Halldór Jakobsson
Halldór Jakobsson
Koma mun í ljós, segir Halldór Jakobsson í síðari grein sinni, að fjáraustur Bandaríkjanna og annarra erlendra ríkja til flokka og samtaka andsnúa Sósialistaflokknum hefur numið margfaldri þeirri upphæð, sem Sovétríkin eru talin hafa sent þeim síðast nefnda.

JÓN Ólafsson ræðir einnig fjárstuðning Sovétríkjanna við MÍR og telur stuðning við Sósíalistaflokkinn (bls. 179-87). Mér er málið skylt þar sem ég hafði árum saman afskipti af MÍR, að því leyti, að ég sá um skipulagningu á samkomuhaldi glæsilegs listafólks frá Sovétríkjunum, tónlistarfólks, skapandi og túlkandi, balletdansara og annarra listamanna. Þetta var ánægjulegt starf, sem tengdi menningarsamskipti landanna traustum böndum. Samskiptin voru gagnkvæm. Hingað komu listamenn á heimsmælikvarða. Má þar nefna Kazanzevu, sem heillaði fólk uppúr skónum með söng sínum; Lisitsían, baritóninn, sem margir telja að eigi sér engan líka, píanósnillinginn Nikolajevu og tónskáldið Katsjaturian, svo að fáir séu nefndir. Mér er í minni, að listunnandinn Óskar Norðmann hringdi til mín eftir einn konsertinn með Lisitsían og bað mig fyrir alla muni, að sjá til þess, að þessi frábæri söngvari kæmi hingað aftur sem allra fyrst; hann hefði aldrei heyrt fegurri söng, fallegri rödd, né séð fágaðri framkomu á sviði. Héðan fór einnig fjöldi listamanna og menntamanna til Sovétríkjanna, með sjálfan Pál Ísólfsson í broddi fylkingar.

Það sem mér líkaði ekki við í starfsemi MÍR hér var að Sovétríkin vildu ekki stofna hér menningarstofnun opinberlega á sama hátt og Bandaríkin og fleiri lönd höfðu stofnað hér og kostuðu opinberlega. Heldur var kosið að pukra með þetta og greiða mánaðarlegan styrk, sem átti að nægja til að greiða starfskrafti hálf mánaðarlaun og húsaleigu. Það kom í ljós, að þessi styrkur var svo við nögl skorinn, að engin leið var að reka hér menningarsamskipti af neinum myndarskap.

Ég tók að mér þessa milligöngu, þó að mér væri það þvert um geð og aðeins með því skilyrði, að stofnað yrði til menningarstofnunar Sovétríkjanna opinberlega á sama grundvelli og Menningarstofnun Bandaríkjanna starfaði hér og þá að sjálfsögðu kostuð af Sovétríkjunum. Þessu var lofað, en þegar ég sá fram á, að ekkert yrði úr stofnun slíkrar menningarstofnunar, neitaði ég að sjá um þessa milligöngu. Ekki stóð á viðbrögðum sendiráðsins hér. Ég varð samstundis persona non grata (óvelkominn gestur) í sendiráðinu og strikaður út af gestalista sendiráðsins, mér til mikillar armæðu eða hitt þó heldur.

Mikið af því, sem segir í bók Jóns um MÍR, er meira eða minna brenglað. Ekki nenni ég að elta ólar við það allt, en nefni aðeins, að þar segir, að MÍR hafi skuldað margra mánaða laun og húsaleigu. Þetta er úr lausu lofti gripið, ég sá alltaf um að greiða laun og húsaleigu reglulega, þótt ég yrði stundum að slá víxla vegna þess hve "styrkurinn" var skorinn við nögl.

Mál og menning

Ég get að sjálfsögðu ekki hrakið fullyrðingarnar um Rússagull til Máls og menningar, þar sem ég hefi ekki persónulega neina vitneskju eða reynslu um samskipti Máls og menningar og Sovétríkjanna. Mér finnst nú liggja beint við, að Mál og menning opinberi alla reikninga vegna byggingar hússins að Laugavegi 18, sem ætti ekki að vefjast fyrir fyrirtækinu. Ekki kæmi á óvart, að aðal "sökudólgarnir" í að byggja það hús, væru íslenskir bankar, allmargir vel stæðir unnendur Máls og menningar og alþýða manna.

Í annan stað væri gott, að Mál og menning skýrði frá því, þó að það komi byggingu Laugavegs 18 ekki við (þó að skylt sé skeggið hökunni), hvaða samninga bókaforlag Máls og menningar og bókabúð Máls og menningar gerðu við rússneska forlagið Mezdurodnaja Kniga og þá sérstaklega hvernig samningurinn hljóði, sem Einar Olgeirsson segir frá í einkabréfi sínu, sem birt er á kápusíðu bókar Jóns. Er hér ekki um að ræða venjulegan samning milli tveggja fyrirtækja í tveimur löndum um útgáfu fagurbókmennta og vísindarita annars landsins, greiddan af því landi? Í þessu tilviki virðist samningurinn hafa verið byggður á völtum grunni, og útgefandinn biður mótaðila að strika út hluta skuldar. Er þetta einsdæmi í viðskiptum tveggja fyrirtækja hvar sem er í heiminum? Hitt er svo umhugsunarefni hvort siðalögmál séu í heiðri höfð með því að grúska í einkabréfum nýlátins manns og birta opinberlega algjörlega heimildarlaust. Hvað um friðhelgi manna og heimila?

Ef birtir yrðu reikningar byggingar Laugavegs 18, kæmi einnig í ljós hvernig háttað var samskiptum Máls og menningar og Austur-Þýskalands, og hvernig var háttað kaupum eða kaupleigu verslunarráðs landsins á einni hæð Laugavegs 18. Kemur þá í ljós hvort þar var einungis um venjuleg viðskipti að ræða eða hvort þar væru faldir fjárstyrkir Máls og menningar og þá í hve miklum mæli.

Meðal annarra orða, hvenær verður úr því, að Mál og menning minnist þeirra bræðra, Kristins og Einars Andréssonar, á myndarlegan hátt?

Sannleikanum borið vitni

Það stóð ekki á viðbrögðum fjölmiðla hér við bók Jóns Ólafssonar. Morgunblaðinu rann blóðið til skyldunnar og birti grein með fjögurra dálka fyrirsögn með stríðsletri um fimm mismunandi aðferðir sovéskra kommúnista til fjárstuðnings við íslenska sósíalista, gagnrýnislaust. Dagblaðið Vísir át svo eftir stóra bróður og birti grein með stríðsletri, Rússagullið staðreynd. Stöð 2 spilaði undir og ekki stóð á Degi.

Fjölmiðlaumfjöllunin öll um þessi mál náði þó hámarki þegar Stöð 2 fekk Guðmund H. Garðarsson, fyrrverandi alþingismann og forkólf í Vörðu landi og Samtökum um vestræna samvinnu, í sjónvarpsviðtal til að vitna um sannleikann um Rússagullið. Að vísu snerist viðtalið upp í andhverfu sína og sannfærði alla hugsandi menn um, að Guðmundur veit nákvæmlega ekkert um málið. Guðmundur sagði þá í ofangreindum samtökum hafi undrast, að hinir (vondu kommarnir) virtust hafa rúm fjárráð, en telur að verðir lýðræðis og frelsis hafi átt í peningavandræðum. Þetta sagði Guðmundur með grátstafinn í kverkunum, en auðvitað er hér einungis byggt á huglægu mati hans. Um leið býsnaðist hann yfir, að Þjóðviljinn skuli hafa komið út árum saman, rekinn með tapi og lenti þar þegar í mótsögn við sjálfan sig.

Þá kvað Guðmundur nokkrar hálfkveðnar vísur og sagðist muna eftir tilviki, sem styddi fregnir um, að Sósíalistaflokkurinn hafi á árum áður fengið fjárstyrk frá Sovétríkjunum. Því til sönnunar hélt hann því fram að ónefndir menn innarlega hjá flokknum hefðu talað óvarlega. Fréttakonunni þótti þetta svar sýnilega heldur rýrt og spurði nú hvort hann vissi til þess, að fé hefði verið flutt frá Sovétríkjunum til Sósíalistaflokksins hér. Guðmundur þagði við, en sagði síðan: "Ég veit ekki hvort ég á að segja það beint, en já, einn maður sagði mér beinlínis, að það væru fluttir peningar, að vísu ekki frá KGB, en með öðrum hætti frá Austur-Evrópuríkjunum."

Það er hörmulegt til þess að vita, að jafnmætur maður skuli láta kappið hlaupa með sig í gönur og þjóna lund sinni með hálfkveðnum vísum og Gróusögum. Hversvegna nafngreinir hann ekki mennina? Allt viðtalið minnti mann óþægilega á Njálu, þegar konungur bað Gunnar Lambason að segja frá hvernig Skarphéðinn þoldi við í brennunni. Um það segir sagan: Um allar sagnir hallaði hann mjög til og ló víða frá.

Viðbrögð fjölmiðla

Það er sjálfsagt ekki tilviljun, að hin nýja hrina um Rússagull tröllríður nú fjölmiðlum. Það styttist óðum sá tími, þar til aðgengileg verða, og eru að hluta þegar aðgengileg, skjöl í Bandaríkjunum sem sanna munu fjárstuðning við þríflokkana hér. Valur Ingimundarson sagnfræðingur hefir athugað sum þeirra skjala, sem tiltæk eru. Kennir þar margra grasa. Í bók sinni, Í eldlínu kalda stríðsins, segir hann frá margskonar stuðningi Bandaríkjanna við þríflokkana, t.d. að Bandaríkin hafi stutt ýmiss konar blaðaútgáfu á vegum Alþýðusambandsins, sem þá var undir stjórn þríflokkanna. Ennfremur, að sendur hafi verið erindreki frá Bandaríkjunum til að hjálpa þríflokkunum í kosningum til Alþýðusambandsþings. Marshall-hjálpin gerir ráð fyrir stórfé til stuðnings erlendum flokkum, stofnunum og einstaklingum til baráttu gegn "kommúnistum" og má nærri geta, að þetta fé hefir einnig runnið til andstæðinga "kommúnista" hér. Ekki minnist ég þess, að Morgunblaðið hafi getið um uppljóstranir Vals Ingimundarsonar, né heldur að Morgunblaðinu hafi þótt það frásagnarvert, að Trimble, sendimaður Bandaríkjanna, hafi verið með hugmyndir um, að sjá varaliði þríflokkanna fyrir vopnum. Ekki hefur Morgunblaðið heldur birt ummæli Kenneth Byrns, sendifulltrúa Bandaríkjanna hér, svohljóðandi (sjá Í eldlínu kalda stríðsins, bls. 182):

Ef við getum látið Íslendinga hafa vopn, þá stendur ekkert í veginum fyrir að útvega þeim sprengjur til að gera þeim kleift að eyðileggja prentvélar Þjóðviljans. Ef við gerum alvöru úr því, ættum við að hvetja [þá Íslendinga] til að ráða af dögum helstu leiðtoga Kommúnistaflokksins [Sósíalistaflokksins]. Það mætti réttlæta þetta allt með því að segja að þetta væru varnaraðgerðir gegn kommúnismanum.

Margar fleiri tilvitnanir hefðu átt að gefa Morgunblaðinu, sem frjálsu og óháðu blaði, ástæðu til margra dálka stríðsfyrirsagna, en enginn hefir séð þær ennþá. Sama gildir um hið frjálsa dagblað DV og hina hlutlausu og siðavöndu Stöð 2. Það yrði of langt mál upp að telja allar þessar tilvitnanir, en ég nefni aðeins sem dæmi tillögur sendimanna Bandaríkjanna um að sósíalistum verði vikið úr ábyrgðarstöðum og ennfremur að hefja skipulagða undirróðursstarfsemi með því að senda skæruliðaforingja (helst norræna) og vopn til Íslands til að aðstoða íslenska andstæðinga kommúnista í baráttu sinni (bls. 190). Ekki má heldur gleyma ótrúlegu skítkasti í Ólaf Thors, sem haft er eftir ýmsum ráðamönnum bandarískum.

Þar sem Morgunblaðið virðist ekki hafa áhuga á, að almenningur viti um allt það ótrúlega ráðabrugg Bandaríkjamanna, sem fram kemur í bók Vals, skora ég á hið óháða DV að gera því skil, og mætti þá koma undirspil frá hinum rösku rannsóknarfréttamönnum Stöðvar 2. Þar ættu að vera hæg heimatökin.

Það er skaði að Val Ingimundarsyni skyldi ekki takast að grafa upp hve stór hluti milljarðanna, sem ætlaðir voru til baráttunnar gegn heimskommúnismanum, samkvæmt Marshall-hjálpinni, fjárlögum Bandaríkjanna og úr sjóðum NATO, kom til Íslands og þá hvaða flokkar, stofnanir og einstaklingar tóku við fénu hér. Hér er ekki um neinar getgátur vondra komma að ræða. Heimildirnar liggja fyrir skjalfestar opinberlega, og ég vona að auðsótt sé að fá vitneskju um viðtakendur hér, eða hvað? Er þá aðeins eftir að fá úr því skorið hve mikið fé kom til Íslands og hverjir tóku við.

Njósnamál

Nýlega sögðu þeir Björn Bjarnason, menntamálaráðherra, og Steingrímur J. Sigfússon, alþingismaður, álit sitt um hvort íslensk stjórnvöld eigi að óska eftir aðgangi að STASI-skjölum, í dálkinum Með og á móti í Dagblaðinu Vísi. Björn segir frá því, að hann hafi verið á ferð í Austur-Berlín fáum vikum eftir fall Berlínarmúrsins og hafi komið í höfuðstöðvar STASI og rætt við starfsmenn. Hann segir að ljóst sé, að þarna var gífurlegt magn upplýsinga og raunar með ólíkindum hvernig fylgst var með öllum í þessu einræðisríki. Rannsókn á skjölunum sýni, að útsendarar STASI störfuðu ekki einungis í Austur-Þýskalandi, heldur víða um heim. Björn lætur svo að því liggja, að íslenskir menn hafi njósnað fyrir Austur-Þjóðverja.

Ekki get ég með neinu móti gert mér í hugarlund, hversvegna svo skynsamur maður, sem Björn er talinn vera, kýs hér að leika einfeldning. Hvert skólabarn veit, að leyniþjónustur eru til í hartnær öllum ríkjum heims. Auðvitað eru þessar leyniþjónustur misjafnlega slæmar, en allar eiga það auðvitað sameiginlegt að halda uppi njósnum innanlands og utan. Ekki hefði Björn þurft að gera sér ferð til Berlínar til þess að fræðast um starfsemi leyniþjónustumanna. Það ættu að vera hæg heimatökin hjá honum að heimsækja CIA í Bandaríkjunum og spyrjast fyrir um hvort þeir á þeim bæ hafi útsendara í öðrum löndum. Þá gæti hann sagt þeim í trúnaði, að Austur-Þjóðverjar hafi aðhafst slíkt og þvílíkt. Líklega hefði Björn þá einnig fengið sig fullsaddan á þeim upplýsingum um fólkið í Bandaríkjunum og annarstaðar, réttum sem röngum, sem hjá CIA og FBI er að finna og hvernig fylgst er með því.

Björn þyrfti þó ekki að gera sér ferð til Bandaríkjanna til að kynna sér njósnamál, sem hann virðist áhugasamur um. Það hefði nægt að heimsækja sendiráð Bandaríkjanna hér við Laufásveginn. Þar gæti hann komist að raun um, að fylgst hefur verið með fjölda Íslendinga og stjórnmálaskoðunum þeirra. Ef hann ræddi við sendiráðsmenn og spyrðist fyrir um hvernig spjaldskráin yfir Íslendinga væri til komin myndi að sjálfsögðu koma í ljós, að sendiráðið hefði engan veginn getað komið þessari spjaldskrá upp nema með hjálp Íslendinga. Spjaldskráin, sem Valur nefnir einnig í bók sinni (bls. 183-84), mun vera mjög umfangsmikil og notuð óspart, ekki síst þegar Íslendingar sóttu um ferðaleyfi til Bandaríkjanna. Björn myndi komast að því að þessi spjaldskrá er mjög nákvæm, stjórnmálaskoðanir vandlega tíundaðar og í sumum tilvikum með æviágripi. Þá er spurningin hvaða aðilar gáfu sendiráði Bandaríkjanna þessar upplýsingar. Það skyldi þó ekki hafa verið Sjálfstæðisflokkurinn eða einstaklingar úr flokknum? Sjálfstæðismaður skrifaði grein í Þjóðviljann fyrir mörgum árum og færði rök að því, að hverfaskrá, sem hann hafði unnið með í kosningum fyrir flokkinn, hefði komist í hendur sendiráðsins. Ekki varð ég var við, að Sjálfstæðisflokkurinn bæri þetta af sér. Þessir menn voga sér að brigsla öðrum um njósnir!

Því nefni ég þessa grein, Með og ámóti í Dagblaðinu Vísi, að þar er fjallað um hvort nauðsynlegt sé að hafa upp á öllum gögnum sem snerta hugsanlega njósnastarfsemi gegn íslenska ríkinu. Björn svarar eins og við mátti búast, að sjálfsagt sé að óska eftir aðgangi að STASI-skjölunum. Steingrímur er sammála, en bendir á að jafnræði verði að ríkja í málinu og eðlilegt væri að dómsmálaráðherra óskaði einnig eftir skjölum og gögnum frá vesturveldunum líka. Hann leggur til að skipuð verði sannleiksnefnd, sem kannaði þessi mál frá grunni. Ég vildi bæta því við, að sú nefnd ætti einnig að kanna fjárveitingar erlendra ríkja og samtaka til íslenskra stjórnmálaflokka, og samtaka og einstaklinga sem tengjast þeim.

Það þarf ekki mikinn spámann til að segja fyrir um það, að koma mun í ljós, að fjáraustur Bandaríkjanna og annarra erlendra ríkja til flokka og samtaka andsnúnum Sósíalistaflokknum hefir numið margfaldri þeirri upphæð, sem Sovétríkin eru talin hafa sent þeim síðast nefnda. Opinbert er fyrir löngu, að Marshall-hjálpin var að hluta til notuð til þess að berjast gegn "kommúnistum" erlendis og fjárlög Bandaríkjanna gera árlega ráð fyrir milljörðum króna til þessarar baráttu, auk tuga milljóna króna úr sjóðum NATO. Bandaríkjamenn eru hreinskilnir og eru ekkert að fela baráttu sína gegn "kommúnistum", þótt þeir túlki orðið dálítið frjálslega. Nærri má geta, að íslenskir stjórnmálaflokkar, menn og stofnanir, hafa tekið við þessu fé, ekki síður en aðrir. Nýjasta dæmið er bræðraflokkur Sjálfstæðisflokksins, Kristilegir demókratar í Þýskalandi. Kæmi ekki á óvart, að fjárstuðningur Bandaríkjanna til þríflokkanna og samtaka tengdum þeim, samkvæmt Marshall-hjálpinni, fjárlögum Bandaríkjanna og úr sjóðum NATO, næmi hundruðum milljóna, ef ekki milljörðum. Það er ekki furða þótt Davíð sé andvígur allri lagasetningu um fjárreiður stjórnmálaflokka eða rannsókn á þeim.

Margur heldur mig sig

Í greinarkorni Guðjóns E. Jónssonar, "Rússagull og fleira gull", í Morgunblaðinu 26. nóv. sl. er komið inn á þessi mál. Grein Guðjóns er bráðsnjöll og reyndar væri hún nægilegt svar við hinni nýju hrinu um Rússagull, sem nú hefur riðið húsum. En með leyfi Guðjóns tek ég hér upp kafla úr greininni.

Guðjón segir:

Umræðan um hugsanlegt Rússagull er ... komin á kreik á ný og ekki dregið af sér. Menn heimta tafarlausar játningar og "undanbragðalaust uppgjör við fortíðina". Skringilegast af þessu öllu er þó það, þegar verið er að reyna að kreista þessar játningar út úr fólki, sem varla eða ekki var fætt þegar viðkomandi "glæpur" var framinn en hinir "seku" löngu komnir undir græna torfu.

Mér finnst þetta svona álíka gæfulegt og farið væri að kalla þá til ábyrgðar Davíð og Geir fyrir það að Sjálfstæðisflokkurinn tók gömlu nasistunum opnum örmum og leiddi þá til metorða á Íslandi. Hvorugur var þá fæddur og þar af leiðandi saklaus!

Aðeins meira um peningamálin.

Er það virkilega svo að fjöldi fólks hér á landi haldi að stjórnmálaflokkarnir og málsgögn þeirra hafi forðast að nýta sér erlent fé í reksturinn hjá sér? [...] Hvað halda menn svo að orðið hafi af öllum fúlgunum, sem dælt hefur verið inní íslenska pólitík undir yfirskyni "baráttunnar gegn heimskommúnismanum"? Ekki komu þeir peningar frá Sovét.

Ég er ekki í vafa um að sá snjalli rannsóknafréttamaður Árni Snævarr færi létt með að grafa það upp, ef hann og húsbændur hans kærðu sig um. [...] Hver eru svo þau sannleiksvitni sem menn styðjast helst við? Jú, jú, þarna er einkum stuðst við afdankaða fýlukomma og uppgjafa KGB spíóna.

Til skamms tíma þótti nú ekki mikið gefandi fyrir orð þessara manna, en þeirra tími er greinilega kominn á Íslandi.

Ég ætla nú að leyfa mér að fullyrða að það er mun feitara á stykkinu annars staðar og ættu menn að kynna sér það nánar. Þegar við svo höfum svo öll gögnin uppi á borðinu þá skulum við ræða hverjir eigi að biðjast afsökunar á framferði sínu. [...] Nú ímyndar heimsíhaldið sér að það hafi endanlega gengið milli bols og höfuðs á heimskommúnismanum, eins og það kallar alla sósíalíska hugmyndafræði. Sjálft hefur það svo að eigin áliti öðlast eilíft líf og réttlætingu.

Næsta stig skal svo vera það að hinn sjálfskipaði sigurvegari taki sér sjálfdæmi um hvaðeina, sem á milli ber. Nú skal sko verða snúið upp á handleggi og knúðar fram játningar!

Þessi söguskoðun byggist á þeirri fávísu hugmynd að raunveruleg pólitísk þróun eigi sér upphaf í náinni fortíð og í dag hafi menn uppgötvað þann stórasannleik sem ekki þurfi endurskoðunar við.

Það þarf blindan mann til að sjá ekki veikleikana í frjálshyggjufárinu, mannfyrirlitningunni og peningahyggjunni sem tröllríður samfélaginu í dag.

Það er áberandi og athyglisvert, að þessari grein Guðjóns hefir mér vitanlega hvergi verið svarað, svo skorinorð sem hún er. Ekkert hefir heyrst frá "húsmóður í vesturbænum" í Morgunblaðinu, menntamálaráðherra, foringja kaldastríðsmanna né öðrum hugmyndafræðingum íhaldsins. Sama er að segja um frábæra grein Bjarndísar Arnardóttur í Morgunblaðinu 29. október 1998, "Endalok sögunnar eða hvað?"

Ekki hef ég heyrt neinn heimta játningar af Birni Bjarnasyni, sem hæst hefir galað um að leiðtogar á vinstri væng geri upp við fortíðina og játi á sig allar misgerðir austantjaldsmanna og hefir hann þó mér vitanlega ekki mótmælt misgerðum vestrænna ríkja, heldur af alefli stutt þessi ríki og varið. Björn ber ekki ábyrgð á forsetanum sem sagði: Malbikum Viet-Nam, né heldur þeim sem sagði: Ég kann vel við hugsanagang Ku-Klux-Klan manna, né heldur á innbrotsþjófnum á forsetastóli, né morðum tveggja milljóna óbreyttra borgara, kvenna og barna, í Viet-Nam, eða notkun efnavopna til eyðingar öllu lífi þar.

Það er löngu kominn tími til að lyfta umræðum um þessi mál á hærra plan og hætta getgátum og ósannindum, sem hægri öflin hér vissulega hrundu af stað. Vonandi verður samkomulag um skipun nefndar, sem taki öll þessi mál til rannsóknar, bæði njósnamálin og meintan fjárstuðning erlendra ríkja og samtaka við íslenska stjórnmálaflokka og samtaka, beint eða gegnum einstaklinga. Að vísu er hætta á, að nefndinni takist ekki að komast til botns í málinu. Stjórnvöld beggja ríkjanna, þar sem skjöl eru til um þessi mál, eru vægast sagt mjög hægrisinnuð og vís hætta á, að fjárausturinn til hægri aflanna verði hér eftir sem hingað til falinn. Á það verður samt að hætta.

Höfundur er fv. forstjóri.