[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
Sigríður Zoëga er meðal hinna fremstu af stúdíóljósmyndurum okkar. Hún rak ljósmyndastofu í Reykjavík í 40 ár, en filmu- og plötusafn hennar er nú varðveitt á Þjóðminjasafninu.
ÞJÓÐMINJASAFN Íslands efnir til sýningar á ljósmyndum Sigríðar Zoëga í Hafnarborg í Hafnarfirði og verður sýningin opnuð 29. janúar og stendur til 28. febrúar 2000. Er sýningin unnin í samvinnu við Hafnarborg og Reykjavík, menningarborg Evrópu árið 2000. Á sýningunni verður gefið yfirlit yfir ævistarf Sigríðar og lögð áhersla á þau myndefni sem hún sinnti helst: andlitsmyndir, barnamyndir, fjölskyldumyndir, myndir af starfsstéttum, embættismönnum, vinnustöðum og heimilum.

Sigríður Zoëga var einn fremsti stúdíóljósmyndari á Íslandi á þessari öld. Hún rak ljósmyndastofu Sigríðar Zoëga & co í Reykjavík í fjörutíu ár eða frá 1915 til 1955. Ljósmyndaplötusafn hennar er varðveitt á myndadeild Þjóðminjasafns Íslands og er rúmlega 30.000 plötur. Ekkert filmu- og plötusafn, sem afhent hefur verið Þjóðminjasafni, kom jafnvel skráð og frágengið til safnsins.

Draumurinn látinn rætast

Bjartsýni og framfarir einkenndu Reykjavík á öllum sviðum í upphafi 20. aldar. Þá var að vaxa úr grasi kynslóð ungra kvenna sem hafði áhugamál og langanir sem fyrri kynslóðir hefðu aldrei getað látið sig dreyma um. Ungar konur vildu leita sér starfsmenntunar og fannst lífið hafa upp á ýmislegt annað að bjóða en giftingu og heimilishald. Í fyrstu var hópurinn fámennur og fáar stúlkur höfðu efni á að láta drauminn rætast. Ein þessara ungu kvenna var Sigríður Zoëga (1889-1968), dóttir Geirs T. Zoëga kennara og síðar rektors við Menntaskólann í Reykjavík.

Um aldamótin þótti ljósmyndun alls ekki óviðeigandi starf fyrir ungar stúlkur og höfðu nokkrar íslenskar konur þegar reynt fyrir sér á því sviði með góðum árangri. Ljósmyndun var stutt nám, sem bauð konum upp á svigrúm sem þær höfðu ekki annars staðar, þ.e.a.s. tækifæri til sjálfstæðrar vinnu, listrænnar sköpunar og tekjumöguleika. Þessi atriði hafa án efa átt drjúgan þátt í því að gera ljósmyndun að eftirsóttu starfi fyrir ungar konur.

Árið 1907 réð Sigríður sig á ljósmyndastofu Péturs Brynjólfssonar við Hverfisgötu 18. Pétur Brynjólfsson var þá umsvifamesti ljósmyndari landsins og hafði margt fólk í vinnu. Gæði voru í hávegum höfð á ljósmyndastofu Péturs og eru sumar mynda hans með því besta sem gert hefur verið í ljósmyndun hér á landi á tuttugustu öld.

Systir Sigríðar, Guðrún, bernskuvinkona hennar Steinunn Thorsteinson, og fleiri ungar stúlkur unnu einnig á ljósmyndastofunni hjá Pétri. Sá hængur var á starfinu hjá Pétri að stúlkurnar fengu ekki að taka myndir og einhver tregða var að kenna þeim það. Verkaskiptingin var þannig að Pétur Brynjólfsson sá sjálfur um allar tökur, eða karlkynsaðstoðarmenn hans. Stúlkurnar sáu hins vegar um að retússera og tóna og þær sáu um allan frágang og afgreiðslu.

Það var mikill hugur í ungu efnafólki á þessum árum að fara utan og læra ný störf. Haustið 1910 sigldi Sigríður til Kaupmannahafnar. Markmiðið var fyrst og fremst að komast á góða stofu til að læra að taka myndir. Sigríður hafði gott veganesti frá Pétri og þótti lagin að retússera. Það gekk samt illa að fá vinnu í Kaupmannahöfn, því þar var offramboð á ljósmyndurum. Sigríður var vandlát, vildi ekki ráða sig á hvaða stofu sem var og helst ekki nema á bestu stofurnar í borginni. Hún sótti stutt ljósmyndanámskeið í Teknologisk Institut og vann um tíma bæði hjá Noru Lindström og Rosu Parsberg, sem báðar voru virtir ljósmyndarar í Höfn. Þrátt fyrir ýmsa erfiðleika sem urðu á vegi hennar vildi hún ekki gefast upp, og svo fór að með hjálp systur hennar, Guðrúnar, sem þá var í Þýskalandi, komst Sigríður loks í vinnu á ljósmyndastofu þar í landi.

23. júní 1911 steig Sigríður út úr lestinni á brautarstöðinni í Köln. Hún hafði svarað auglýsingu sem hún sá í þýska fagtímaritinu Der Photograph og var ráðin sem aðstoðarmanneskja hjá þýska ljósmyndaranum August Sander. Hún vissi það ekki þá, en þar kom hún til að njóta tilsagnar manns sem nú er einna þekktastur þýskra ljósmyndara og talinn í hópi helstu meistara ljósmyndanna á 20. öld.

"Ég er mjög hrifin af honum í bréfinu, en bara að ég verði nú ekki skúffuð. Eins og þið munuð sjá lítur þetta út fyrir að vera mjög kúnstnerískt og moderne Atelier, hann er "krossaður og medalliseraður". Mér þykir hann samt líta nokkuð mikið á sjálfan sig, að halda að ég auminginn frá Íslandi, hafi heyrt talað um hans kúnstverk, þar stend ég því miður á gati!"

Sigríður lærði allt viðkomandi ljósmyndun þessi þrjú ár sem hún dvaldist hjá August Sander. Hún vann sjálfstætt, því hann ferðaðist mikið og tók myndir í sveitunum skammt frá Köln. Hann kom heim um helgar með plöturnar og Sigríður og Anna, kona hans, framkölluðu, retússeruðu, stækkuðu, tónuðu og gengu frá samkvæmt því sem viðskiptavinurinn óskaði og hafði efni á að borga. Stundum fékk Sigríður að fylgja meistaranum í myndatökur og læra af honum, annars setti hann henni fyrir verkefni sem hún átti að vinna uppá eigin spýtur meðan hann væri í burtu.

Þannig leið tíminn og þegar Sigríður Zoëga sneri aftur til Íslands vorið 1914, var það vegna þess að ráðningartíminn hjá Sander var liðinn og hann búinn að kenna henni það sem þurfti. Aldrei kom annað til greina en að snúa heim og helst setja sjálf upp eigin stofu, en það kostaði mikla peninga. Niðurstaðan varð sú, að það voru foreldrar hennar sem útveguðu henni bankalán og áður en hún kveður Köln, hjálpar August Sander henni við að velja vél, linsur og ýmisleg nauðsynleg tæki sem til þurfti. Pappír og vökvar komu hinsvegar frá Kaupmannahöfn.

Þetta var rétti tíminn til að setja upp nýja ljósmyndastofu í Reykjavík. Glæsileg ljósmyndastofa Péturs Brynjólfssonar var í lægð vegna óreglu eigandans og Pétur svo að segja hættur öllum rekstri. Enginn virtist ætla að taka við viðskiptum hans. Ekki voru margir ljósmyndarar starfandi í Reykjavík á þessum árum. Helsta má nefna Carl Ólafsson og Magnús Ólafsson, en sonur hans Ólafur Magnússon var nýkominn heim frá námi og voru þeir feðgar lengi meðal afkastamestu ljósmyndara í Reykjavík.

Á fyrstu tuttugu árum aldarinnar þrefaldaðist íbúafjöldi Reykjavíkur og framkvæmdir voru miklar í atvinnulífinu. Íbúarnir voru önnum kafnir við að skapa nýtt borgaralegt samfélag með þeim menningarbrag sem því fylgir. Þetta var tímabil vakningar og þjóðlegs metnaðar bæði á sviði atvinnuvega og menningar. Ljósmyndastofa Sigríðar féll fullkomlega inn í þetta andrúmsloft og Sigríður fékk strax nóg að gera.

Vinkona Sigríðar, Steinunn Thorsteinson, fór að vinna með henni á stofunni strax um haustið 1914. Því miður er lítið til af myndum frá þessu fyrsta starfsári og engar plötur, því ljósmyndastofan brann með öllu sem í henni var í Reykjavíkurbrunanum mikla aðfaranótt sunnudagsins 25. apríl 1915.

"Ég var með lyklana að ljósmyndastofunni, og ætlaði að reyna að komast þangað upp, til að bjarga einhverju, en það var ekki viðlit vegna reyks og hita... Ég var nýbúin að stilla nokkrum myndum út í sýningarkassa við Austurstræti, og þar á meðal var stór og falleg mynd af Sigurði Eggerz, sem hann var mjög hrifinn af... Ég hafði ekki hugsun á að bjarga myndinni, sem ég hefði þó vel getað gert. Eftir það reyndi ég mikið við að taka svipaða mynd af honum, en aldrei líkaði honum það eins vel og myndin, sem brann."

Sigríður tapaði öllu. Myndavélinni og linsunum sem keyptar höfðu verið í Þýskalandi, pappírsbirgðum og öllum ljósmyndaplötunum. Hins vegar var hún betur stödd en margir aðrir eftir brunann, því innbúið var tryggt og tryggingarféð gerði Sigríði kleift að byrja upp á nýtt. Skömmu síðar keypti hún ásamt Steinunni ljósmyndastofu Péturs Brynjólfssonar við Hverfisgötu með öllum tækjum. Fljótlega komu þær sér fyrir í glæsilegu stórhýsi Garðars Gíslasonar við Hverfisgötu 4-6 og hið nýja fyrirtæki fékk nafnið Ljósmyndastofa Sigríðar Zoëga og Co.

Sigríður Zoëga var alla tíð fyrst og fremst stúdíóljósmyndari og vann þar af leiðandi nær eingöngu eftir pöntunum. Verkefni hennar voru aðallega myndir af einstaklingum, en einnig hópmyndir af fjölskyldum, starfsstéttum, nemendum og myndir af börnum. Hún tók einnig, en í minna mæli, myndir á heimilum fólks og á vinnustöðum. Önnur myndefni teljast til undantekninga og má þar nefna nokkrar ljóðrænar útimyndir. Þær myndir tók Sigríður á fyrstu starfsárum sínum og eru þær teknar í öðru samhengi og með önnur markmið í huga en aðrar myndir hennar. Líklega hafa þær verið hennar eina tilraun til skapandi ljósmyndunar utan stúdíóveggjanna.

Á mynd af tveim stúlkum við Breiðafjörð, lætur hún vatnið og endurspeglunina skapa kyrrð og ljóðrænu á svipaðan hátt og norrænir landslagsmálarar gerðu á þessum árum. Án efa hefur það verið hið daglega amstur og mikil vinna á stofunni sem kom í veg fyrir að hún héldi tilraunum sínum áfram.

Fyrstu árin framleiddi Sigríður mikið af hefðbundnum harðspjaldamyndum. Hún bryddaði einnig upp á ýmsum nýjungum bæði varðandi tökurnar sjálfar og frágang á myndum. Hún innleiddi rauðtónaðar myndir sem voru nýjung hér á landi, og ætíð er mikil vinna lögð í fallegan frágang og upplímingu.

Við tökurnar notaði hún einfaldan og látlausan bakgrunn, stílhrein húsgögn og yfirlætislausar uppstillingar. Hún gerði tilraunir með persónulegri uppstillingar en áður þekktist, einkum þegar hún myndar ungt fólk. Til hennar sóttu viðskiptavinir bæði úr Reykjavík og utan af landi. Margir embættismenn, ungir nýstúdentar, lækna- og guðfræðinemar, konur neð börn sín og fjölskyldur. Einnig hópar, félagasamtök, starfsstéttir, íþróttafélög, hljómsveitir og skipshafnir.

Barnamyndir Sigríðar eru kapítuli útaf fyrir sig. Þar má greina sterkara samspil og meiri nálgun en í öðrum myndum hennar. Í barnamyndunum nær hún listagóðum samsetningum og leik með uppsetningum þar sem húsgögn, bækur, leikföng eða blóm verða hluti af myndbyggingunni og um leið hluti af eðlilegum leik barnsins.

Á fyrsta rekstrarári ljósmyndastofu þeirrar Sigríðar og Steinunnar, 1915-16, voru teknar 1.072 myndir. Tveim árum síðar hefur myndatökunúmerum fjölgað um helming og alls eru teknar 2.100 myndir. Þessi uppgangur hélst til 1920, en þá fór myndatökunúmerum að fækka. Velgengni stofunnar endurspeglar einfaldlega þann uppgang sem var í Reykjavík á þessum árum, þrátt fyrir stríðið mikla. Já, fyrri heimsstyrjöldin var mörgum erfið hér á landi. Verðbólga var mikil og vöruskortur, eldsneyti af skornum skammti og loks kom spænska veikin til landsins sem þyrmdi fáum fjölskyldum. Lífið gekk samt sinn vanagang og fólk vildi láta taka af sér myndir, þrátt fyrir alla þá erfiðleika sem stríðið hafði í för með sér. Þetta tímabil, 1915-20, er blómaskeið ljósmyndastofunnar og það er á þessum árum sem Sigríður tekur margar af sínum bestu myndum.

Frá og með 1920 varð mikil fækkun á myndatökum og ljósmyndastofan náði aldrei aftur upp þeirri velgengni sem hún hafði á árum fyrri heimsstyrjaldarinnar. Nokkrar ástæður geta legið að baki þeim samdrætti sem varð á þriðja og fjórða áratugnum.

Fyrst má nefna harðnandi samkeppni meðal ljósmyndara í Reykjavík. Bæði ljósmyndastofum og amatörljósmyndurum fjölgaði. Framfarir í ljósmyndatækni gerðu það að verkum að ljósmyndun varð smátt og smátt aðgengileg almenningi og ljósmyndarinn var ekki jafn ómissandi og áður. Margir ljósmyndarar komu heim frá námi og settu upp sínar eigin stofur. Þar má nefna Jón Kaldal, Jón J. Dahlmann, Loft Guðmundsson, Óskar Gíslason og fleiri.

Sigríður brást við þessum erfiðleikum sem ljósmyndarar stóðu frammi fyrir, með því að aðlaga sig breyttum tímum og bjóða upp á nýja þjónustu. Árið 1923 komu þær Sigríður og Steinunn á fót ljósprentunarstofu, samhliða ljósmyndastofunni. Mun það hafa verið hugmynd Geirs G. Zoëga, bróður Sigríðar, sem þá var vegamálastjóri. Eftir það varð ljósprentun á verkfræðiteikningum æ stærri hluti af umsvifum fyrirtækisins. Greinilegt er að eftir að ljósprentunin hófst árið 1923, batnar hagur stofunnar tímabundið, en síðan heldur tökum áfram að fækka og aukning verður engin fyrr en 1941 og helst þá í hendur við það góðæri sem varð almennt hjá öllum ljósmyndurum í Reykjavík á árum seinni heimsstyrjaldarinnar.

Ljósmyndaleg sérstaða Sigríðar er einkum áberandi í hópmyndum og felst í hæfileika hennar við að tengja persónurnar saman og skapa rými, eins og um leikræna uppsetningu á sviði væri að ræða. Ef til vill var þetta myndbygging sem hún lærði hjá August Sander, en hann lagði mikla áherslu á að uppstillingin væri þaulhugsuð áður en myndin væri tekin, og var þetta eitt af þeim atriðum sem hann lagði áherslu á við nemendur sína.

Þegar á heildina er litið virðist Sigríður hafa orðið fyrir talsverðum áhrifum frá lærimeistara sínum og eins og við má búast gætir þeirra áhrifa einkum fyrstu árin eftir að hún kom heim frá Þýskalandi. Ljósmyndastofan var skipulögð á svipaðan hátt og stúdíóið hjá Sander: Ljós veggur, einföld húsgögn og teppi á gólfinu. Ýmislegt hafði hún lært varðandi uppstillingu og ljós. Ljósið er milt hjá báðum, aldrei neinir óþarfa skuggar, mikil áhersla lögð á formbyggingu og að sviðsetja persónuna í rýminu. Eins er fjarlægðin frá viðfangsefninu svipuð, sjaldan þröngur rammi (aldrei close-up), og yfirleitt ljósmyndað frekar vítt. Sjónarhornið beint og fyrirmyndin yfirleitt látin horfa fram eða ¾ eð alvarlegum svip.

Sigríður heldur sig ætíð í hlutlausri fjarlægð frá manneskjunni, upphefur hana ekki en ljær henni ákveðinn virðuleik. Myndir hennar hafa til að bera þessa alvöru sem einkennir eldri ljósmyndir, og minnir á þann tíma þegar athöfnin sjálf fól í sér sterka félagslega skírskotun.

Ekki þarf að fjölyrða um hversu merkar menningarsögulegar heimildir plötusafn Sigríðar hefur að geyma um íbúa Reykjavíkur í nær hálfa öld. Blómaskeið ljósmyndastofunnar rennur saman við tímabil framfara á öllum sviðum í bæjarlífinu. Myndirnar og starfsemi stofunnar í sjálfu sér eru samtvinnaðar atvinnu- og félagssögu landsins - og úr þeim má lesa sögu þeirrar borgarastéttar sem ný samfélagsskipan fæddi af sér í Reykjavík.

Ferill Sigríðar var hinsvegar fjölþættari en svo að einungis sé hægt að líta á myndir hennar sem sögulega heimild um veröld sem var. Sigríður sinnti starfi sínu af óvenjulega mikilli alvöru og vandvirkni. Hennar bestu myndir ber að skoða sem sjálfstæð verk gædd bæði listrænum og ljósmyndalegum eiginleikum. Þær eru margar þess fyllilega megnugar að lifa áfram sínu eigin lífi um ókomna tíð.

Það er mjög ánægjulegt að Þjóðminjasafnið, Hafnarborg og Reykjavíkurborg skuli hafa ráðist í það verkefni að kynna almenningi þetta mikla og óþekkta plötusafn.

Ég vona að sýningin á ljósmyndum Sigríðar verði til að vekja áhuga landsmanna á íslenskri ljósmyndasögu og spái því að með tímanum verði litið á myndir Sigríðar, sem og myndir ýmissa annarra íslenskra ljósmyndara, sem hluta af verðmætum íslenskra sjónlista.

EFTIR ÆSU SIGURJÓNSDÓTTUR

Höfundurinn er listfræðingur að mennt. Hún fjallar um ævi og störf Sigríðar Zoëga í ljósmyndabók sem kemur út í tilefni sýningarinnar.