Allir dagar eru lífrænir hjá Baldvini Jónssyni verkefnisstjóra átaksverkefnisins Áforms.
Allir dagar eru lífrænir hjá Baldvini Jónssyni verkefnisstjóra átaksverkefnisins Áforms.
[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
Möguleiki er á útflutningi búvara ef við framleiðsluna er notað vottað lífrænt eða vistvænt gæðastjórnunarkerfi, að mati Baldvins Jónssonar verkefnisstjóra átaksverkefnisins Áforms. Hann vill ganga lengra, segir Helga Bjarnasyni að taka þurfi sjávarútveginn og ferðaþjónustuna með og draumsýnin sé að lýsa Ísland lífræna eyju.

"ÞAÐ kom fljótt ljós að Íslendingar eiga enga möguleika á hinum svokallaða heimsmarkaði. Framleiðslan er of lítil til að geta keppt í verði við búvöruframleiðslu stórþjóðanna. Við eigum hins vegar möguleika á sölu lambakjöts og annarra búvara á grundvelli gæðanna," segir Baldvin Jónsson, verkefnisstjóri Áforms _ átaksverkefnis, sem stjórnvöld hafa staðið að frá 1995.

Formenn allra þingflokka fluttu um það frumvarp á sínum tíma að efna til átaksverkefnis um framleiðslu og markaðssetningu vistvænna og lífrænna afurða. Í lögunum kemur fram að stjórn verkefnisins skuli stuðla að verkefnum á sviði fræðslu um vistvæna og lífræna framleiðslu, gæðastjórnunar, áætlanagerðar, vöruþróunar og markaðssetningar íslenskra afurða undir merkjum hollustu, hreinleika og gæða. Ákveðið var að ríkissjóður legði verkefninu til 25 milljónir kr. á ári fram til ársins 1999 og á fjárlögum yfirstandandi árs fékkst 25 milljóna króna framlag til áframhaldandi starfs á þessu ári. Ríkisstjórnin hefur ákveðið að tryggja fjármagn til verkefnisins til 2002 og liggur fyrir frumvarp á Alþingi því til staðfestingar.

Tækifærið liggur í lífrænni vottun

Baldvin Jónsson, verkefnisstjóri Áforms, segir að mikill tími hafi farið í það fyrstu tvö árin að athuga markaði fyrir íslenskt lambakjöt erlendis. Kjöt hafi verið flutt út á ýmsa markaði, austan hafs og vestan, og varan hafi líkað vel. Hins vegar þyrftu framleiðendur á Íslandi að fá hærra verð en næmi hinu hefðbundna heimsmarkaðsverði. Telur Baldvin að eina leiðin til að ná því fram sé að breyta framleiðsluaðferðum þannig að afurðirnar fái vottun sem lífrænar, eða að minnsta kosti vistvænar vörur. Mikill og vaxandi markaður sé fyrir þannig vörur víða erlendis og eftirspurn meiri en framboð. Þetta sé því tækifæri sem mikilvægt sé að nýta.

Baldvin segir að upphaflega hafi verið álitið að auðvelt væri að breyta búskaparháttum þannig að unnt yrði að fá vottun fyrir vistvænt og lífrænt framleiðsluferli. Hins vegar hafi ávallt verið vitað að til þess að fá vottun fyrir lífrænar afurðir þyrfti að draga mjög úr notkun tilbúins áburðar og það væri meira átak.

"Reglugerðir ESB leyfa ekki notkun tilbúins áburðar vegna mikillar ofnotkunar í Evrópu á undanförnum árum sem leitt hefur til hættulega mikillar mengunar í jarðvegi. Vegna hins stutta gróðurtímabils verður ekki hjá því komist að nota tilbúinn áburð við ræktun hér á landi ef takast á að fá góða uppskeru. Áburðarnotkun hér á hektara hefur þó aldrei verið neitt í námunda við það sem tíðkast víða erlendis og engar vísbendingar um að áburður hafi spillt jarðvegi hér. Þar hjálpar okkur mikil úrkoma og strjál byggð miðað við önnur lönd og sú staðreynd að við erum ekki að veita áburði á lönd annarra hér úti í miðju Atlantshafi. Bændur í Evrópu búa við miklu lengra gróðurtímabil en við og þess vegna finnst mörgum bændum hér krafan um að hætta notkun tilbúins áburðar í lífrænni ræktun ósanngjörn. Nefna sem dæmi að lamb sem fæðist að vori og er slátrað að hausti fái ekkert annað fóður en móðurmjólkina og lífrænt fóður en fái þó ekki vottun sem lífræn framleiðsla vegna þess að móðirin naut ekki lífræns fóðurs yfir vetrarmánuðina. En svona eru reglugerðirnar og eftir þeim verður að fara.

Þess má geta að árið 1940 var talið að 700.000 fjár væru í landinu og enginn tilbúinn áburður notaður. Á síðasta ári voru um það bil 450.000 fjár þannig að líklegt er að minnsta kosti hluti sauðfjárræktarinnar gæti fengið lífræna vottun," segir Baldvin.

Hann segir að seinni þrjú ár átaksverkefnisins hafi verið lögð áhersla á að styrkja rannsóknir til að auðvelda fóðuröflun búa sem stunda lífræna ræktun búfjár. Unnið hafi verið að því verkefni með nokkrum bændum.

Matvælaverð hækkar

Segir Baldvin að markmiðið sé að hvetja til þess að 20-30% búvöruframleiðslunnar verði undir merkjum lífrænna framleiðsluaðferða.

Kröfur til matvæla eru að aukast og þar sér Baldvin tækifæri fyrir íslenskar afurðir. Getur hann þess að Evrópusambandið hafi ákveðið að gera kröfur um upprunavottun allra matvæla. Reglugerð verði líklega samþykkt í haust og taki smám saman gildi á árunum 2001 til 2003. Í Evrópu og Bandaríkjunum hafi nýir og alvarlegir dýrasjúkdómar komið upp og bæst við landlægar sýkingar í matvælum. Hingað til hafi heilbrigðiseftirlitið að mestu beinst að slátrun, úrvinnslu og sölu afurðanna, en ekki frumframleiðslunni þar sem margir af þessum sjúkdómum ættu uppruna sinn. Því væru kröfur neytenda um að geta rakið uppruna matvælanna sífellt að verða áleitnari og við því væri ESB að bregðast með nýjum reglum um upprunamerkingar. Vekur Baldvin athygli á mikilvægi þessa þótt upprunavottun og vottun um lífrænt framleiðsluferli séu ólíkir hlutir.

Þó segir hann að þar sem vandamál vegna sýkinga í matvælum og áhrif búvöruframleiðslu á umhverfið séu mest, hafi spurn eftir lífrænum matvælum aukist mjög. Þannig telji fólk sig öruggt með það hvað það er að láta ofan í sig.

Umræðan um erfðabreytt matvæli hefur einnig áhrif. Samtök lífrænna framleiðenda hafa að sögn Baldvins eindregið lýst því yfir að greinin muni aldrei nota þær aðferðir við framleiðsluna og því megi búast við að neytendur snúi sér í enn ríkari mæli að matvælum sem þannig eru vottaðar.

"Neytendur eru að verða sífellt meira meðvitaðri um hollustu matvæla og sjá um leið að það er besta leiðin til að auka forvarnir og minnka kostnað við heilbrigðisþjónustuna. En um leið og gerðar eru meiri kröfur til framleiðslunnar hækkar matvælaverðið," segir Baldvin.

Vekur hann athygli á því að fyrir tæpum tveimur áratugum hafi matvæli verið 28% af útgjöldum heimilanna en nú sé hlutfall matvæla komið niður í um 16%. "Sífelldar kröfur um lágt verð á matvælum hafa óneitanlega verið á kostnað gæðanna. Þetta hefur gengið of langt og nú virðast sjónarmið neytenda vera að breytast. Þeir vilja fá hollari mat og eru reiðubúnir að greiða fyrir hann sanngjarnt verð."

Og hann vekur athygli á annarri staðreynd: "Komið hefur í ljós að með stöðugt lækkandi matvælaverði hefur umtalsverðum hluta matvælanna verið hent. Algengt er að sjá á heimilum að fólk kaupir til dæmis niðursneitt brauð eða 6 sneiðar af áleggi, borðar þriðjunginn tiltölulega fljótt, annan þriðjung nokkrum dögum síðar en geymir afganginn þangað til brauðið eða áleggið er orðið þurrt eða súrt og þá er því hent, enda sagt svo ódýrt. Svokallaður afgangamatur, svo sem biximatur, plokkfiskur og brauðsúpa, er aftur á móti að mestu leyti horfinn af borðum landsmanna."

Baldvin veltir því fyrir sér hvort ekki sé sanngjarnt að gefa að fullu frjálsan innflutning matvæla sem uppfylla sömu skilyrði um gæði og hollustu og hér eru gerðar. En þá þurfi að bera saman samskonar afurðir en ekki verksmiðjuframleidd matvæli á móti vistvænum eða lífrænum matvælum sem ávallt séu dýrari í framleiðslu. Þá vekur hann athygli á því að Íslendingar hafi takmarkaðan aðgang að mörkuðum í Evrópu og í raun einungis kvóta fyrir ferskt og fryst lambakjöt en þurfi aðgreiða toll af öllum öðrum landbúnaðarafurðum.

Búvörusamningur markar tímamót

Baldvin segir að þróunin í framleiðslu lífrænna afurða hafi verið hæg hér á landi. Tilraunir hafi verið gerðar en breiðst hægt út. Þó segir hann að ákvæði í nýjum samningi bænda og ríkisvaldsins um sauðfjárframleiðsluna næstu sjö ár marki tímamót. Bændur fái viðbótarstuðning út á gæðastýringu. Það sé ágæt byrjun sem nauðsynlegt sé að nái til allrar framleiðslu. Síðan þurfi að taka skrefið til fulls með því að fá vottun fyrir 20-30% lambakjötsins sem lífrænnar afurðar.

Telur Baldvin mögulegt að auka framleiðslu lambakjöts umtalsvert og flytja alla viðbótina á erlenda markaði sem lífrænt ræktað lambakjöt. Íslendingar hafa 1350 tonna tollkvóta til Evrópusambandsins og auk þess telur hann unnt að selja 750 tonn á ári til Norður-Ameríku og 400 tonn til Asíu. Allt kjötið verði að vera vottað lífrænt ræktað og þá fáist gott verð fyrir það. Efnað fólk og neytendur sem eru meðvitaðir um hollustu matvæla greiði 15-50% hærra verð fyrir lífrænt framleiddar vörur. Nefnir hann sem dæmi um möguleika á útflutningi þannig vöru að nú fáist 231 króna fyrir kílóið af lambakjöti við útflutning til Bretlands en ef lömbin væru lífrænt ræktuð mætti fá 368 krónur fyrir kílóið, eða nærri því 60% meira. "Þetta er hinn vænlegasti markaður og í raun eini vaxtarbroddurinn í matvælaframleiðslu heimsins," segir Baldvin.

Innmatinn mætti síðan nota til að framleiða lífrænt gæludýrafóður og fá hærra verð fyrir ullina með því að prjóna úr henni lífrænar ullarpeysur.

Þótt lambakjötið sé oftast nefnt leggur Baldvin áherslu á að ekki megi gleyma öðrum búvörum. "Tiltölulega auðvelt er að votta hrossakjöt sem lífræna afurð, mjólkin á ekki langt í land og enn síður nautakjötið. Svínaræktin og kjúklingaræktin sem báðar hafa vaxið með undrahraða hér á landi vegna aukinna gæða eiga lengra í land með að verða lífrænar, nema í litlum mæli, en eru þó að vinna markvisst að vistvænum framleiðsluaðferðum. Bóndi í Biskupstungum hefur í samvinnu við Garðyrkjuskólann á Reykjum sýnt fram á að lífræn ylrækt er arðsöm og ég tel að fleiri garðyrkjubændur ættu að kynna sér þær niðurstöður. Með lífrænni ræktun á tómötum og gúrkum er hægt að sjá fyrir sér möguleika á útflutningi allt árið um kring. Reyndar tel ég að ylræktin muni eiga mikla möguleika á komandi árum, ekki síst ef orkukostnaður lækkar til þessarar greinar," segir Baldvin.

Fæðubótarefni og lyf úr íslenskum jurtum

Smám saman hefur sú draumsýn orðið til meðal aðstandenda Áforms að líta á Ísland sem "matvælamiðstöð hollra matvæla", og eru þá jafnt með í huga búvörur, sjávarafurðir og önnur matvæli. Hefur Áform styrkt rannsóknir til að undirbyggja þetta og draga fram sérstöðu íslenskra afurða. Meðal annars er verið að gera athuganir á flórunni með það í huga að framleiða fæðubótarefni og ef til vill einnig lyf úr íslenskum jurtum, eins og hvönn og vallhumli. Baldvin segir að í rannsóknum sem gerðar hafa verið og enn er unnið að á Raunvísindastofnun Háskóla Íslands hafi komið fram athyglisverðar niðurstöður um virkni íslenskra jurta miðað við samskonar jurtir í öðrum löndum.

"Mikilvægt er að áfram verði unnið á þessari braut þannig að unnt verði að framleiða fæðubótarefni og jafnvel lyf í framtíðinni. Þá má einnig geta þess að kannað hefur verið hvort framleiða megi fæðubótarefni úr sjávarfangi svo sem loðnumjöli og fiskúrgangi en þau myndu innihalda mikið af Omega 3 og 6 og orkuefnum. Það eiga því miður ekki allir íbúar heims jafngreiðan aðgang að ferskum fiski og við hér á landi og því áríðandi að kanna hvort ekki megi bæta úr því með framleiðslu fæðubótarefna úr sjávarafurðum. Þessi markaður er nú orðinn gríðarlega stór og í Bandaríkjunum einum velti fæðubótarmarkaðurinn á síðasta ári um 700 milljörðum íslenskra króna."

Áform hefur stutt við bakið á einstaklingum sem framleiða snyrtivörur úr hráefnum úr íslenskri náttúru. Segir Baldvin að flest stærstu snyrtivörufyrirtæki heims hafi lagt áherslu á framleiðslu náttúrulegra snyrtivara. "Hér á landi eru starfandi nokkur lítil fyrirtæki sem framleiða áhugaverðar snyrtivörur úr jurtum. Mörg þessara efna eru mjög virk og hafa vakið verðskuldaða athygli. Það þarf að styðja þetta framtak betur og greina á faglegan hátt innihald og áhrif efnanna. Til þess skortir þetta fólk fjármuni enda hefur það ekki fengið undirtektir hjá fjárfestum eða opinberum sjóðum. Háskóli Íslands hefur í vaxandi mæli sýnt nýjum verkefnum áhuga og er það vel. Vonandi fá jurtaframleiðendur stuðning skólans við frekari athuganir."

Lífvænar sjávarafurðir

Baldvin telur að sjávarútvegurinn á Íslandi eigi sóknarfæri á þessu sviði. "Margar alþjóðlegar stofnanir hafa viðurkennt að fiskveiðistjórnunarkerfi okkar Íslendinga sé eitt það fullkomnasta sem völ er á í heiminum að því leyti að veiðunum sé stjórnað með það að markmiði að þær séu í sátt við umhverfið. Á þessum forsendum og þeim að reynslan af fiskveiðistjórnunarkerfinu er orðin allgóð eigum við hiklaust að hafa frumkvæði að því að votta sjávarafurðir sem lífvænar eða "Certified Organic Ocean Product". Alþjóðasamtök fiskimjölsframleiðenda, IFOMA, hafa sýnt þessu máli töluverðan áhuga enda er mjölið aðallega notað í dýrafóður. Ef það fengi lífvæna vottun gætu bændur hérlendis og erlendis notað það sem lið í því að fá lífræna vottun fyrir afurðir sínar. Samtök lífrænna bænda hafa einnig sýnt málinu áhuga og hvor tveggja samtökin telja að Íslendingar ættu að taka forystuna í þessu máli í stað þess að láta þröngva uppá sig einhverskonar stjórnun sem samrýmist ekki einusinni þeim kröfum sem við nú þegar gerum.

Umhverfissamtök víða um heim hafa á undanförnum árum haldið því fram að fiskur sé í útrýmingarhættu. Sum þeirra hafa meira að segja gengið svo langt að kosta öflugar auglýsingaherferðir þar sem neytendur eru hvattir til þess að kaupa ekki fisk. Þessi sömu samtök styðja hinsvegar lífvænar framleiðsluaðferðir. Í reglugerð alþjóðasamtaka lífrænna bænda er þess getið að villibráð hverskonar skuli vottuð lífræn, sé tryggt að ekki sé gengið of nærri náttúrunni og umhverfinu. Hvað yrði um okkar sjávarútveg, ef það næði fram að ganga að neytendur keyptu ekki lengur fisk vegna þess að hann er í útrýmingarhættu? Margir af þeim umhverfissinnum sem ég hef rætt við hafa skilið málstað okkar. Það á ekki við um alla en síðarnefnda flokkinn fyllir aðallega fólk sem ekki býr við sjávarsíðuna og ekki í löndum sem eiga jafnmikilla hagsmuna að gæta og við og hefur þar af leiðandi ekki þekkingu á málinu. Það er því mikilvægt að við tökum forystu í þessum málum á heimsvísu og það sem fyrst til að tryggja framtíð sjávarútvegs okkar. Nokkrar þjóðir eru nú í alvöru að kanna möguleika á því að votta afurðir sínar og því er ekki eftir neinu að bíða."

Brottkast fisks og úrgangs frá fiskiskipunum er ákveðið vandamál, að mati Baldvins. Segist hann vera viss um að á allra næstu misserum átti menn sig á því að í úrkastinu felist verðmæti sem beri að nýta og það muni borga sig fyrir útgerðina og þjóðina alla að draga allt að landi sem úr hafinu kemur. Enda sé það skylt samkvæmt samþykkt Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun.

Vistvænt Ísland

Baldvin telur raunar að stefna ætti að yfirlýsingu um að Ísland sé lífræn eða að minnsta kosti vistvæn eyja. Það hefur verið gert á nokkrum stöðum, meðal annars á Cookeyju og Trinidad & Tobago með einfaldri yfirlýsingu æðstu ráðamanna þjóðanna og því hefur einnig verið lýst yfir að nokkrar Kyrrahafseyjar stefni að því að ná sama takmarki innan þriggja ára. Þá segir hann að Danmörk, Austurríki og Sviss kynni sig sem vistvæn og/eða lífræn lönd. Danmörk kynni sig sem landið græna, Austurríki sem vistvænt land og Svisslendingar séu nú með herferð sem gangi út á lífrænt Sviss þó svo einungis 8% landsins séu vottuð lífræn. "Þjóðirnar hafa sett sér þessi markmið þó svo að þær eigi allar enn lengra í land með að ná áfanganum en við Íslendingar."

Með nauðsynlegum undirbúningi og yfirlýsingu um að Ísland væri lífræn eyja væri að mati Baldvins hægt að staðsetja landið og afurðirnar sem hér eru framleiddar á þeim mörkuðum sem greiða hæsta verðið.

Lífrænt Ísland myndi að mati Baldvins einnig hjálpa ferðaþjónustunni. Unnt yrði að höfða til þess fólks sem kýs svokallaða græna ferðamennsku. Og í þessu eins og öðru sé fólk reiðubúið að greiða sanngjarnt verð fyrir betri þjónustu.

En forsendan fyrir öllu þessu, lífrænum landbúnaði og sjávarútvegi og grænni ferðamennsku, er að áliti Baldvins sú að fólk búi um allt land. "Það er afar mikilvægt fyrir þjóðina alla að það sé sátt um að landinu verði haldið í byggð. Ferðaþjónusta í landinu öllu verður vart stunduð af neinu viti nema að þar búi fólk, jafnt í sveitum og sjávarþorpum. Einhverjir verða að vera vörslumenn þeirrar auðlindar sem við tölum um. Ekki má gleyma því að menningararfur sveitanna er verðmæti sem þjóðin þarf að varðveita. Ekki má heldur gleyma mikilvægi þess að af landinu séu framleidd matvæli þannig að þjóðin verði aldrei öðrum þjóðum háð um brýnustu lífsnauðsynjar og verði þannig sjálfbær og sjálfstæð þjóð. Ég sakna þess hinsvegar að ekki skuli fleira af okkar unga og efnilega fólki sjá sér hag í því að vinna við undirstöðuatvinnugreinar þjóðfélagsins, sjávarútveg og landbúnað. Það vel menntaða, víðsýna og efnilega fólk sem nú er að vaxa úr grasi í heimi sem er orðinn eitt samfélag mun vonandi fljótlega sjá hverskonar auðlind felst í landinu sjálfu. Þegar að því kemur mun verða að veruleika draumurinn um að á Íslandi, "matvælamiðstöð hollra matvæla", verði framleiddar vörur í sátt við umhverfið, náttúruna og dýrin. Það mun vekja áhuga fleira fólks á að heimsækja landið og kaupa afurðir þess.

Lífið í landinu verður ekki endalaust hægt að byggja á verðbréfaviðskiptum, það grundvallast á því að nýta þá auðlind sem í landinu býr.

Draumurinn er að árið 2015 verði á Íslandi stunduð fjölbreytt framleiðsla á eftirsóttum úrvalsafurðum sem upprunnar eru úr auðlindum landsins, hafi, landi og vatni. Stunduð verði ferðaþjónusta sem veiti hæfilega mörgum ferðamönnum sem greiða sanngjarnt gjald aðgang að fegurð landsins. Nýtt verði skynsamlega sú hreina raforka sem í fallvötnum landsins felst og hugvit landsmanna verði virkjað enn frekar til auðlindasköpunar á heimsvísu. Við eigum að stefna að því, vegna fámennis og þeirrar dýrmætu auðlindar sem í landinu, hafinu og fólkinu býr að framleiða lítið fyrir mikið í stað þess að framleiða mikið fyrir lítið," segir Baldvin Jónsson.