKIÐ norðurslóðir er ekki einhlítt. Til eru margvíslegar skilgreiningar eftir því hvað lagt er til grundvallar; og þá oftast í samræmi við þarfir tiltekinnar fræðigreinar. Ensku heitin "the Arctic and the Sub-Arctic" ná býsna vel yfir þetta land- og hafsvæði, en þar telst Ísland t.d. til "Sub-Arctic", enda sunnan heimskautsbaugar. Veðurfræðilega er unnt t.d.
(yfir)Á ÁRI HAFSINS

NORÐRIÐ

ER VÍTT



EFTIR ARA TRAUSTA GUÐMUNDSSON

Norðurslóðirnar hafa sín einkenni og takmarkanir. Þær hafa ennfremur þýðingu á heimsmælikvarða. Rányrkja í lífríkinu þar, staðbundnar breytingar á veðurfari (t.d. vegna gróðureyðingar eða þurrkunar votlendis), röskun víðerna og margt fleira hefur áhrif um allan heim.



HUGTAKIÐ norðurslóðir er ekki einhlítt. Til eru margvíslegar skilgreiningar eftir því hvað lagt er til grundvallar; og þá oftast í samræmi við þarfir tiltekinnar fræðigreinar. Ensku heitin "the Arctic and the Sub-Arctic" ná býsna vel yfir þetta land- og hafsvæði, en þar telst Ísland t.d. til "Sub-Arctic", enda sunnan heimskautsbaugar. Veðurfræðilega er unnt t.d. að miða norðrið við legu þar sem meðalhiti hlýjasta mánaðar ársins (júlí) er undir 10 stigum. Líffræðilega er hægt að miða við skógarmörk og setja norðurslóðir norðan við skógmörk (trjálínu). Einnig mætti nota heimskautsbauginn, en þá er hugtakið nokkuð þröngt (sama og "Arctic" á ensku). Landfræðilega má miða norðrið við slíkar skilgreiningar eða þá ákvarða, af félagslegum og pólitískum ástæðum, að tiltekin héruð eða lönd tilheyri norðurslóðum vegna svipaðra efnahagsaðstæðna, lífshátta eða keimlíkrar sögu, einkum sögu frumbyggja. Í þessari grein verður dvalið við eftirfarandi svæði: Grænland, svæðið sem lengst af hefur heitið Northwest Territories í Kanada, Yukon (í Kanada), Alaska (í Bandaríkjunum), allan norðurhluta fyrrum Sovétríkjanna (frá svæði norðan við Kamsjatka vestur til Kólaskaga, um það bil norðan við 64.-66. breiddargráðu), Norður-Finnland, Norður-Svíþjóð og Norður-Noreg (alls staðar norðan við heimskautsbaug) og loks Færeyjar, Ísland og Grænland. Efni greinarinnar eru hugleiðingar um náttúrunytjar og menningu á þessu svæði þar sem hafið er önnur helsta uppspretta alls þess sem samfélögin þar þrífast á. Birta, myrkur, svali og ísalög Ýmsar rannsóknir benda til þess að megindrættir umhverfis móti bæði útlit manna og hegðan; enda næsta augljóst að svo hljóti að vera. Rannsóknirnar beinast að því hvernig slíkt gerist og hverjar afleiðingarnar eru og svo gagnvirkt; hvernig menn móta umhverfi sitt. Í erindi á ráðstefnu sérfræðinga um sögu norðurslóða í Reykjavík í júní sl. gerði t.d. Kanadamaðurinn Kenneth Coates grein fyrir athugunum sínum á áhrifum vetursins og heimskautanæturinnar á framvindu sögunnar í norðurhluta síns mikla lands. Hann kemst m.a. að þeirri niðurstöðu að miklir kuldar, snjóar, ísalög, myrkur, langur vetur, erfið ferðalög og erfið öflun matar hafi sett mark sitt víða og rekur fjölmörg dæmi þess; dæmi sem ekki er unnt að gera grein fyrir hér. Tvö meginsvið blasa við þegar skoða skal samspil manns og náttúru í norðrinu: 1. Hvernig nýta menn náttúru norðursins, einkum lífríkið og hvaða viðhorf til náttúrunytja eru þar ríkjandi? 2. Hvernig endurspeglar menning þjóða og hópa umhverfið? Þegar þetta er ákveðið er freistandi að setja fram hvaða þætti réttast er að skoða í náttúrunni sem áhrifaþætti í þessu samhengi. Og þeir eru þessir (ekki tæmandi upptalning): Langar vetrarnætur, stutt, bjart sumar, langvinnir kuldar eða umhleypingar, nálægð hafs eða stöðuvatna og snjóar eða ísalög. Dimmir dagar eru mismargir; allt frá því að vara í 2-3 mánuði með nokkurra klukkustunda birtu eins og á Íslandi upp í nánast aldimma daga í fáeina mánuði eins og á Svalbarða og nyrst á Grænlandi eða í Kanada. Björtu sumrin hafa í för með sér mjög kvika náttúru þar sem allt er í fullum blóma aðeins í nokkrar vikur og lífverurnar hneigjast til að teyga birtuna sem mest þær mega. Kuldar eru oft langvinnir og miklir; að slepptum hluta Íslands og Færeyjum er algengt að hitastig sé langt undir frostmarki í marga mánuði. Þar sem kuldarnir eru ekki ríkjandi, verða umhleypingar í staðinn; sífellt skiptir milli frosts og þíðu, og er Ísland allra landa best fallið til að vera dæmi um slíkt. Feikistór hafsvæði liggja að norðrinu og ræður þar miklu að allt norðurskautssvæðið er haf en ekki land ólíkt því sem er á suðurhveli jarðar. Mikið er um stór stöðuvötn í norðrinu og þar falla margar af helstu stórám álfanna til sjávar. Um 60-80% úrkomu fellur sem snjór á mestum hluta norðursins og þar eru mikil flæmi þakin ís á veturna; ýmist frosnu ferskvatni á vötnum og ám, jökulís eða hafís. Aðeins vatnsísinn hverfur að mestu eða öllu leyti. Jökulísinn breytist lítið að magni til og allt að helmingur hafíssins "lifir af" sumarlangt. Fremur auðvelt að að reyna að gera sér í hugarlund hvernig allt þetta getur haft áhrif á menn og dýr og setja fram kenningar. Rannsóknir þarf hins vegar til þess að skera úr um hvaða kenningar eru nothæfar og hverjar ekki. Náttúrunytjar eru þáttur mannlífs Frá fornu fari hafa náttúrunytjar hér nyrðra snúist um veiðar og söfnun nytjajurta. Veiðarnar voru aðallega fugla- og spendýraveiðar en fiskveiðar í mun minna mæli. Veiðarnar snerust eingöngu um að hafa til hnífs og skeiðar og efni til klæða og þess háttar. Jurtanytjarnar voru í sama stíl. Með sambandinu við þjóðir sem stefndu smám saman að iðnvæðingu komu upp nýir fletir á náttúrunytjum: Veiði vegna skinnasölu, vinnsla jarðefna, veiðar í hagnaðarskyni með hjálp tæknivæddra veiðitækja og loks ferðaþjónusta allra síðustu áratugina. Nú er svo komið að fleiri menn lifa á þessum "nýju" atvinnuvegum í norðrinu en þeim fornu, að því er best verður séð. Sjálfsþurftarveiði er helst við lýði nyrst á landsvæðinu og þá iðulega sem hlutastarf á móti annarri vinnu. Eins og gefur að skilja hafa hinar eldri aðferðir við að lifa lífinu skapað gildi og hefðir sem lúta að náttúrunni; bæði skýringar á "hegðan hennar" og reglur um umgengni við hana og þá einmitt við veiðidýrin. Sumt af þessu eru hlutar fornra trúarbragða eða hefur verið aðlagað þeirri kristni sem mikill meirihluta fóks í norðrinu hefur aðhyllst með tímanum. Kjarninn í þessum gildum og hefðum er trú á margs konar orsakasamhengi í náttúrunni og trú á að breytni manna skipti þar máli um hvernig fer. En einnig gilda reglur um hvernig og hvenær megi veiða. Í sjálfu liggur að varkárni gagnvart náttúrunni og virðing fyrir nytjagjöfum hennar hefur átt sinn þátt í að lengst af hefur rányrkja sjaldan eða aldrei orðið hlutskipti fólksins. Auðvitað kemur strjálbýli og fólksfæð, ásamt lágu tæknistigi, þar líka við sögu. En hvernig sem málum var skipað er ljóst að kímið að sjálfbærri þróun; þ.e. nýtingu auðlinda án þess að "skerða höfuðstólinn og nýta einungis vextina", er fólgið í aldagömlum náttúrunytjum norðurslóðabúa. Nýir tímar ­ ný viðhorf Auðvitað er svo á hinn bóginn einsætt að fornar aðferðir og forn gildi duga skammt ein sér til þess að fæða og klæða, mennta og skemmta sívaxandi íbúafjölda hinna norðlægu slóða. Þess vegna verður að halda samræmi milli aðstæðna í norðrinu, hefða og gilda sem augljóslega hafa sannleiksþunga og sóknar til velsældar. Hvað hefur slíkt í för með sér? Til dæmis þarf að samþætta nútíma tækni og vandaðar reglur um sjálfbæra nýtingu, læra af gamla tímanum, nýta hugmyndirnar og koma þannig í veg fyrir rányrkju sem mörg dæmi eru um. Sú rányrkja hefur stundum stafað af fáfræði en oftar af kröfum um skjótan og mikinn hagnað án umhugsunar um afleiðingarnar. Einnig verður að koma í veg fyrir mengun og rask sem hefur fylgt hömlulausri iðnvæðingu, námarekstri og fjárfestingum. Þær hafa oft verið fjölfaldaðar eftir mynstri sem tíðkast sunnar og við allt aðrar aðstæður. Norðurslóðirnar hafa sín einkenni og takmarkanir. Þær hafa ennfremur þýðingu á heimsmælikvarða. Rányrkja í lífríkinu þar, staðbundnar breytingar á veðurfari (t.d. vegna gróðureyðingar eða þurrkunar votlendis), röskun víðerna og margt fleira hefur áhrif um allan heim.

Um leið verður að virða rétt fólks og þjóða til náttúrunytja í norðrinu; ekki hvað síst veiða. Þar er t.d. sjálfbær nýting sela og hvala eitt af því sem á að rúmast í samfélagi þjóða rétt eins og kvikfjárrækt eða ostruveiðar. Einnig hafa norðurbúar rétt til að nytja jarðefni í eigin þágu. Langoftast hafa aðrir notið mesta arðsins, sbr. hinar 27 þjóðir Síberíu sem sáu langminnst af því sem fékkst fyrir vinnslu jarðefna á tímum Sovétríkjanna og er svo reyndar enn. Í hnotskurn má segja að norðurkollubúar hafi sama rétt til veiða og auðlindavinnslu og t.d. íbúar landbúnaðarsvæða til að yrkja jörðina eða íbúar skógarklæddra landa til trjánytja. Menning í sókn Hér er aðeins rúm til þess að skoða svolítið menningu þjóðanna hið næsta okkur. Hún endurspeglar ágætlega allar norðurslóðir. Menningararfur frumbyggjanna er að mestu með öðru sniði en landnemanna sem komu að sunnan. Samar t.d. og inúítar eiga sér munnlega sagnahefð, handverk sem sumpart brúar bil milli nytjahluta, trúargripa og myndlistar og loks tónlist sem mest er fólgin í söng og notkun eins einfalds hljóðfæris. Landnemar, í þessu tilviki einkum norrænir menn, áttu ritaða sagna- og skáldahefð og færðu mið-evrópska tónlist og handverk til norðursins. Á einni til tveimur umliðnum öldum hafa svo þessir næsta ólíku menningarheimar blandast. Frumbyggjaþjóðirnar hafa við það tekið meiri lit af hinum suðrænni straumum en segja mætti um sunnanmenn. Nú eru hefðbundin skáld að rita sögur og ljóð í Grænlandi og Samalandi, listmálarar og myndhöggvarar þar eru virkir og mikið er samið af tónlist; poppi, vísnasöng og stærri tónverkum. En sérkenni eru oftast augljós og vísanir í hefðir og menningararfinn óteljandi; rétt eins og gerist í Færeyjum, á Íslandi eða í Skandinavíu. Eru flestir sammála um að einn kröftugasti vaxtarbroddur mannlífs á norðurslóðum er einmitt að sjá í menningarstarfi. Á sama tíma er barátta frumbyggja, einkum inúíta, fyrir auknum réttindum og viðurkenningu á stöðu þeirra og sögu að bera æ meiri árangur. Heimastjórn Grænlendinga og stofnun Nunavut í Kanada eru til að mynda teikn um það. Sérkenni mikils hluta menningarefnis í norðrinu er nálægð dýranna og gróðursins; náttúrunnar allrar og þá sér í lagi, í okkar hluta, nálægð hafsins. Á ári hafsins væri verðugt verkefni að finna í vandaðri kynningu á þætti sævarins og lífríkisins þar í menningu á norðurslóðum; í tónlist, myndlist, ritstörfum (ekki aðeins skáldritum!) og í umræðu um siðfræði náttúrunytja. Er þá átt við kynningu á menningu mismunandi hluta norðursins, t.d. menningu Færeyja og Íslands í Nunavut og öfugt; menningu þeirra sem byggja svæði austarlega í Rússlandi og við þekkjum flest sem Jakútíu og Alaska-búa t.d. í Færeyjum, á Grænlandi og Íslandi og öfugt; og loks menningu Sama annars staðar í norðrinu og öfugt. En langt er liðið á ár hafsins að þessu sinni svo eflaust verður að horfa til næstu ára, verði jafnmikilvægum málum sinnt af þeim krafti sem þarf. Með tilkomu Heimskautaráðsins ættu slík verkefni að vera auðveldari en ella. Höfundurinn er lífeðlisfræðingur.



NORÐURSLÓÐIR: Devon-eyja séð úr lofti.

Ljósm.:Ragnar Th. Sigurðsson.







MENNINGARARFUR frumbyggjanna er að mestu með öðru sniði en landnemanna sem komu að sunnan. Samar t.d. og inúítar eiga sér munnlega sagnahefð, handverk sem sumpart brúar bil milli nytjahluta, trúargripa og myndlistar.