Nú fer að verða gaman að ganga úti, blómin fara að skjóta upp kollinum - þeirra hef ég sárt saknað í allan vetur, og víst margir fleiri en ég.

Nú fer að verða gaman að ganga úti, blómin fara að skjóta upp kollinum - þeirra hef ég sárt saknað í allan vetur, og víst margir fleiri en ég. Rabarbarinn er kominn upp og lætur sér fátt um finnast þótt slyddurigning og jafnvel hagl mæti honum á fyrstu lífdögum hans þetta vorið. Grasið er heldur ekki uppnæmt fyrir lítilfjörlegu vorhreti, það hefur staðið annað eins af sér um dagana. Í öllum hraða nútímalífsins og æsilegum fréttum, innlendum sem útlendum, fer ekki mikið fyrir þeim tíðindum þegar hin og þessi blómategundin fer að sýna sig á vorin. Það er heldur ekki víst að menn hefðu allir gagn af slíkum blómafréttum - kunnáttu fólks í þessum efnum virðist hafa hrakað töluvert.

Núna er það ekki gefið að fólk þekki almennt með nafni ljónslappa, lambagras og blóðberg þótt það gangi daglega fram á þessi blóm í gönguferðum sínum í nágrenni bæjarins á sumrin, og samt er margt af þessu fólki með háskólapróf.

Íslensk blóm láta yfirleitt fremur lítið yfir sér en eru fjarskalega falleg mörg þegar athyglinni er beint að þeim. Persónulega finnst mér fjalldalafífill fegursta íslenska blómið, það er gætt svo mikilli hógværð og kurteisi. Ekki einu sinni í glaðasólskini lítur fjalldalafífillinn upp, rjóður hneigir hann höfuðið sitt í átt til jarðar - það gerir hann svo skemmtilega fáskiptinn og nánast leyndardómsfullan. Hann þarf samt ekki að skammast sín fyrir neitt, hann er af rósaætt og ber latneskt nafn, Geum rivale L. Eins og margir þeir sem láta lítið yfir sér er hann góður inn við beinið. Rót hans geymir ýmis ilm- og bragðefni sem notuð voru sem krydd bæði í mat og drykk og kallast engjanegulrót. Hún þykir bæði styrkjandi, köldueyðandi og svitaleiðandi og því góð til þess að öðlast þrótt eftir niðurgang og farsóttir. Einnig má nota hana við matarólyst, blóðsótt og til þess að strá í vond sár. Af rótinni er hægt að gera bæði duft og seyði. Þegar allir þessir kostir eru hafðir í huga ætti að vera óhætt fyrir fjalldalafífilinn að verða upplitsdjarfari. Ég býst samt ekki við að hann bregði háttum sínum þetta sumarið fremur en þau fyrri. Það er samt aldrei að vita, það er alltaf allt að breytast. Kannski tekur einhver upp á að kynbæta fjalldalafífilinn og gera hann álíka uppskafningslegan og t.d. túnfífillinn er. Hann er nánast óviðkunnanlega gulur, stinnur og áberandi, það vottar ekki fyrir kurteisi í fari hans. Hins vegar er hann glaðlegur, það verður ekki af honum skafið. Það borgar sig þó ekki að láta hið glaðhlakkalega útlit hans blekkja sig til þess að slíta hann upp og reyna að borða legginn, hann er beiskur - Drottinn minn! Blöð hans má hins vegar afar vel borða, einkum þau smærri og nýrri. Frakkar sem hingað komu áður fyrr notuðu fíflablöð í salat og þótti ýmsum Íslendingum nóg um það framferði. Kannski hefur það verið vegna útlitsins sem menn trúðu því að nota mætti túnfífilinn til fegrunar. Fyrrum voru nefnilega framleidd fegrunarlyf úr fíflum, t.d. með því að sjóða þá og nota síðan seyðið, konur þvoðu andlit sitt með þessu seyði til húðfegrunar. Rangvellingar bættu um betur og grófu upp fíflarætur vor og haust, steiktu þær á glóð og borðuðu heitar með smjöri, líka voru þær steiktar á pönnu í smjöri. Loks voru þeir til sem notuðu þurrkaðar og brenndar fíflarætur til þess að drýgja kaffi þegar það var ennþá bæði fokdýrt og illfáanlegt.

Þessir tveir ólíku fíflar eiga tvo frændur sem fara bil beggja.

Jakobsfífill er lítill og bleikur og ekki mikill fyrir mann að sjá. En hann er ekki allur þar sem hann er séður. Hann þykir nefnilega góður við gulu og liðverkjum af gigt - hreinsar blóð, gall og vessa. Undafífill er hins vegar óvirðulegasti fífillinn. Þótt nafnið gæti bent til þess að hann hafi einhvern tíma þótt græðandi þá þykir satt að segja sennilegra að jurtin hafi ekki verið kennd við und, heldur hunda og þá í niðrandi merkingu.

Þegar tekur að hlýna heldur meira og vorljósar nætur eru orðnar að veruleika er ákaflega gaman að ganga upp með Elliðaánum og skoða plönturnar sem á vegi manns verða. Það er nú ekki annað hægt en gefa lúpínunum auga. Þær hafa á sér misjafnt orð svo ekki sé meira sagt. Sumir líta á þær sem bjargvætt uppblásinna sanda Íslands en aðrir sem skaðræðisskepnu í hógværum heiðagróðri landsins. Plöntu-"rasismi" er furðulega algengt fyrirbæri á Íslandi. Menn fussa og sveia yfir innfluttum plöntum og gá í hneykslan sinni ekki að því að allar plöntur á Íslandi eru innfluttar, það er bara misjafnlega langt síðan þær námu land.

Ég viðurkenni að ég geri sjálf talsvert upp á milli plantna. Ég er hrifnari af plöntum sem ekki láta of mikið á sér bera - nema hvað ég er aðdáandi ætihvannar, sem er fyrirferðarmikil planta sem hefur sterka lykt. Hvönn eða ætihvönn hefur á sér mjög gott orð á Íslandi og raunar víðar á Norðurlöndum enda var hún notuð þar til matar í fornöld og hér á landi voru hvannagarðar algengir. Villtar hvannir voru mikið notaðar til manneldis og safnað í vetrarforða hér á landi í hestburða tali. Öll jurtin var etin. Rætur þóttu bestar uppgrafnar snemma vors. Hvannarstönglarnir voru borðaðir hráir en ysta himnan flysjuð af. Hvönn var að mestu hætt að nota eftir að menn lærðu hér að rækta og borða útlendar matjurtir. Þá gleymdist hve góð hún hafði þótt við lystarleysi, uppþembu, gulu, kveisuverkjum, hósta, skyrbjúg, fótaveiki og gegn eitri. Rótin var þurrkuð og tuggin þegar næmar sóttir gengu og þótti raunar hið besta sælgæti, bituð og með sykri út á.

Birki er óætt en afar viðkunnanlegt og vel lyktandi tré. Birkið hefur líka meira brjóstvit en önnur tré hér, það lætur ekki blekkjast þótt óvænt hlýindi gangi yfir landið, því dettur ekki í hug að skjóta út brumi og síðan blöðum fyrr en birtan er komin á ákveðið stig. Það væri betur að mannfólkið lærði af birkinu og væri ekki að "laufgast og bera jafnvel ávöxt" miklu fyrr en birta og hitastig tilverunnar gefa tilefni til. Alltof margir verða fyrir kali í hretviðrum lífsins, sem þeir hefðu sloppið við hefðu þeir hugað betur að aðstæðunum. Ég get ekki skilist við blómskrúðið upp við Elliðaárnar án þess að geta tveggja jurta sem mér hefur líka alltaf þótt sérlega áhugaverðar. Önnur þeirra er blágresið. Það er svo sem ekki nein sérstök lækningajurt, að vísu góð við niðurgangi, þvagsteinum og hvítum klæðaföllum og úr blöðunum má lita efni lifrauð - en nei, aðalstyrkur blágresisins blíða er fegurð þess, einkum litfegurðin. Umfeðmingsgrasið er líka fallega blátt - en það er bara svo óforskammað - það er beinlínis ósæmilega uppáþrengjandi. Það er með græna angalanga sem það vefur utan um aðrar jurtir og notar þær svo til þess að klifra upp um - kannast nokkur við svona lýsingu úr mannlífinu? Ekki hef ég rekist á nein ummæli um að þessi ágenga jurt geri fólki neitt gagn nema hvað hún er skemmtileg að horfa á í júlímánuði þegar hún stendur með hvað mestum blóma. Loks svolítið um lyfjagrasið, sem er líka blátt - bara ljósblátt. Þegar ég var lítil át ég óhikað hið ljósbláa blóm og hinn fölgræna stilk lyfjagrassins eins og það hvort tveggja kom fyrir af skepnunni. Ég áleit nafnsins vegna að það hlyti að vera afar hollt til átu. En ég var þar óttalegur græningi sem ekki var kannski nema von. Löngu seinna las ég um lyfjagrasið í Íslenskum lækninga- og drykkjarjurtum eftir Björn L. Jónsson og sá þá mér til skelfingar að það hafði aldrei verið notað innvortis. Ég má sem sagt þakka kærlega fyrir að hafa náð því að verða læs og skrifandi, hvað þá blaðamaður í fullu starfi. Hins vegar er lyfjagrasið gott við gömlum sárum, soðið saman við ósaltað smjör og nýja tólg í hlutföllunum 6:8:4., þetta gætu þeir t.d. reynt sem ekki hafa nægilega vel athugað að: "Þess bera menn sár, um ævilöng ár, sem aðeins var stundarhlátur." Það er nefnilega ekki aðeins að íslensk blóm búi sum hver yfir lækningamætti fyrir líkamleg mein; það að skoða þau og gaumgæfa getur líka verið hollt fyrir sálina. Þegar ég geng upp með Elliðaánum á vorin verður sú hugsun oft áleitin að við manneskjurnar höfum furðu ríka tilhneigingu til þess að leita langt yfir skammt að ánægjulegri lífsfyllingu.

eftir Guðrúnu Guðlaugsdóttur