Eyðibýli í Öxnadal eru merkt á við fullgilda bæi út að Engimýri sem var í eyði sumarið 1943, eða byggðist það sumar, og er nú gistiheimili. Fer vel á því að sveitarfélög sem einhvers mega sín og er sárt um virðingu sína, minnist einyrkjanna á þessum stöðum með svo sem einni stöng og skilti með nafni bæjarins.

ÍSLENDINGAR hafa um nokkurn tíma haft áhuga á fornminjum og notað ýmis tækifæri til að grafa upp fornar minjar eða staði í minningarskyni, nú síðast Eiríksstaði í Dölum, síðasta bústað Eiríks rauða og sonar hans, Leifs Eiríkssonar, áður en byggðust löndin góðu í vesturvegi, Grænland og Vínland. Þeirra landa minnumst við nú við aldarlok með ýmsum hætti og íslenskra afreka, sem tengdust þeim byggðum.

En þegar minnst er á afrek, hafa þau unnist mörg og stór í föðurlandinu sjálfu, Íslandi, þótt ekkert sérstakt þeirra verði tilefni hátíðarhalda á aldamótaári nema kristin trú. Kristnitökunnar verður að sjálfsögðu minnst á veglegan hátt og eru þær minningarathafnir þegar hafnar. Ósungnar eru þá fjölmargar athafnir aðrar í sögu þjóðar, sem við munum minnast á réttum tímum. Sumt af þróun þjóðlífs okkar er þeirrar gerðar að hennar verður ekki minnst í ártölum, heldur hverfur hún út í þögnina og geymist þar að eilífu og er að litlu eða engu getið þegar tímar líða. Segja má að í umgengni sinni við landið hafi þjóðin lifað nokkur stig, þar sem búseta og búskaparhættir, að viðbættu veðurfari, hafa reynst landinu erfið í aldanna rás og lítt hugsað um þarfir landsins þangað til nú, á þeirri öld sem er að líða, að fólk hefur vaknað við draum um skóga og græna jörð.

Búsetan í landinu hefur breyst mikið, svo nánast má tala um byltingu á síðustu sextíu árum. Sjávarþorp, kaupstaðir og sjálf Reykjavíkurborg hafa vaxið á þessu tímabili og tekið eiginlega við allri mannfjölgun í landinu á sama tíma og jarðir hafa farið í eyði í stórum stíl. Við erum enn ekki laus undan ýmsum venjum þess þjóðfélags sem við vorum, þótt hvergi sjái þess eins stað og í tungumáli okkar. Þar eru orðtækin runnin frá sauðfjárbúskap og sveitalífi, enda er nokkurt kapp lagt á það af nýrri kynslóðum að epja tunguna að öðrum háttum. Hin sýnilega firring nýrri kynslóða felst í því að láta sig engu varða það sem var, nema það sé helst þúsund ára gamalt. Hið skrítna við tímann er, að hann getur tekið á sig undarlegar myndir og ömmur okkar og afar geta allt eins verið þúsund ára gömul miðað við aldaskilin í þjóðfélaginu.

Þegar svona hugsunum er flíkað er viðkomandi leiðinlegur. Þessvegna er ástæðulaust að flíka þeim af því nóg er af leiðinlegu fólki. Hitt er svo annað mál að margur er leiðinlegur í kyrrþey og kemst upp með það. Undirritaður var nýlega á ferð um Öxnadal, en í þann norðlæga dal hafði ekki verið komið svo árum skipti. Nú brá svo við, þegar fara átti að þylja upp nöfnin á eyðibýlum í dalnum fyrir ferðafélaga, að nöfn hvers einasta þeirra birtist á bláum skiltum sem venja er að setja á stöng við heimreiðar til að auðkenna bæi, þar sem búseta er. Þarna í Öxnadal voru þessi bláu bæjarnafnaskilti við bæi, sem voru farnir í eyði um 1940 eða fyrr. Þarna hafði mönnum tekist að vera ódæma leiðinlegir, á þess nokkur vekti á því athygli. Líklegt er að einhver hafi skammast sín fyrir svona framtak og þess vegna hafi það verið þagað í hel.

Nafnið á Bakkaseli sást ekki, en þegar komið var að Gili blasti bæjarnafnið við á skiltinu og svolítil tóftarhrúka efst á skoplitlu túni. Gott ef Tryggvi Emilsson, sá merkilegi afbragðshöfundur, sem Mál og menning dró að gefa út í mörg ár, átti ekki heima sem drengur á Gili. Þeir þykjast kannski gera það gott strákarnir hjá M&M, en þeir komast aldrei í fótspor Tryggva sem rithöfundar. Næst kom Gloppa, skrítið bæjarnafn, með hvítum stöfum á bláu, eins og jómfrú. Þar bjó Stefán Nikódemusson, síðar bóndi utar í dalnum. Ég var honum samtíða í vegavinnu á Öxnadalsheiði sumarið 1943, þegar Bandaríkjamenn sendu okkur stóru jarðýtuna í Bakkaselsbrekkuna. Við áttum í nokkru rifrildi við Stefán, sem eyddist eins og annað þras, en menn fengu stuttan kveikiþráð við að berja móhellu allan daginn með haka, sem stundum slóst flatur í höndum manns. Þetta var allt búið þegar hnallurinn kom, eins og einn Öxndælingurinn kallað jarðýtuna. Hann hét Jóhannes og stakk sniddur og var skáld.

Eyðibýlin eru sem sagt merkt á við fullgilda bæi út að Engimýri, sem var í eyði sumarið 1943, eða byggðist það sumar og er nú gistiheimili. Næst fyrir sunnan Engimýrina eru Geirhildargarðar, ógleymanlegt bæjarnafn. Þar voru mjúkar malargryfjur og þar mokuðum við möl á vörubíla, sem var flutt í niðurgrafinn og blautan vorveginn sem lá undir hlíðinni. Þá voru menn að keyra gamla skrjóða eftir þessum vegi í áttina til Reykjavíkur. Þar var allt í uppgangi og hægt að selja bílana í Klondækið. Við voru rúma viku hjá Geirhildi og undum okkur vel og vorum með strákapör af því mölin var mjúk og laus í sér. Einn okkar lagði sig upp við vélarhlíf vörubíls í hádeginu og við smurðum koppafeiti í vinstra munnvik hans. Þegar hann vaknaði þurrkaði hann sér um munninn með hægra handarbaki og brást ókvæða við. Við sögðum honum að Geirhildur hefði verið að kyssa hann.

Ég get ekki að því gert, að mér finnst sem snilldarmenn hafi verið að verki þegar eyðibýlin í Öxnadal voru auðkennd. Nú þarf að passa að þetta vitnist ekki á þessari fjölmiðlaöld, þegar jafnvel snilldarverk verða að flatneskju vegna ofgnóttar. Hafa ber í huga að stór hluti Íslendinga á ættir að rekja til fólks frá gömlum eyðibýlum um allt land. Og það fer vel á því að sveitarfélög, sem einhvers mega sín og er sárt um virðingu sína, minnist einyrkjanna á þessum stöðum með svo sem eins og einni stöng og nafnspjaldi og fari þannig að dæmi þeirra í Öxnadal. Þetta er ekkert milljóna fyrirtæki en sýnir hug til þeirra sem lifðu.

Eitt sinn sem oftar sat ég í hádeginu í matsal hótels og var að fá mér hressingu ásamt Jónasi Jónssyni frá Hriflu. Hann var stundum spaugsamur og alltaf hugmyndaríkur og við töluðum saman um heima og geima. Eitthvað barst talið að mannfækkun í sveitum landsins. Ég fékk nokkra ræðu um skort á áræði og forustu, en svo sagði gamli foringinn allt í einu: Heyrðu, ungi vin. Þú átt að skrifa. Ég sagðist nú vera að því flesta daga. Nei, sagði Jónas, þú átt að skrifa um eyðibýlin. Sko, þú átt að skrifa minningargrein um öll býli, sem fara í eyði. Ég bjóst við að á því yrði einhver bið. Ég skal segja þér, ungi vin, sagði Jónas og augu hans blossuðu upp. Væri ég á þínum aldri skyldi ég skrifa minningargrein um hvert einasta eyðibýli í landinu. Þessi orðræða hefur alltaf verið mér sérstaklega minnisstæð. Jónasi fannst áreiðanlega að þjóðin skuldaði eyðibýlunum einhverja kveðju. Þess vegna var það kærkomin sjón að sjá eyðibýlin í Öxnadal snyrtilega merkt í einni röð niður dalinn. Minjar þurfa ekki að vera þúsund ára til að þær séu einhvers virði, enda hefur þróunin hér á landi sýnt hvað tíminn er afstæður. Sagt var af miklum fræðimanni, að hér á landi hafi búið járnaldarbændur fram á þessa öld. Hverjir ætli byggi þetta land nú?

EFTIR INDRIÐA G. ÞORSTEINSSON