Opið alla daga frá 11­18. Aðgangur 300 kr. Til 25. okt. HUGMYNDIN að sýningunni, að sýna saman verk eftir listamenn sem eru annars vegar ekki orðnir þrítugir og hins vegar komnir yfir sextugt, kemur kannski á óvart í fyrstu. En í ljósi þeirrar umræðu sem orðið hefur um yfirlitssýningar um myndlist undanfarin ár er hún skiljanleg.

Í leikhúsi

listamannsins

MYNDLIST

Kjarvalsstaðir

-30/60+ SAMSÝNING 27 LISTAMANNA

Opið alla daga frá 11­18. Aðgangur 300 kr. Til 25. okt.

HUGMYNDIN að sýningunni, að sýna saman verk eftir listamenn sem eru annars vegar ekki orðnir þrítugir og hins vegar komnir yfir sextugt, kemur kannski á óvart í fyrstu. En í ljósi þeirrar umræðu sem orðið hefur um yfirlitssýningar um myndlist undanfarin ár er hún skiljanleg. Mönnum hefur fundist að "millikynslóðin", þeir sem eru á bilinu milli þrítugs og sextugs, sé allsráðandi í sýningarflórunni, og þeir elstu og yngstu verða oft útundan. Hér er dæminu snúið við og jaðarkynslóðirnar, sem svo mætti kalla, eru í sviðsljósinu.

Með því að einskorða valið við listamenn yngri en 30 ára eru sýningarstjórum settar ákaflega þröngar skorður, því ef tekið er tillit til þess að þátttakendur hafa verið í skóla og framhaldsnámi og þurft tíma til að koma sér á framfæri, þá eru þeir komnir undir þrítugt. Enda eru allir yngri þátttakendurnir fæddir á árabilinu 1968 til 1973, þar af átta árið 1970, svona til fróðleiks. Af eðlilegum ástæðum er hægara um vik að velja fulltrúa meðal listamanna eldri en sextugt. Af þeim hópi urðu fyrir valinu þau Kristján Davíðsson, Guðmunda Andrésdóttir, Ásgerður Búadóttir, Jóhann Eyfells, Magnús Pálsson og Erró.

Ekki veit ég hver ástæðan er, en svo virðist sem myndlist eldri kynslóðarinnar sé fjölbreyttari en þeirrar yngri, jafnvel þó svo að þeir yngri séu talsvert fleiri, tuttugu og einn talsins. Meðal yngri listamannanna eru mest áberandi innsetningar í ætt við þær sem oft hefur mátt sjá í sölum Nýlistasafnsins undanfarin ár, en það sem fólk myndi kalla "hefðbundið" málverk eða skúlptúr er varla að finna. Ég geri ráð fyrir að sýningarstjórarnir, þeir Kristján Steingrímur Jónsson myndlistarmaður og Eiríkur Þorláksson, forstöðumaður Kjarvalsstaða, hafi valið þá sem athyglisverðastir þóttu, en ekki verið að velja eftir einhverri tiltekinni línu.

Ég ætla ekki að fara út í samanburð milli kynslóða. Þetta er fyrst og fremst sýning yngri kynslóðarinnar, enda eru þau mun fleiri, og það er list þeirra yngri og óþekktari sem vekur forvitni á þessari sýningu, og mun ég því aðallega fjalla um þeirra þátt.

Þegar litið er yfir myndlist yngri listamanna mætti ætla að myndlist væri að færast nær leikhúsinu. Verkin eru sviðsetningar frekar en innsetningar. Sum verkanna á sýningunni gætu allt eins átt heima uppi á leiksviði. Jafnvel Ari Alexander Ergis, sem sker sig úr að því leyti að hann er sá eini sem sýnir málverk, "Mæðrasynir", drungalegar portrettmyndir í djúpbláum lit, sviðsetur sínar myndir á vissan hátt. Sýningargestum er boðið að setja á sig heyrnartól og upplifa þær við undirleik dulmagnaðrar tónlistar, sem á vafalaust að gera þær dramatískari.

Það er einkum listamaðurinn sjálfur, sjálfsímynd hans, mýturnar í kringum hann og samfélagslegt hlutverk listamannsins sem er algengasta viðfangsefnið hjá yngri listamönnunum. Í myndbandi sem fylgir verki Ásmundar Ásmundssonar rekur hann raunasögu seinheppins listamanns, sem verður fyrir því óláni að viðbeinsbrotna rétt um það bil sem hann er valinn til búa til verk fyrir sýningu. Hann tekur til bragðs að biðja þrjá listamenn, "Kiddana þrjá", Kristin G. Harðarson, Kristján Guðmundsson og Kristin E. Hrafnsson, að láta sig fá tillögur að verkum, sem þeir ætla sér ekki að nota. Á ljósmyndum má sjá hvernig hann (með handlegginn í fatla) leiðbeinir starfsfólki safnsins um uppsetningu á verkum kollega sinna. Þannig má segja að Ásmundur hafi tekið orðtakið "að fá lánað", þegar talað er um að vera undir áhrifum frá öðrum listamanni, mjög bókstaflega.

Einn af þeim sem mikið velta fyrir sér opinberri persónu listamannsins er Erling Þ.V. Klingenberg, og hæðist hann að þeirri ímynd sem samfélagið skapar af listamönnum. Erling birtir okkur fjórar mismundandi útgáfur af eigin "persónu", með því að útbúa útstillingarkassa, þar sem minjagripum úr ævi listamannsins er ætlað að sýna okkur hvernig sjálfsímynd listamannsins er mótuð af kringumstæðum og tíðaranda. Verkið er paródía á glerkassana, sem lengi voru við innganginn að Kjarvalssal, þar sem ýmislegt smálegt úr vinnustofu Kjarvals átti að minna á litríkan karaketer hans. Ekki nóg með það, heldur sýnir Erling myndband þar sem gert er enn meira grín að Kjarval og leikur hann þar listamanninn, þar sem hann álpast um dauðadrukkinn úti í hrauni, haldinn ofskynjunum í ölvímu, gengur örna sinna, og klessir litum á striga. Heldur er þetta nú aumt grín. Þykir það kannski hámark róttækninnar að gera gys að Kjarval á sjálfum Kjarvalsstöðum?

Fyrirferðarmesta verkið á sýningunni, sem teygir sig yfir stóran hluta gangsins milli sýningarsalanna, er eftir Egil Sæbjörnsson. Verkið er að verulegu leyti "milli þilja", falið á bak við falskan vegg, en með opi sem snýr út að garðinum. Hér virðist Egill vera að fjalla um subbulegan veruleikann bak við tjöldin, gægjuþörf og feluleiki. En verkið allt er afar sundurleitt og hangir varla saman. Til að kóróna allt er myndband við einn enda gangsins, falið á bak við svart tjald, af listamanninum að fróa sér. Agli er mikið í mun að ganga eins langt og hann getur til að ofbjóða sýningargestum, sem eru tældir inn í dimmt skúmaskot og gerðir að óviljandi gluggagægjum. Frá listrænu sjónarmiði kemur þetta manni fyrir sjónir sem lítið annað en ódýr brella. Og þeirri hugsun skýtur upp í kollinn hvort listamaðurinn hafi ekki meiri trú á því sem hann er að gera en svo að honum finnist hann þurfa að beita slíkum brögðum. Hér er a.m.k. ekki verið að brjóta neitt blað, fyrir u.þ.b. þrjátíu árum lá Vito Acconci undir gólffjölum í sýningarsal í New York og fróaði sér á staðnum, og það er lítill vandi að nefna listamenn sem á undanförnum árum hafa lagt fyrir sig pornógrafíu, þar á meðal Jeff Koons og bræðurnir Chapman. Er pornó síðasta hálmstrá listamanna í örvæntingarfullri leit að hneykslunarefni? Það verður að virða það við Kjarvalsstaði að þeir hafa látið Agli það eftir að setja upp þetta útbólgna og misheppnaða verk, og hvergi reynt að ritskoða það, jafnvel þótt það verði að teljast á mörkum velsæmis fyrir opinberan samkomustað.

Stelpurnar fjórar í Gjörningaklúbbnum (The Icelandic Love Corporation) brjóta upp þrúgandi andrúmsloft safnsins með verki sem ekki verður upplifað nema með leikfimisæfingum áhorfandans. Sýningargestir verða að hoppa á trampólíni hátt í loft upp til að sjá ofan í kassa, sem hefur verið innréttaður sem hótelherbergi, "Hótel Paradís". Að utan er ekkert að sjá nema spegilklæddir veggir, sem eru of háir til að hægt sé að sjá yfir þá. Þeir sem ekki eru tilbúnir að hoppa sjá ekkert nema eigin spegilmynd. Í sýningarskrá er að finna tilvitnunina "Það er alltaf að verða mikilvægara og mikilvægara að þekkja listamanninn", sem gefur kost á að túlka verkið sem táknsögu um persónu listamannsins: áhorfendur verða að leggja á sig himinhá heljarstökk til að komast að því hvernig listamaðurinn er í raun innréttaður, bak við speglað yfirborðið. Hótel Paradís, sem menn láta sig dreyma um, er hins vegar lítið annað en ósköp venjulegt þriðja flokks gistihús.

Þannig er í mörgum verkanna einhver meinleg fyndni á ferðinni. En þetta er ekki fyndni sem er sprottin af lífsgleði og kátínu, heldur miklu fremur af ólund, sem virðist hafa snúist upp í kaldhæðna fyrirlitningu á blekkingarleik listarinnar, listasöfnum og menningarumhverfi listamannsins. Það er eins og þessu unga fólki sé í mun að sannfæra okkur um, hvað sem það kostar, að það stendur ekki neitt annað til boða en flatneskja hversdagsleikans, að listin sé ekkert annað en hillingar og listasafnið sirkus.

Fyrirmyndir að leikhús-myndlist af þessu tagi má víða finna, t.d. hjá listamönnum eins og Rússanum Ilya Kabakov og Bandaríkjamönnunum Mike Kelley og John McCarthy. En upprunalegu fyrirmyndina að mörgu af því sem yngir hópurinn er að gera er að finna hjá jafnöldrum eldri listamannanna, hjá Flúxus-hreyfingunni og öðrum liststefnum sem komu fram um svipað leyti, upp úr 1960. Einn af öldungunum, Magnús Pálsson, tilheyrir þeim hópi og það er fróðlegt að bera saman verk hans og þeirra yngri. Reyndar hélt ég fyrst að þar færi einhver ungliðinn, en Magnús er með ólíkindum ferskur og síungur listamaður, sem hefur hvergi slegið slöku við. Enda var ósvikin lífsgleði og bjartsýni yfirleitt aðalsmerki Flúxushreyfingarinnar á sínum tíma.

Magnúsi hefur þó oft tekist betur upp og ég hefði frekar viljað sjá nýlegt myndband hans, í leikstjórn Eyvindar Erlendssonar, sem sýnt var í Nýlistasafninu ekki alls fyrir löngu, "Eyetalk II". Það er líka vert að minnast á Jóhann Eyfells, sem hefur búið á Flórída um áratugaskeið og vill stundum gleymast, en í ganginum hangir uppi magnað verk, "Tausamfellur ­ Mót", frá 1994, sem eru stórir taudúkar sem hafa legið undir fargi af jarðefnum og málmum og verið látnir veðrast.

Kjarvalsstaðir hafa staðið myndarlega að sýningunni og hvergi dregið undan, og sýningarstjórar hafa gætt þess að gera hlut yngri kynslóðarinnar sem veglegastan. Reyndar er jafnvægis ekki gætt, en ef til vill hafa sýningarstjórar viljað forðast að eldri listamennirnir skyggðu á þá yngri, með þveröfugum afleiðingum. Sýningarskráin hefur að geyma fjöldann allan af myndum, formála eftir Halldór Björn Runólfsson og kynningu á listamönnunum. En það hefði verið fróðlegt ef tækifærið hefði verið notað til að fá listamennina til að lýsa eigin viðhorfum til listar sinnar og annarra. Sýningarskrá er kjörinn vettvangur fyrir listamenn að koma skoðunum sínum á framfæri og getur þar að auki verið góð heimild um umræðuna á hverjum tíma.

Gunnar J. Árnason.



"TAUSAMFELLUR" eftir Jóhann Eyfells.



GJÖRNINGAKLÚBBURINN hefur komið því þannig fyrir að eina leiðin til að skyggnast inn í "Hótel Paradís" er að hoppa sem hæst á trampólíninu við hliðina og skoða spegilkassann ofan frá.