eftir Tómas Guðmundsson. Guðmundur Andri Thorsson valdi. 288 bls. Mál og menning. Prentun: AiT Falun, Svíþjóð. Reykjavík, 1999.

MANNLÍFSMYNDIR og örlagasögur úr gamla tímanum, sem Tómas Guðmundsson tók saman á sínum tíma, eru komnar út að nýju. Fróðlegt verður að komast að raun um hvort þær munu nú vekja sams konar áhuga sem forðum. Þegar Tómas var að senda þetta frá sér var þorri lesenda fæddur og uppalinn í sveit og átti því auðvelt með að setja sig í spor þeirra sem arkað höfðu um grundir í gamla tímanum.

Heimildir hefur Tómas vafalaust fengið úr ýmsum áttum, en mest prentaðar. Hann tók einkum fyrir persónur sem höfðu komist á bækur einhverra hluta vegna og þjóðin geymdi í minni. Svo er t.d. um skáldkonurnar, Látra-Björgu og Skáld-Rósu. Hinn fyrrnefnda var uppi á 18. öld, hin síðarnefna á 19. öld. Margt hefur verið um þær skráð sem Tómas hefur getað stuðst við. Vísur og kvæðabrot, sem þær létu eftir sig, hafa lifað á vörum þjóðarinnar. Báðar voru konur þessar kunnar að frjálslegu líferni sem vakti daufa hrifning með samtíðinni en nútíminn kann líklega betur að meta. Af því takmarkaða efni, sem þær létu eftir sig, má ráða að þær hafi verið hin ágætustu skáld. Látra-Björg var hrakninsmanneskja og úthúðaði vondum sveitum líkt og Bólu-Hjálmar síðar. Rósa varð ástkona ungs embættismanns og mærði hann í ljóði. En hún var ekki af nógu góðu standi til að hann tæki hana sér til eiginorðs. Síðar tókust ástir með henni og Natani Ketilssyni. Og það eitt hefði nægt til að halda frægð hennar á lofti vegna þeirra hrikalegu atburða sem nafni hans tengjast. Leiðrétta ber það sem skrifað stendur að hún hafi verið jarðsett á Stóranúpi. Hið rétta er að bein hennar hvíla í Efranúps kirkjugarði.

Þarna er og þáttur af Guðnýju Jónsdóttur frá Klömbrum sem Tómas Sæmundsson skrifaði um í Fjölni. Guðný var gædd ótvíræðri skáldgáfu en líktist ekki hinum tveim og hefur ekki hlotið viðurkenning til jafns við þær. Eiginmaðurinn, djákni og síðar prestur, hljóp frá henni og bakaði það henni þvílíka sorg og beiskju að hún lést skömmu síðar. Eða eins og skráð var í kirkjubókina: "Dó af sjúkdómi, orsökuðum af skilnaðargremjunni."

Guðný var fínleg kona og viðkvæm. Og ekki storkaði hún almenningsálitinu með frjálsræði líkt og hinar tvær. Því verr þoldi hún niðurlæging þá sem hún taldi sig verða fyrir. En þess háttar framkoma af kirkjunnar þjóni gat talist til einsdæma nánast á fyrri hluta 19. aldar. Prestinum, sem fór frá henni og kvæntist aftur þegar að henni látinni, voru ekki heldur vandaðar kveðjurnar. En hann virðist lítt hafa látið það á sig fá.

Rómantíska stefnan, sem gagntók tilfinningalíf unga fólksins á 19. öld, höfðaði sannarlega sterkt til þeirra sem báru ástarsorg í hjarta. Eitthvert allra skýrasta dæmi þess er saga Tryggva Jónssonar og Höllu Pálsdóttur. Tryggvi var frá Húsafelli en Halla, sem komin var austan af Rangárvöllum, var vinnukona séra Guðmundar í Reykholti. Tryggvi varð svo hugfanginn af stúlkunni strax við fyrstu sýn að hann falaðist þegar í stað eftir vinnumennsku á prestsetrinu. Var það auðsótt mál því Tryggva var margt til lista lagt. Hann var t.d. prýðilega lagtækur. Af þeim sökum var honum fljótlega falið að aðstoða við smíði nýrrar kirkju þar á staðnum. Og forsöngvari varð hann þar einnig þótt ungur væri.

Er ekki að orðlengja að ástareldurinn brann því heitar því lengur sem Tryggvi var samvistum við sína heittelskuðu. Áður en langt um leið taldi hann sig hafa vissu fyrir að hún væri sama sinnis. Löngu síðar lýsti Tryggvi sjálfum sér svo að hann hefði verið "fram úr hófi viðkvæmur, draumlyndur og veikur fyrir á margan hátt." Þrátt fyrir það má vera að þau Halla hefðu endað í farsælu hjónabandi ef svo hefði ekki viljað til að hún var þegar búin að heita öðrum manni eiginorði. Og fáir léku sér að því að bregða heiti í þá daga. Halla giftist, eignaðist börn og buru og bjó lengi rausnarbúi uppi í Reykholtsdal. Á sama tíma losnaði um Tryggva. Hann hvarf til Vesturheims þar sem honum varð þó aldrei neitt við hendur fast. Og þannig liðu næstu fimmtíu árin. En margur á sín lengi að bíða. Á gamals aldri hvarf hann aftur heim til átthaganna, gekk rakleitt á fund sinnar heittelskuðu sem þá var nýorðin ekkja. Og þá var þráðurinn tekinn upp eins og ekkert hefði í skorist. Þau urðu hjón og unnust vel en - ekki lengi!

Orsakir þess að Tryggva vegnaði ekki betur en raun bar vitni mátti rekja til upplags og skapferlis. Hann var haldinn óþreyju og eirðarleysi auk þess sem hann var langtímum saman bagaður af þunglyndi. Ef til vill mátti kenna það til einhvers konar listamannseðlis. Og gleymd væri þessi rómantíska ástarsaga ef hann hefði ekki að lokum tekið að færa í letur endurminningar sínar. Ævisögu þá, sem hann lét eftir sig, nefndi hann Árblik og aftanskin. Þáttur Tómasar er að verulegu leyti saminn eftir henni. Enda fáum öðrum heimildum til að dreifa.

Ævisögu Tryggva var ekki mikill gaumur gefinn á sínum tíma. Rómantísk tilfinningasemi var þá löngu komin úr móð. Árblik og aftanskin býr þó yfir merkilegri sjálfslýsingu. Því er ósennilegt að þau verði örlög hennar að falla í gleymsku.

Þó þættir þessir, en þeir eru alls tíu talsins, byggist ekki mikið á grunnrannsóknum og séu upphaflega skrifaðir sem afþreyingarefni eru þeir hin tilvaldasta lesning. Tómas Guðmundsson var ekki aðeins það ljóðskáld sem þjóðin þekkir. Hann var ekki síður snjall lausamálshöfundur. Inngangsorð þau, sem hann skrifar fyrir hverjum þætti, bera þess glöggt vitni. Hann var líka skyggn á frumkrafta þá sem togast á í mannlífinu. Þetta er alþýðlegur fróðleikur eins og hann gerist bestur.

Erlendur Jónsson