Hér eru rætur mínar ­ segir Viktoría Spans, hollensk söngkona af íslenskum ættum að byrjaði ekki vel samtal mitt við Viktoríu Spans, söngkonu af íslenskum og hollenskum ættum, sem hér var stödd fyrir skömmu.

Hér eru rætur mínar ­ segir Viktoría Spans, hollensk söngkona af íslenskum ættum að byrjaði ekki vel samtal mitt við Viktoríu Spans, söngkonu af íslenskum og hollenskum ættum, sem hér var stödd fyrir skömmu. Fyrir það fyrsta var komin glerhálka á allar götur þegar ég lagði af stað niður í Mávahlíð þar sem við Viktoría ætluðum að hittast, í annan stað var ekkert bílastæði laust í allri Mávahlíðinni þegar ég kom þangað, og loks var engin efsta bjalla til staðar, en á hana hafði ég átt að hringja. Maður sem kom út úr húsinu neitaði mér um að nota síma en sagði mér jafnframt að fólkið á efri hæðinni væri í útlöndum og enginn í íbúðinni. Ég gróf í snarheitum upp miðann með heim ilisfanginu og komst að því að húsið sem ég ætlaði í var talsvert neðar í götunni. Þegar þangað kom datt mér helst í hug kvæði Tómasar Guðmundssonar, Hótel jörð. Inn í hina fyrirheitnu íbúð var þvílíkur straumur að efsta bjallan var í stöðugri notkun, ég komst varla að. Mér þótti þetta með þvílíkum ólíkindum að ég áræddi varla að stynja upp erindinu við mann einn sem virtist vera húsráðandi og tók á móti öllu fólkinu sem ráfaði fram og aftur um íbúðina. Mér til undrunar kannaðist hann strax við Viktoríu og sagði mér jafnframt að fólksstraumurinn væri til kominn af því að til stæði að leigja þessa umræddu íbúð. Ég sá að vonlaust var að tala við konuna við þessar kringumstæður og þess vegna fórum við niður á Hótel Borg og ætluðum að fá okkur þar kaffi saman. Þegar þangað kom var kaffisalan lokuð og við enduðum niður á ritstjórn Morgunblaðsins. Þegar þangað kom vorum við Viktoría orðnar einsog alda vinkonur sem þolað hafa saman súrt og sætt árum saman.

Viktoría Spans er fædd í húsi móðurforeldra sinna við Miðstræti í Reykjavík. Foreldrar hennar, Aðalheiður Holm Sigurgarðs dóttir og Wugbald Spans, sem var hollenskur sjómaður, voru ógift þegar hún fæddist en giftu sig skömmu síðar og fluttu svo út með Viktoríu til Hollands þegar hún var fjögurra ára gömul. Fjölskyldan flutti fyrst í lítinn bæ, Kamben, þar sem heimilisfaðirinn var fæddur og uppalinn. Þar sveif andi Kalvins enn yfir vötnum svo íbúar þar fóru ekki með neitt spott og spé allajafna. Móðir Viktoríu var töluverðan tíma að átta sig á alvöru lífsins þarna og venjast af því andvaraleysi sem Íslendingum er mörgum tamt að sýna trúmálum. Trúarþungi fólksins þarna var slíkur að hún mátti ekki einu sinni hjóla í friði á sunnudögum. Þegar hún reyndi það gekk fólkið út á götuna í veg fyrir hana til þess að stöðva þetta ókristi lega athæfi. En smám saman tók hún aðlaga sig að umhverfinu og semja sig að siðum trúaðra Hollendinga. Viktoría varðveitti hins vegar Íslendingseðlið og varð með árunum æ frábitnari hinu grafalvarlega viðhorfi kalvinstrúarmanna til lífsins. Hún var frá upphafi gefin fyrir söng og tónlist og var ekki gömul þegar hún fór að liggja tímunum saman með eyrað þétt við útvarpið til þess að hlusta á hvers kyns músik. "Einu sinni skömmu eftir að ég kom út til Hollands þá kom systir pabba hlaupandi inntil mömmu minnar og sagði: "Veistu hvað barnið er að syngja, það er að syngja aríu úr Rakaranum í Sevilla." Þá svaraði mamma:" Já, ég veit hún getur sungið það, hún hefur heyrt það í útvarpinu, hún man vel það sem hún heyrir." Viktoría hlær að þessari gömlu sögu. Léttur hláturinn og annað viðmót sýna að henni er tamt að vera kát, meðfætt glaðlyndi hennar hefur greinilega ekki látið í minni pokann fyrir alvöruþunga áhangenda Kalvíns sáluga.

"Fimmtán ára kom ég til Íslands, til ömmu minnar, Viktoríu Bjarnadóttur, hana kannast margir við af bók sem hún skrifaði og heitir Vökustaurar að vestan. Hún var mjög skemmtileg kona og mér góð," heldur Viktoría áfram frásögn sinni. "Ég var auðvitað orðin altalandi þegar ég fór út til Hollands en íslenskunni var ekki haldið við og ég týndi henni alveg niður úti. Þegar ég kom aftur til ömmu á Íslandi þá gat ég nánast ekkert sagt á íslensku, en ég bað fólkið í kringum mig að tala bara við mig íslensku og eftir mánuð gat ég allt í einu talað. Ég hef bara ekki mikinn orðaforða.

Ég hafði verið í barnaskóla og menntaskóla úti en hér á Íslandi gafst mér langþráð tækifæri til þess að byrja að læra að syngja. Úti hafði ég eitt sinn mannað mig upp og hringt bjöllunni hjá þekktri söngkonu sem kenndi söng, en hún sagði mér að ég væri alltof ung, bara ellefu ára, ég yrði að bíða því röddin yrði að þroskast. En nú var ég þarna orðin sextán ára gömul og amma fékk Kristin Hallsson til þess að kenna mér. Sú kennsla var mér góður undirbúningur undir nám mitt í tónlistarháskólanum sem ég fór í úti í heimaborg minni, Utrekt í Hollandi.

Það var erfitt að komast inn í þann skóla, en ég komst inn og hóf nám nítján ára gömul og útskrifaðist eftir fjögur ár. Það var mér styrkur að ég hafði farið talsvert á tónleika með foreldrum mínum og einnig á söfn og á myndlistarsýningar, ég er þeim þakklát fyrir að opna mér þannig leið inn í menningarlífið. Það er gott fyrirbörn að taka þátt í slíku, ef þau vilja það sjálf. Bræður mínir tveir voru hins vegar ekki eins áhugasamir í þessum efnum, annar þeirra varð lögfræðingur en hinn geðhjúkrunarfræðingur. En fyrir mér var tónlistin allt.

Í frístundum mínum hjólaði ég, einsog reyndar allir gera í Hollandi. Við hjólum ekki bara að gamni okkar. Í borgum nútímans í Hollandi er miklu fljótlegra að komast leiðar sinnar hjólandi en í bíl. Hins vegar er það orðið svo í Hollandi núna að það eru heilu glæpagengin sem lifa af því að stela hjólum frá fólki og fara með þau á annan stað og selja þau þar. Þessir menn eru svo bíræfnir að það er næstum ótrúlegt. Þeir eru með klippur á sér til þess að klippa sundur keðjur sem læsa hjólum, svo kippa þeir hjólunum upp á bílana sem þeir eru á. Þannig stela þeir einu hjólinu af öðru. Hjólin sem þeir stela í Utrekt fara þeir með til Amsterdam og selja þar en hjólin sem þeir stela í Amsterdam selja þeir í Utrekt. Ég hitti einu sinni gömul hjón sem stóðu grátandi fyrir utan búð. Þau höfðu átt alveg ný hjól og nú hafði þeim báðum verið stolið. Sumir hafa misst allt upp í þrjátíu hjól á þennan hátt, bótalaust.

En þrátt fyrir þessi vandræði er mjög gaman að hjóla í Hollandi, þar er allt svo láglent. Það er líka góð þjálfun að hjóla og það er ekki ónýtt fyrir söngvara sem alltaf þurfa að halda sér í formi. Ég hjóla alltaf mikið og svo geri ég æfingar sem ég lærði af manninum mínum. Ég gifti mig söngkennara sem ég lærði hjá á skólaárum mínum. Hann hét Carlo Bino og hann var talsvert eldri en ég. Hann fékk kransæðastíflu og upp úr sjúkrahúsvist var hann látinn fara að þjálfa sig upp. Ég lærði æfingarnar sem hann var látinn gera og geri þær enn í dag. En þessar æfingar komu ekki í veg fyrir að maðurinn minn fengi fleiri köst og hann dó úr kransæðastíflu fyrir ellefu árum. Lát hans var mér mikið áfall. Hann var mjög skemmtilegur maður, enda af gyðingaættum. Hann var alinn uppí gyðingahverfi í Amsterdam. Íbúar Amsterdam eru glaðlyndir og spaugsamir og allra kátastir eru gyðingarnir, í hverfum þeirra er því jafnan mikið líf og fjör. Maðurinn minn missti ekki kímnigáfuna þó hann yrði fyrir miklum hörmungum á stríðsárunum. Hann missti alla fjölskyldu sína í fangabúðum gyðinga, aðeins kímnigáfunni hélt hann. Við áttum góð ár saman, mér fannst alltaf jafn gaman að tala við hann, það gerðu gáfur hans og andlegt fjör. Síðast en ekki síst þá varð hann mér að ómetanlegu gagni sem söngkennari. Hann kenndi við óperuna og hafði sjálfur lært hjá hinum fræga söngvara Tito Scipa. Carlo var hér einu sinni í heilan mánuð að raddþjálfa Pólýfónkórinn og var búinn að fá boð um að koma aftur, þegar hann dó. Hann hafði mikið vit á músík og kenndi mér mikið. Við áttum ekki börn en hann var vanur að segja að röddin væri"barnið mitt", og átti við það að söngvarar þurfa að hugsa mikið um rödd sína, rétt eins og móðirin um ungbarnið.

Ég hef starfað lengst af í Hollandi og lagt mest stund á ljóðasöng. En ég hef einnig sungið talsvert erlendis, m.a. tvisvar í Kanada, í annað skiptið var mér boðið þangað til þess að syngja oratoríu eftir Bach. Ég hef einnig sungið óperutónlist, en ekki á leiksviði. Ég hef jafnan á takteinum margvíslegar efnisskrár, m.a. íslenska tónlist sem ég syng við undirleik hörpu. Ég var einnig heilt ár með útvarpsþætti þar sem ég fjallaði um sígilda músík. Ég beitti gjarnan samlokuaðferðinni svokölluðu, lék þekkta og óþekkta tónlist á víxl. Þannig lokkar maður fólk til að hlusta á það sem það ekki þekkir, sem annars er erfitt. Ég sagði svo frá óþekktu tónlistinni og á eftir var síminn jafnan rauðglóandi, fólk vildi fræðast meira um þessa músík og kaupa plötur með henni. Það var mjög gaman. Ég hef sungið inná fjórar hljómplötur, tvær fyrir CBS, eina fyrir EMI og eina fyrir SG-hljóm plötur, þar syng ég gamla og nýja íslenska tónlist.

Ég hef líka fengist svolítið við að skrifa í blöð. Það var einber tilviljun að ég byrjaði á því. Ég var eitt sinni stödd hjá vinafólki og þar var einnig staddur ljósmyndari sem vantaði einhvern til þess að skrifa texta við myndir sínar. Ég gerði tilraun til gamans og það varð til þess að við fórum hingað til Íslands til þess að taka myndir og skrifa um íslensk veitingahús og matargerð. Seinna skrifaði ég grein um Vigdísi Finnbogadóttur forseta. Mér finnst mjög gaman að skrifa og það er ákveðin hvíld frá söngnum, þó hann eigi ennþá hug minn allan.

Í þessari jólaferð minni til Íslands núna þá hef ég tekið niður efni sem ég ætla að skrifa um úti. Ég talaði m.a. við Þórhildi Þorleifsdóttur um Kvennalistann. Einnig ætla ég að segja frá íslenskum jólum, sem eru mikið öðruvísi en jólin í Hollandi. Þar þekkjast hvorki jólasveinar né aðfangadagskvöld og jólin eru fyrst og fremst kirkjuleg trúarjól. Ég talaði einnig við Hlíf Svavarsdóttur balletdansara og mann hennar Maarten W.D. Valk, sem leikur í Sinfóníuhljómsveit Íslands. Loks talaði ég við Garðar Cortes, því ég ætla að skrifa um það sem er að gerast í íslensku óperunni, þar sem mér finnst unnið frábært starf. Þessi skrif verða ágæt tilbreyting frá söngnum og söngkennslunni sem ég stunda með. Mér þykir oft gaman að kenna söng og stundum er ég glaðari en nemandinn, ef vel gengur.

Til Íslands kem ég venjulega einu sinni á ári. Ef ég geri það ekki þá líður mér illa. Rætur mínar eru hér. En ég gæti ekki, held ég, búið hér. Bæði vegna starfs míns og svo vegna þess hve erfitt er að ferðast héðan. Í Hollandi sest maður bara inn í bíl og er fyrr en varir kominn í annað land. Söngvarar syngja tónlist frá mörgum löndum og það er mjög gagnlegt að hafa kynnst svolítið því landi sem maður er að syngja tónlist frá. Það er t.d. gott að hafa komið til Flórens ef maður syngur tónlist frá endurreisnartímanum og til Vínarborgar og Salzburg þegar sungin er tónlist eftir Mozart. Ég hef líka alltaf haft mikinn áhuga á söguog listasögu. Síðast en ekki síst er eitt afþví skemmtilegasta sem ég geri að ferðast. Þegar ég er búin að vera um kyrrt í þrjá mánuði þá fer ég að verða óróleg og þá er kominn tími til þess að leggja í ferðalag," segir Viktoría og sýnir þar með á sér fararsnið, enda ætlar hún að fljúga til Hollands hvað líður.

Guðrún Guðlaugsdóttir

Viktoría Spans söngkona.