29. febrúar 2000 | Menningarlíf | 1235 orð | 1 mynd

Louisa Matthíasdóttir

Eftir Halldór Björn Runólfsson

"Þeir sem þekktu hana sögðu að þar færi hlédræg, fáguð og hæglát kona, en það þýðir ekki að Louisu hafi skort skap eða festu. List hennar ljómar af hvoru tveggja um leið og sérstaða hennar skín úr hverri mynd.
Louisa Matthíasdóttir er látin og með henni er genginn einn litríkasti og persónulegasti listmálari okkar. Hún fæddist í Reykjavík 20. febrúar árið 1917 og var því rétt orðin 83 ára gömul. Louisa var dóttir hjónanna Matthíasar Einarssonar yfirlæknis á Landakotsspítala og Ellenar Johannessen, Matthíasar kaupmanns í Reykjavík.

Það leið ekki á löngu uns foreldrar Louisu gerðu sér grein fyrir hæfileikum hennar, enda var Matthías mikill áhugamaður um myndlist og átti dágott safn af málverkum eftir Ásgrím Jónsson, Jóhannes S. Kjarval og Jón Stefánsson. Sá síðastnefndi var í sérstöku uppáhaldi hjá yfirlækninum, enda naut Jón ríkulega stuðnings Matthíasar þegar syrti í álinn fjárhagslega. Það er heldur engum blöðum um það að fletta að af þessum þremur svokölluðu frumherjum stóð Louisa Jóni næst hvað sýn og stíl varðar. Það þarf ekki lengi að skoða ærnar og hrossin í málverkum hennar frá 8. og 9. áratugnum til að sjá skyldleika þeirra við Útigangshesta Jóns frá lokum þriðja áratugarins. Meitluð, kyrrstæð sýn var báðum svo eiginleg. Þó var sá reginmunur á Louisu og Jóni að hann átti jafnerfitt með að mála og hlutirnir gengu snurðulaust upp fyrir henni.

Louisa var aðeins sautján ára gömul þegar hún hélt til náms til Danmerkur og settist á skólabekk í Kunsthåndværkerskolen í Kaupmannahöfn. Ætlunin var að hún lærði auglýsingateiknun. Frá námsárunum hafa varðveist töluvert margar tússteikningar og vatnslitamyndir sem sýna að snemma beygist krókurinn. Í desember 1936 mátti til dæmis sjá vatnslitamynd eftir hana frá Þingvöllum á forsíðu sunnudagsblaðs Politiken. Sú mynd og fleiri, sem oftast eru af tillögum að auglýsingum eða bókakápum, koma óvenjuvel heim og saman við síðari stílþróun hennar. Einföld og afgerandi formbygging og óvenjulegt litaval þar sem sægrænn litur fer með áberandi rullu móti rauðum, sítróngulum eða svörtum formflötum, er ekkert minna en fyrirheit um það sem síðar kom.

Það er til dæmis merkilegt að skoða tillögu að auglýsingu á matarstelli sem Louisa málaði einhvern tíma á skólaárunum í Kaupmannahöfn, 1935 til 1937. Það er engu líkara en þar sé þegar kominn efniviðurinn í kyrralífsmyndirnar sem hún mótaði um þrjátíu árum síðar. Þetta er vert að hafa í huga þegar framhaldið er skoðað, en 1938-39 dvaldi Louisa í París, þar sem hún stundaði nám við Académie Scandinave, hjá ágætum kennara, Marcel Gromaire. Það var þá sem hún kynntist Nínu Tryggvadóttur en þær áttu eftir að hafa náið samflot í listinni næstu árin.

Þessi ár voru afdrifarík því Louisa tók þá ákvörðun að leggja auglýsingateiknunina á hilluna og gerast listmálari. Heimsstyrjöldin síðari braust út og breytti heimsmynd Íslendinga í einu vetfangi, og Unuhús í Garðastræti, heimili Erlendar Guðmundssonar, skrifstofumanns hjá Tollstjóra, breytti afstöðu þeirra til menningar og lista með jafnafgerandi hætti. Unuhús varð griðastaður reykvískra skálda og listamanna á stríðsárunum og þar mótuðust hugmyndir heillar kynslóðar, þeirrar fyrstu í landinu sem kalla má borgarbörn í listinni. Af ljósmynd sem tekin er í Unuhúsi 1939 má sjá að Louisa var þá þegar orðin hagvön í félagsskap Erlendar, Selmu Jónsdóttur listfræðings og Svavars Guðnasonar.

Stríðsárin voru einnig mikilvægt mótunarskeið í ferli Louisu. Af portrettmyndum hennar og uppstillingum í upphafi fimmta áratugarins má ráða hve hratt hún þroskaðist. Þær stöllurnar, Louisa og Nína Tryggvadóttir, urðu frægar fyrir að vera á eilífum þönum út um borg og bý í leit að myndefni. Stíll þeirra var á þessum árum mjög áþekkur svo stundum var erfitt að greina verk þeirra að. Pensilförin voru látin móta þétta og þykka fleti en öllum smáatriðum var sleppt. Málverk Louisu af Halldóri Laxness og Erlendi í Unuhúsi, frá 1941 til 1942, eru afargóð dæmi um þann stíl sem hún hafði með sér í farteskinu til New York, en þangað hélt hún í árslok 1942. Þar gerðist hún nemandi þýsk-bandaríska málarans Hans Hofmann og skömmu síðar kynntist hún Leland Bell, verðandi eiginmanni sínum.

Segja má að það sem eftir lifði af áratugnum hafi stíll Louisu færst óðfluga í átt til abstraktlistar. Fletirnir urðu einfaldari og myndefnið þokaði fyrir flatakenndu litaspili sem ekki gaf mikla möguleika á fígúratífum smáatriðum. Þó sýndi sig að listakonan gekk aldrei alla leið á vit abstraktlistarinnar þótt flest vötn hnigu í þá átt. Trommur í herbergi, frá 1945 til 1946, og Drengur með flugvél, frá 1946, eru meðal þeirra mynda sem eru hvað mest abstrakt af öllum verkum Louisu. En þau eru einnig mjög skýr vitnisburður um ákveðnar grundvallarbreytingar í málverki hennar. Árin sem á eftir fóru sýna hæga en afar markvissa þróun frá abstraktlistinni til nýfígúratífrar listar, sumpart undir áhrifum frá franska málaranum Jean Hélion, en sumpart undir áhrifum frá Leland Bell.

Svo virðist sem sjötti og sjöundi áratugurinn hafi ráðið úrslitum í þróun Louisu. Það er eins og þá hafi hún fundið þann streng sem síðan átti eftir að styrkjast og skýrast eftir því sem á leið. Það má vel vera að kalla megi þessa framvindu þróun í átt til raunsæis. En Louisa er ekki raunsæismálari í eiginlegri merkingu orðsins. Um það vitnar málverkið af Nínu Sóley, frá 1995. Það þarf að teygja hugtakið raunsæi býsna langt til að það nái yfir list Louisu. Það er miklu nær að líta á hana sem kjarnsækinn listamann, eða essensíalista, á borð við þá fjölmörgu listamenn bandaríska og evrópska sem stóðu frammi fyrir þeim kosti að ganga abstraktlistinni á hönd, eða fylgja fígúratífum háttum.

Hið mikla andrúmsloft sem einkennir málverk Louisu, og lýsir sér hvað best í bláa litnum, hefur ekkert með raunsæi að gera. Litir hennar eru of táknrænir til að geta kallast því nafni. Þeir eru boðberar ferskleika, kulsins sem ekki verður dregið fram öðru vísi en með því að ýkja styrk blámans. Eins er það með verurnar í verkum Louisu. Þær eru kyrrstæðar og einar sér. En þetta er einmitt eitt af sterkustu einkennum íslensks samfélags. Hver persóna og hver skepna er svo skýrt afmörkuð að hún virðist soga til sín alla athygli. Það er reyndar frábær kapítuli í list Louisu þegar hún gerir sér mat úr götulífinu í Reykjavík. Þar fer hún töluvert nærri Edvard Munch, sem einnig dró fram einmanaleik mannverunnar á götunni með því að bregða upp óendanleik rýmisins kringum hana og ýkja skugga hennar.

Ef staðsetja skal Louisu þá á hún heima í hópi þeirra listamanna sem fóru gegnum abstraktmúrinn til þess eins að sjá tilveruna í nýju ljósi. Nefna mætti marga samferðamenn hennar, svo sem Richard Diebenkorn og Grace Hartigan. Þegar þessir listamenn eru skoðaðir í samhengi kemur í ljós að bakvið þá stendur sú fígúrasjón sem Henri Matisse mótaði í upphafi aldarinnar og þróaði markvisst til klippimyndanna á fimmta og sjötta áratugnum. Í afar heillandi mynd frá París, sem Louisa málaði 1978, má einmitt sjá skyldleikann milli brúarinnar sem hún bregður upp og brúarinnar framan við Frúarkirkjuna í samnefndri mynd eftir Matisse. Í báðum málverkunum er andrúmsloftið, hitinn og lyktin meginatriðið, á kostnað allrar raunsærrar túlkunar.

Því væri nær að tala um impressjónisma eða atmosferíska málaralist þegar rætt er um list Louisu. Þessa afstöðu mótaði hún mjög snemma og treysti hana hægt og bítandi án þess að láta nokkurn tíma færa sig af leið.

Þeir sem þekktu hana sögðu að þar færi hlédræg, fáguð og hæglát kona, en það þýðir ekki að Louisu hafi skort skap eða festu. List hennar ljómar af hvoru tveggja um leið og sérstaða hennar skín úr hverri mynd. Eins og manneskjurnar í myndum hennar, einar og uppteknar af undarlegri kyrrð augnabliksins, virðist Louisa ekki hafa þurft að staðfesta sig með því að halla sér að hópnum. Það er eins og myndir hennar vilji segja: "Í sérstöðu sinni og með sjálfum sér er reisn mannsins best borgið."

Aðgangsupplýsingar

Notandi:Þú ert ekki innskráð(ur).
Greinin: Þessi grein er ókeypis þar sem hún er eldri en þriggja ára.
Morgunblaðið - fyrsta forsíðan

Morgunblaðið hjá Landsbókasafni

Á vefnum timarit.is er að finna stafrænt safn Landsbókasafns yfir helstu dagblöð og tímarit landsins. Þetta er eina leiðin til að leita að efni úr Morgunblaðinu frá því fyrir 1986.