Jón Magnússon
Jón Magnússon
Íslenskir neytendur geta ekki unað því, að mati Jóns Magnússonar, að þurfa að búa við hæsta verð í heimi á nauðsynjavörum og horfa á skuldirnar vaxa vegna ónógrar samkeppni og óeðlilega hárrar álagningar sumra kaupmanna.
FRÁ ÞVÍ fyrir miðjan desember hefur Morgunblaðið ítrekað vakið athygli á þeirri staðreynd, að verðlag hér á landi á algengustu nauðsynjum er til muna hærra en annars staðar. Innkaupakarfa algengra neysluvara skv. könnun tímaritsins "Time" kostar út úr búð í Reykjavík helmingi meira en út úr búð í Los Angeles í Bandaríkjunum. Samanburðarverðið miðað við sex höfuðborgir í Evrópu samkvæmt sömu könnun er hæst hér á landi. Þessi mikli verðmunur ætti að valda ríkisstjórn, samkeppnisyfirvöldum og raunar líka samtökum kaupmanna verulegum áhyggjum. Dýrtíðin á Íslandi er óeðlileg og fráleitt að íslenskir neytendur þurfi endalaust að sæta mun hærra verðlagi en viðgengst annarsstaðar. Ríkisstjórnin ætti að hafa það sem forgangsverkefni, að láta kanna hvers vegna verðlag og verðþróun hér á landi er og hefur verið sú, að Ísland skuli jafnan skipa sér í efsta sæti hvað varðar söluverð á vörum út úr búð, í sumum tilvikum með olíuríkið Noreg sem undantekningu.

Hágengi og verðlag

Gengi íslensku krónunnar hefur verið óvenjulegt og að því er sumir segja óeðlilega hátt. Á síðasta ári hækkaði íslenska krónan gagnvart flestum erlendum gjaldmiðlum, sem hefði átt að hafa það í för með sér, að verð á innfluttum vörum lækkaði. En því fór fjarri, að innfluttar vörur lækkuðu á síðasta ári. Þess í stað hækkuðu þær um tæp 8%. Sé tekið tillit til gengisþróunar í helstu viðskiptalöndum okkar er hækkun innfluttra vara enn meiri. Þessi verðhækkun er bein hækkun sem verður hjá innkaupaaðilum og smásöluversluninni. Engar aðstæður í verslunarumhverfi innfluttra vara hafa breyst með þeim hætti, að þessar óeðlilega miklu hækkanir verði skýrðar með öðru en því, að söluaðilar séu að taka mun meira til sín en áður.

Verslunin ætti að geta lækkað álagningu

Í verslunarumhverfi stórmarkaða hefur það gerst, að umsetning á hvern fermetra er margföld miðað við það sem var og er hjá kaupmanninum á horninu. Einstaklingsbundin þjónusta er einnig að jafnaði minni. Þá þurfa þeir sem selja stórmörkuðunum vörur í heildsölu að hafa mun meira fyrir lífinu en áður t.d. með því að fylgjast með því hvort að vörur þeirra vanti, verðmerkja þær og sjá um að skipta út vörum sem komnar eru fram yfir síðasta söludag. Áður fyrr gerðu kaupmennirnir í smásöluversluninni þetta sjálfir og starfsfólk þeirra. Allt þetta ætti að hafa þá þýðingu að álagning stórmarkaðanna hefði lækkað, en svo er ekki. Þegar síðan kemur til, að stórmarkaðirnir og verslunarkeðjur þeirra hafa vegna stærðarinnar getað náð fram verulegri lækkun fyrir sig á verði frá innlendum framleiðendum hvort heldur það eru þeir sem selja þeim gosdrykki, brauð eða eitthvað annað án þess að sú verðlækkun skili sér til neytenda, þá kemur fram ákveðin skýring á því hvers vegna hagur þessara verslunarfyrirtækja er það mikill að hlutabréf í þeim hossast í hæstu hæðum hlutabréfamarkaðanna. Stærstu verslunarkeðjurnar í mat- og nýlenduvöruverslun eru orðnar það stórar miðað við íslenskan markað og fáar að þær eru bæði markaðsráðandi og ógnun við eðlilega samkeppni í smásöluversluninni.

Hagsmunir kaupmanna

Ég hef lengi verið þeirrar skoðunar, að virk samkeppni og góð kaupmannastétt væru meðal helstu forsendna velmegunar í hvaða landi sem er. Í því felst, að góður kaupmaður kaupir vörur á lágu verði, selur þær með hagnaði en þó ekki dýrari en svo, að viðskiptavinur hans, neytandinn fái þær ódýrari en annars staðar. Á vissum sviðum verslunar hefur náðst verulegur árangur til verðlækkunar m.a. hvað varðar verð á algengustu rafmagnstækjum. Kaupmenn á mörgum sviðum verslunar búa nú við fjölþjóðlega samkeppni m.a. vegna þeirra kosta sem neytendur eiga í netverslun. Íslenskir kaupmenn sem búa við þá samkeppni verða að standa sig annars missa þeir verslunina ekki bara frá sér heldur einnig úr landi og það hefur líka þjóðhagslega þýðingu og eru hagsmunir kaupmanna, að hagkvæm verslun fari fram innanlands. En netverslun gengur ekki í mat- og nýlenduvöruverslun. Neytandinn kaupir ekki kjöt eða kóka kóla á Netinu frá Madríd. Hann verður að sætta sig við að kaupa meira en helmingi dýrara kóka kóla í Reykjavík, sem er dýrasta kóka kóla í heimi, sennilega vegna þess að íslenska vatnið er svo dýrt eða kunna e.t.v. að vera aðrar skýringar?

Þörf aðgerða

Fyrir nokkrum árum lagði ég til við þáverandi viðskiptaráðherra, að fram yrði látin fara ítarleg og nákvæm samanburðarkönnun á verðmyndun og verðlagi hér á landi og í nágrannalöndunum. Málið var tekið upp á samnorrænum vettvangi neytenda, en dagaði uppi vegna þess að sum Norðurlöndin gengu í EB og urðu afhuga verkefninu. Breytingar á vöruverði hér á landi hafa áhrif á skuldir fólks vegna vísitölubindingar. Þess vegna er enn brýnna, að fylgst sé með því, að eðlileg samkeppnis- og markaðslögmál gildi. Þá hlýtur það að vera sérstakt viðfangsefni stjórnvalda að gæta sérstaklega vel að verðþróun þar sem að verðhækkanir hér á landi hafa margföldunaráhrif til lífskjararýrnunar fyrir fólkið í landinu vegna bindingar lána við vísitölu neysluverðs. Verðhækkanir undanfarins árs og þær sem orðið hafa frá áramótum eru allt of miklar til að hægt sé að sætta sig við það, að ríkisstjórn og samkeppnisyfirvöld horfi aðgerðalaus á. Hvað gerist svo þegar krónan byrjar að falla?

Aðgerðir nú

Forsætisráðherra hefur réttilega bent á, að verðhækkanir í smásöluversluninni séu óeðlilegar. Skorað er á hann og nýjan viðskiptaráðherra að taka nú þegar til hendinni og láta fara fram ítarlega könnun á myndun vöruverðs í smásöluversluninni þar sem m.a. yrði kannað hvort um eðlilega markaðsstarfsemi er og hefur að undanförnu verið að ræða á því sviði verslunarinnar og gripið verði til aðgerða í samræmi við þær niðurstöður sem fást. Þá er skorað á samkeppnisyfirvöld, að kanna varðandi mat- og nýlenduvöruverslunina, hvort að rétt sé að beita ákvæðum 17. gr. samkeppnislaga að einhverju leyti t.d. varðandi verð og viðskiptakjör.

Það er skylda stjórnvalda að bregðast við strax. Íslenskir neytendur geta ekki unað því að þurfa að búa við hæsta verð í heimi á nauðsynjavörum og horfa á skuldirnar vaxa vegna ónógrar samkeppni og óeðlilega hárrar álagningar sumra kaupmanna.

Höfundur er hæstaréttarlögmaður og varaformaður Neytendasamtakanna.