Staður Göngu okkar heim að Stað í Súgandafirði, hinu forna prestssetri og kirkjustað, hefjum við á hreppamörkum, rétt fyrir vestan tána á Sauðanesi. Norðan við hana er Hánes og á því lítill viti sem var reistur skömmu eftir 1960.

FIRÐIR OG FÓLK

EFTIR KJARTAN ÓLAFSSON

KAFLI ÚR ÁRBÓK FERÐAFÉLAGS

ÍSLANDS 1999



Árbók Ferðafélags Íslands 1999, sem nýlega er komin út, er að því leyti frábrugðin síðustu árbókum, að textinn er miklu lengri, en minna um myndir. Bókin er 600 blaðsíður og fjallar um 6 hreppa í Vestur-Ísafjarðarsýslu: Auðkúluhrepp, Þingeyrarhrepp, Mýrahrepp, Mosvallahrepp og Suðureyrarhrepp. Hér er gripið niður í kaflann um Stað í Súgandafirði.



Staður

Göngu okkar heim að Stað í Súgandafirði, hinu forna prestssetri og kirkjustað, hefjum við á hreppamörkum, rétt fyrir vestan tána á Sauðanesi. Norðan við hana er Hánes og á því lítill viti sem var reistur skömmu eftir 1960. Innan við það gengur í sjó fram skerjaklasi sem myndar langan tanga. Skerin heita Slotsker og svo voru þau nefnd í Súgandafirði fyrir hundrað árum. Skýringin mun vera sú að bárunni slotar innan við skerin. Sumir nefna þau Slorsker en ætla má að það sé nýnefni.

Víkin innan við Slotsker heitir Hvalvík og gilið í fjallinu ofan við hana Manntapagil. Árið 1690 andaðist "fjárpiltur" frá Stað af slysförum er hann lenti í skriðu eða snjóflóði. Líklegast er að sá manntapi hafi orðið hér. Innan við Hvalvík og Manntapagil er Stórhóll á sjávarbökkunum, hár og sæbrattur. Vegalengdin frá Sauðanestá inn að Stórhól er liðlega einn kílómetri. Á Stórhól og innan við hann var góð vetrarbeit fyrir sauði, enda stendur hóllinn jafnan upp úr snjó. Rétt innan við háhólinn eru beitarhúsarústir og við annan enda þeirra lítil tótt, tæplega tveir metrar á lengd. Það skýli hefur að líkindum verið ætlað sauðamanninum. Um það bil hundrað metrum innar er jarðsigin hringlaga tótt, um 20 metrar að ummáli, og mun vera gamalt fjárbyrgi, reist til skjóls fyrir útigangssauði. Árið 1821 átti presturinn á Stað 35 sauði, tveggja vetra og eldri, en eftir 1830 voru þeir jafnan mjög fáir. Innar á Sauðanesinu eru þrjár sams konar tóttir, allar hringlaga.

Hryggur skammt fyrir innan Stórhól heitir Ölduhryggur en hólarnir þar fyrir innan Klangurhólar og mun nafnið vera dregið af orðinu klangur sem merkir hrófatildur. Í hólum þessum var að sögn álfabyggð. Rétt fyrir innan þá liggur gamla Seltúnið í brekkuhalla ofan við sjávarbakkana. Efst á því eru rústir selhúsanna frá Stað og heitir þar enn Sel. Í selinu hafa verið tvö sambyggð hús og lætur nærri að stærri tóttin sé 3 - 5 metrar. Árið 1839 var alllangt um liðið frá því prestarnir á Stað og aðrir Súgfirðingar hættu seljabúskap en líklegt er að ær hafi enn verið mjaltaðar í selinu á átjándu öld.

Skálin mikla í fjallinu ofan við selið heitir Kleifarskál. Kleifin er hár og brattur urðarhryggur í hlíðinni innan við seltúnið en fjallsraninn innan við skálina heitir Jaðar. Uppi við klettana innan við Jaðar er Ystahvilft en síðan kemur Miðhvilft, sem er mjög lítil, og þar fyrir innan Bæjarhvilft. Skatnatindahryggur skilur að Miðhvilft og Ystuhvilft. Á honum eru nokkrar klettastrýtur sem hafa á sér mannsmynd og eru nefndar Skatnatindar.

Frá gömlu seltóttunum leggjum við leið okkar inn sjávarbakkana og komum rétt fyrir innan seltúnið að Kleifarvík. Bakkarnir ofan við hana eru býsna háir og snarbrattir. Á "klettarimanum" utantil við víkina strandaði þilskipið Talisman frá Akureyri síðla kvölds þann 24. mars árið 1922 í stormi og sortabyl. Á næstu klukkustundum liðaðist það í sundur og átta af sextán mönnum sem verið höfðu um borð drukknuðu í brimgarðinum. Hinir náðu landi illa þrekaðir. Enginn þeirra hafði hugmynd um hvar þeir voru staddir og svo illa tókst til að þeir sem enn voru nokkurs megnugir beindu ekki för sinni heim að Stað en tóku stefnu í þveröfuga átt, fyrir Sauðanes. Fjórir dóu af vosbúð en aðrir fjórir lifðu af. Sá sem lengstan spöl lagði að baki á þrautagöngunni var kominn inn undir Kálfeyri í Önundarfirði er hann mætti manni sem var í kindaleit.

Víkin innan við Kleifarvík er hömrum girt og heitir Básavík en síðan koma í þessari röð Fornustekkjavík, Leitisvík, Hnísuvík og Keravík innst, skammt fyrir utan árósinn. Ofan við Fornustekkjavík er stekkjartóttin enn á sínum stað og ofan við Hnísuvík hringlaga tótt af gömlu sauðabyrgi. Svolítið innar á bökkunum, milli Hnísuvíkur og Keravíkur, stendur Landdísarsteinn, einn margra slíkra steina í vesturhluta Ísafjarðarsýslu. Hann er líkur húsi í lögun og hæðin um það bil 1,70 metrar.

Frá Landdísarsteininum er aðeins örskammur spölur inn að Keravík en um 200 metrar frá henni inn að Árós þar sem Langá fellur til sjávar. Ofan við víkina eru háir grasbakkar og niður þá þokum við okkur til að kanna forna veiðistöð. Frá Keravík munu Staðarmenn hafa róiðtil fiskjar öldum saman. Ein eða tvær skipshafnir lágu hér tíðum við á vorin og stundum líka á haustin. Keravík dregur nafn af Keranum, sjávarkletti framan við hin skerin. Þegar stórstreymt er fer hann í kaf á háflæði en þá brýtur á honum. Svolítið utar með ströndinni og nær landi stendur annar klettur upp úr sjávarfletinum og er nefndur Ytrikeri. Hann fer aldrei í kaf. Í Keravík er fjaran stórgrýtt og flesta daga mikill súgur. Lendingin var innst í víkinni, "inn við skerin," í skjóli við Kerann. Hún er brimasöm og var talin "hættuleg þegar að amar." Eiríkur Egilsson, sem var bóndi á Stað frá 1898 til 1903, lét setja hér upp vinduspil og sprengja upp úr vörinni "hæstu klampirnar og stórgrýtið." Uppi á bakkabrúninni, ofan við víkina, voru um síðustu aldamót og langt fram á okkar öld fjárhús og hlaða. Neðan við bakkana voru líka á árunum kringum 1890 "tíu smáhús" og kindur hafðar í þeim öllum að vetrinum, nema einu sem var fisksöltunarhús. Í tveimur hinna lágu sjómenn við á vorin.1 Tóttir allra þessara húsa eru hér enn, rétt fyrir innan Keravík, og ofan við lendinguna mótar fyrir fornu nausti. Flestar kúra þær í einum hnapp en sú innsta stendur þó stök. Hana nefna menn Vatnadalsbúð og er sagt að fyrrum hafi bændur í Vatnadal stundum róið frá Keravík. Undir lok 19. aldar voru hér oft einn eða tveir formenn frá Önundarfirði við róðra á vorin og má nefna Guðmund Jónsson á Görðum sem reri héðan bæði 1898 og 1899.

Staðarmenn reru frá Keravík árið um kring, þegar færi gafst, uns farið var að gera út vélbáta á árunum upp úr síðustu aldamótum. Þegar blíðast var á vorin lágu þeir stundum við en gengu oftast til sjávar því spölurinn heimanað er aðeins tæplega einn kílómetri. Veturinn 1897- 1898 var Sturla Jónsson á Stað formaður á stóru fjögra manna fari með sex manna áhöfn. Hann var þá að taka við búi af móður sinni. Hásetar hans voru allir frá bæjunum í Staðardal. Fjórir þeirra voru kvæntir bændur í Bæ og Ytri- Vatnadal en sá fimmti lausamaður á Stað. Mánudaginn 28. febrúar 1898 fórst bátur Sturlu með allri áhöfn í norðan stórviðri sem skall á eins og hendi væri veifað er þeir voru á landleið undan fjallinu Öskubak, milli Skálavíkur og Keflavíkur. Tvö af líkunum fundust síðar rekin í fjörunni þar norður frá, annað skammt fyrir vestan Bakkaófæru en hitt í Illubót. Bátur frá Bolungavík fórst sama dag og með honum tveir Súgfirðingar og átti annar þeirra heima á Stað. Úr Staðardal fórust því sjö menn og létu þeir eftir sig 5 ekkjur og 15 börn, innan við fermingaraldur, að tveimur meðtöldum sem voru enn í móðurkviði. Bændur á jörðunum fjórum í Staðardal voru sex og drukknuðu allir nema einn sama daginn. Það mikla áfall var fólkinu sem eftir lifði ærin raun. Hundrað árum síðar stöndum við hér á bökkunum ofan við Keravík og sjáum Sturlu og skipverja hans róa knálega til hafs. Þeir leggjast fast á árar, heilir og hraustir allir sex, uns myndin hverfur í sortann.

Við árósinn innan við Keravík er gott að hvíla lúin bein. Áin heitir Langá og annað nafn á henni er Staðará. Til forna var hún nefnd Dalsá og enn eitt nafnið er Vatnadalsá. Svo er hún enn nefnd þar sem hún fellur um landareign Vatnadals. Kirkjuvegur allra sem bjuggu á Suðureyri og bæjunum þar fyrir innan lá yfir ána hér rétt við ósinn. Árið 1888 var áin brúuð og sex árum síðar var reist hér önnur og vandaðri brú sem kostaði kr. 84,85. Frá árósnum flýtum við för okkar upp á Móana og sem leið liggur heim í hlað á kirkjustaðnum forna.

Bærinn og kirkjan standa hátt, efst á stórri bungulagaðri hæð sem landinu hallar frá á alla vegu. Skammt fyrir framan Stað skiptir fjallið Sunndalshorn Staðardal í tvo dali, Vatnadal og Sunndal, sem liggur hærra og vestar. Langáin, sem ýmsir nefna Staðará, kemur af Vatnadal en Þverá af Sunndal og fellur hún í Langá hér skammt fyrir framan túnið. Staður á allt land, sín megin ár, neðan frá sjó og fram að Þverá, og á Sunndal allt land fyrir vestan Þverá. Í skjali frá árinu 1460 sést að landamerkin voru þá hin sömu. Stutt var á milli bæjanna í Staðardal, aðeins nokkur hundruð metrar yfir í Bæ og tæplega tveir kílómetrar frá Stað fram í Vatnadal. Nokkru lengr a er inn á Suðureyri og liggur sú leið um fjöruna undir fjallinu Spilli. Utan við túnið á Stað setja Hólarnir svip á landslagið en hvilftin ofan við þá heitir Bæjarhvilft og var stundum nefnd Móhvilft á árum áður. Úr henni fellur bæjarlækurinn niður hlíðina og er þar enn í sínum gamla farvegi. Fjallið framan við hvilftina heitir Miðdegisbunga og er gamalt eyktamark en í klettabrúninni vestan við Sunndal er Magnúsarhornið svipsterkast. Séð frá bæjarhlaðinu á Stað er það rétt austan við hásuður.

Að fornu mati taldist bújörðin Staður vera 16 hundruð að dýrleika. Vetrarbeit þótti hér "í skárra lagi bæði til lands og vatns," úti á Sauðanesi og í fjörunni. Um 1920 var talið að hér mætti fleyta fram 120 sauðkindum, sex kúm og fjórum hrossum. Af túninu fengust þá 130 hestar af heyi og 250 hestar af engjunum. Á átjándu og nítjándu öld var fátítt að sóknarpresturinn hefði alla jörðina til ábúðar og oft var hér margbýli. Fardagaárið 1792- 1793 voru býlin sex, að hjáleigukotunum meðtöldum, og munu sjaldan eða aldrei hafa verið fleiri. Árið 1860 voru hér fimm býli en frá 1863 til 1901 var prestlaust og á því skeiði bjó oftast einn bóndi á allri jörðinni.

Á fimmtándu öld var kirkjustaður þessi stundum nefndur Dalstaður og í heimild frá árinu 1539 "Staður í Dal". Timburkirkjan sem hér stendur nú var reist árið 1886 en allar hinar eldri kirkjur voru byggðar úr torfi og stóðu inni í gamla kirkjugarðinum sem er 70-80 metrum sunnar og aðeins vestar en sá nýrri. Þar mótar enn fyrir kirkjutóttinni í gamla garðinum miðjum. Prestsbústaðurinn sem byggður var árið 1909 og brann 5. janúar 1976 stóð á Smiðjuflöt, um 60 metrum fyrir sunnan og austan íbúðarhúsið sem nú er hér. Gamli torfbærinn var aðeins framar en húsið frá 1909 og heldur nær fjallinu. Á því bæjarstæði sem ætla má að sé hið forna eru nú útihús. Um kirkjuna á Stað í Súgandafirði er fyrst getið í kirknatali frá árunum kringum 1200 en elsti máldagi hennar sem varðveist hefur er talinn vera frá árinu 1324. Kirkjan var helguð Maríu mey og sjálfum guði. Um 1324 átti hún allt heimalandið hér á Stað og allan reka "millum Dalsár og Raufar", það er að segja frá árósnum hér í Staðardal að hreppamörkunum á Sauðanesi. Staðarkirkja átti þá líka tíu aura í jörðinni Geirsbrekku, sem nú er nefnd Gilsbrekka, rétt til naustgerðar við Árós í landi Bæjar og þriðjung afréttar í Vatnadal, "umfram stóðhrossabeit". Á þeirri tíð átti hún fimm kýr, sex ær, gyltu með níu grísum og sem svaraði tveimur kúgildum í öðrum búfénaði.

Á fyrri hluta 16. aldar eignaðist Staðarkirkja jörðina Ytri-Vatnadal, hér framar í dalnum, sem að fornu mati var átta hundruð að dýrleika, en glataði henni fyrir 1639. Aðrar jarðeignir, utan heimalandsins, mun þessi fátæka kirkja aldrei hafa náð að eignast ef frá eru taldir aurarnir tíu í landi Gilsbrekku, sem fyrr voru nefndir, og metnir voru til jafns við hálft jarðarhundrað. Sú eign var í raun ekki annað en ítak, enda er hún jafnan skilgreind svo í skjölum frá 17. öld og yngri heimildum. Skógarreitur kirkjunnar í landi Gilsbrekku var nefndur Staðarteigur. Árið 1839 var þetta skógarpláss, "að allra sögn", ónýtt orðið en var þó reyndar enn til einhverra nytja tíu árum síðar.

Árið 1689 var kirkjan á Stað í fjórum stafgólfum og var eitt í kórnum en þrjú í framkirkjunni. Algeng lengd stafgólfa í kirkjum á 19. öld var 1,3 metrar eða svo og má því telja líklegt að á 17. öld hafi Staðarkirkja verið álíka stór og gamla bænhúsið á Núpsstað í Skaftafellssýslu en lengd þess er 5,2 metrar. Sumarið 1700 var kominn á kirkjuhurðina koparhringur sem þáverandi sóknarprestur á Stað, séra Jón Torfason, hafði lagt kirkjunni til. Sá hringur var enn á hurðinni árið 1863 en er nú varðveittur í Þjóðminjasafni Íslands. Skömmu eftir 1720 var kirkjan endurbyggð og hefur þá að líkindum verið stækkuð því nú urðu stafgólfin sex í stað fjögurra. Árið 1828 var grunnflötur kirkjunnar 7,8 - 3,4 metrar. Við endurbyggingu hennar árið 1856 var hún mjókkuð og stytt og varð 7,2 - 3 metrar. Valdimar Þorvaldsson hefur í ritgerð greint stuttlega frá kirkjusiðum Súgfirðinga undir lok 19. aldar. Þegar kirkjuklukkunum var hringt, fyrir messu, lyftu karlmenn höfuðfötum sínum. Allir voru, að sögn Valdimars, með hvítan klút og höfðu hann í hendinni, "fyrir enni og augum" þegar lesið var "faðir vor".

Helstu gripir Staðarkirkju árið 1324 voru mynd af Maríu guðsmóður, Péturs líkneski, líkneski Þorláks biskups helga, þrjár klukkur, tveir krossar og kertastika úr kopar. Hún átti þá líka "Jóns líkneski" og má vera að sú mynd hafi átt að sýna mönnum svip hins fyrsta Hólabiskups, Jóns helga Ögmundssonar, en líklegra er þó hitt að styttan hafi verið af Jóhannesi skírara eða Jóhannesi guðspjallamanni. Árið 1615 átti kirkjan á Stað enn "lasið pappírsblað málað" og kynni það að hafa verið gamla Maríumyndin. Elstu gripirnir sem kirkjan á nú eru tvær kertastikur "með þrístrendri stétt". Þær lagði séra Jón Torfason, þáverandi sóknarprestur á Stað, henni til árið 1689 og kostuðu 32 fiska. Staðarkirkja á gamlan hökul með ártalinu 1692 og var hann gefinn hingað frá Rafnseyri haustið 1855. Hökullinn var gefinn Rafnseyrarkirkju árið 1692 eða örfáum árum síðar og var gefandinn Marin Hansdóttir, ekkja Eriks Munk sem lengi hafði rekið verslun á Þingeyri. Þessi gamla flík er merkileg, ekki síst fyrir það að henni skrýddust um langt skeið feðgarnir séra Jón Sigurðsson og séra Sigurður Jónsson sem þjónuðu Rafnseyrarprestakalli frá 1786 til 1851 (sjá Rafnseyri), faðir og afi Jóns Sigurðssonar forseta.

Klukkurnar tvær í Staðarkirkju eru gamlar. Á hinni stærri er ártalið 1727 og hana eignaðist kirkjan á árunum kringum 1730. Á hana eru letruð orðin "gloria deo in excelsis", sem útleggst "dýrð sé guði í upphæðum". Minni klukkuna lagði séra Bergsveinn Hafliðason kirkjunni til mjög skömmu fyrir 1750 og hafði þá látið umsteypa hana "úr þeirri litlu og rifnu klukku sem hér áður var".

Predikunarstóllinn sem hér gefst kostur á að stíga í er frá árinu 1763. Kirkjan á líka altarisklæði frá árinu 1773. Það lagði henni til ekkjan Þuríður Jónsdóttir frá Melum í Hrútafirði sem átt hafði séra Gísla Bjarnason er hér var prestur. Þuríður saumaði sjálf þetta klæði. Bók sem kirkjan á Stað eignaðist í móðuharðindunum sumarið 1784 var líka vel geymd í vörslu staðarhaldara sumarið 1996, danska frumútgáfan af Ferðabók Ólafs Olavíusar, prentuð 1780.

Með fullri vissu er aðeins kunnugt um nöfn tveggja presta sem sátu hér á Stað í kaþólsku, Ólafs Teitssonar og Ara Jónssonar. Ólafur þjónaði Súgfirðingum á árunum kringum 1500 og kynni að hafa komið hingað um 1460 en séra Ari sat hér að búi á fyrri hluta sextándu aldar. Hann var síðasti kaþólski presturinn í Súgandafirði og sá fyrsti lúterski. Í hans tíð átti Staðarkirkja jörðina Ytri-Vatnadal og búsmala sinn hafði presturinn í seli frammi við Stóravatn (sjá Fremri-Vatnadalur). Á tímaskeiðinu frá 1569 til 1863 gegndu hér embætti fimmtán sóknarprestar og tveir aðstoðarprestar. Um þá alla liggur fyrir meiri eða minni vitneskja en fáir verða þó nefndir hér.

Lengst allra sat hér að kalli séra Jón Torfason sem var prestur á Stað frá 1661 til 1719 eða í 58 ár. Hann var bóndasonur frá Gerðhömrum í Dýrafirði og aðeins liðlega tvítugur er hann vígðist hingað. Seinna vann hann sér það til dómsáfellis, sem frægt er orðið, að fordjarfa nokkrum blöðum úr einni af frumgerðum Landnámabókar og notaði þau til að binda inn kver en hvert og eitt þessara fornu skinnblaða vildi Árni Magnússon, handritasafnari og prófessor, kaupa háu verði ef finnast kynnu. Þau dýru "membrana" sem glötuðust hér á Stað fékk séra Jón um 1670 norður í Skálavík hjá fólki sem að hans eigin sögn hafði "eitt það lakasta verið í mannatölu, bæði til vitsmuna og veru" og lét prestur þess getið í jólabréfi frá bóluárinu 1707 að nú væri það "flest strádautt". Sonarsonur Jóns Torfasonar á Stað og konu hans, Ástríðar Bjarnadóttur, var Jón Ólafsson úr Grunnavík sem ungur að árum gerðist skrifari hjá Árna Magnússyni í Kaupmannahöfn. Iðnari mann við skriftir en þann góða Grunnvíking getur vart og má vona að honum hafi á langri æfi tekist að bæta að nokkru fyrir þau afglöp afa síns að kasta á glæ hinum mygluðu skinnblöðum úr Hauksbók.

Einn prestanna sjö sem sátu hér á átjándu öldinni var séra Tyrfingur Finnsso n, bóndasonur úr Mýrasýslu. Hann tók við embættinu haustið 1737 og þjónaði hér í þrjú ár. Við guðsþjónustu í Eyrarkirkju í Skutulsfirði 19. júní 1740 varð honum á að missa niður nokkrar oblátur og var talið að ölvun hefði valdið. Fyrir þá slysni var hann sviptur kjól og kalli en sat þó um kyrrt sem hver annar bóndi uns hann hrökklaðist héðan þrítugur að aldri vorið 1743. Haustið 1749 var hann búsettur í Skutulsfirði, en fjórum árum síðar genginn á vit feðra sinna. Ekkja hans, Ingibjörg Bjarnadóttir, var þá við búhokur í Hrauni í Hnífsdal. Þau urðu endalok þessa Mýramanns að hann varð úti á ferð milli bæja.

Séra Tyrfingur var listaskrifari og allvel skáldmæltur. Hann orti nokkra sálma og byrjar einn þeirra svo: "Á þeim degi dóma dynja lúðurhljóð ..." Hinn breyski guðsmaður var líka elskur að fornum sögum og um Kjartan Ólafsson í Laxdælu orti hann þetta:

Kurt bar Ólafsson Kjartan, klára fagur á hárin. Góðlyndur, gjöfull sýndi gnóttir mestu íþrótta. Mjallhvítur af bar öllum, í trú vistaðist Kristi. Dó við stein dal í Svína dörþollur knjám í Bolla.

(Kaflinn um Stað er talsvert lengri en rýmisins vegna er ekki hægt að birta hann allan.)





Höfundurinn er fyrrverandi alþingismaður og ritstjóri.

STAÐUR í Súgandafirði. Fjallið Göltur handan fjarðar en til hægri Spillirinn.





KOPARHRINGUR úr kirkjuhurðinni á Stað í Súgandafirði. Þennan rauðleita koparhring lagði séra Jón Torfason til kirkjunnar á árunum 1661-1700. Á hringinn eru letruð nöfn guðspjallamannanna og í hann greyptar myndir af einkennisverum þeirra. Guðmundur Þorbjarnarson frá Suðureyri færði hann Þjóðminjasafninu árið 1922.





HEIMILISFÓLKIÐ á Laugum í Suðureyrarhreppi 1942. Mynd úr kaflanum um Suðureyrarhrepp.







KONUR við fiskþvott á Suðureyri um 1910. Myndin er úr kaflanum um Suðureyrarhrepp.







HALLVARÐUR súgandi. Einn af fyrstu vélbátum Súgfirðinga. Báturinn var smíðaður á Ísafirði árið 1908 fyrir Helga Sigurðsson, formann á Suðureyrarmölum, og Guðmund bónda Ásgrímsson í Gelti. Myndin var tekin frá Suðureyri árið 1910. Handan fjarðar sjáum við Norðureyrargilið og efst í því snjóskafl sem sjaldan tekur upp. Myndin er úr kaflanum um Suðureyrarhrepp.