1. júlí 2000 | Menningarblað/Lesbók | 1713 orð | 7 myndir

KORTAGERÐARMAÐURINN SAMÚEL EGGERTSSON

Landnám Íslands 874-930. Uppdráttur Samúels sýnir skip allra landnámsmanna, hvaðan þeir sigldu til Íslands og sýnt er eins og hægt er hvar þeir komu að Íslandsströndum.
Landnám Íslands 874-930. Uppdráttur Samúels sýnir skip allra landnámsmanna, hvaðan þeir sigldu til Íslands og sýnt er eins og hægt er hvar þeir komu að Íslandsströndum.
[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
Samúel Eggertsson fæddist 25. maí 1864 í Melanesi á Rauðasandi og voru foreldrar hans Eggert Jochumsson frá Skógum í Þorskafirði og fyrri kona hans, Guðbjörg Ólafsdóttir. Þá var starfandi bændaskólinn í Ólafsdal og þar var Samúel við nám 1887-89.
Samúel Eggertsson fæddist 25. maí 1864 í Melanesi á Rauðasandi og voru foreldrar hans Eggert Jochumsson frá Skógum í Þorskafirði og fyrri kona hans, Guðbjörg Ólafsdóttir.

Þá var starfandi bændaskólinn í Ólafsdal og þar var Samúel við nám 1887-89. Kennslan var fyrst og fremst hagnýt, en auk búfræðslu voru kenndar landmælingar. Búskaparhættir voru á þessum tíma þess eðlis, að bændur þurftu að kunna til allra verka og geta bjargað sér sjálfir.

Árið1909 fluttist Samúel með fjölskyldu sína til Reykjavíkur.Í einu Reykjavíkurblaðanna mátti þá lesa m.a.: "Hingað til bæjarins er nú nýlega fluttur hagleiksmaður, Samúel Eggertsson að nafni. Samúel er mesti snillingur að skrifa alls konar skrautletur, býr til smekklega málaða ramma (á pappír) utan um grafskriftir, ávörp o.fl.

Hann hefur líka búið til uppdrætti af ýmsum héruðum á Íslandi; hefur hann farið um fjöll og firnindi og mælt út lands-svæðin sjálfur, því hann er sérfræðingur ágætur.

Dr. Þorvaldur Thoroddsen hefir lokið miklu lofsorði á þessa uppdrætti hans.

Hann lætur ekki mikið yfir sér og heyrist aldrei státa af hæfileikum sínum; en er þó langtum fremri í mörgu en sumir þeir, sem hærra láta." Undir þetta skrifar L.Th. Sex árum síðar, 1915, skrifar Bjarni Sæmundsson adjunkt, bréf til stuðnings því, að Samúel fái styrk til að gera Íslandskort.

"Mér er fullljóst að brýn þörf er á svona korti, því að þau kort, sem menn hafa hingað til orðið að notast við sem veggkort, eru alls ekki skólakort, með þeim eiginleikum, sem nú eru af þeim heimtaðir, eru ekki nógu skýr til þess að þau sjáist í fjarska, hafa svo mörg nöfn, að nemandi getur í nálægð lesið á þeim það sem hann á að þekkja nafnlaust, o.s.frv. Úr þessu ætti reglulegt veggkort að bæta.

Þessi vöntun á hæfilegu skólakorti neyddi mig til þess að teikna. með aðstoð Samúels Eggertssonar stórt veggkort af Íslandi til þess að hafa við kennslu í Menntaskólanum og hefir það orðið mér og nemendum að góðu gagni við kennsluna."

Á árunum 1909-1919 vann Samúel á hverju sumri við landmælingar og teikningar korta og uppdrátta. Skal hér fátt eitt nefnt; svo sem Sandgerði, Viðey, Esjuberg, Sandey í Þingvallavatni, Þingvellir, kirkjulandið í Reykjavík, Sauðagerði, Þormóðsstaðir, Nauthólsvíkin og fjöldi lóða og landsvæða..

Jafnframt vann Samúel við landmælingar fyrir Brunabótafélag Íslands á árunum 1916-18. Mældi hann og teiknaði (aðallega í 100 smækkun) 23 kaupstaði og þorp með 300 íbúa eða meir og vann við skipulagningu og skráningu leiða í kirkjugarði Reykjavíkur.

Á fyrsta aldarfjórðungnum hefur víða verið þörf fyrir kunnáttu Samúels. Það sést meðal annars af því að á árunum 1920-24 vann hann við teikningar á Veðurstofunni í Reykjavík og á síðari hluta þriðja áratugarins við fornleifauppgröft og mælingar að Bergþórshvoli. Jafnframt gerði hann landslagsuppdrátt Íslands, sem ætlaður var til kennslu í mælikvarðanum 1:500000 og upphleypt kort af Íslandi (1:1000000). Á þessum tíma setti hann saman Sögu Íslands með annálum, línuritum og kortum. Þetta var umfangsmikið uppsláttarrit sem mikil þörf var fyrir, enda var þar ótrúlega mikill fróðleikur samanþjappaður. Þýskur kaupsýslumaður hreifst af þessu riti og vildi endilega fá það endurútgefið og láta þýða það, bæði á ensku og þýsku. Auk þess vildi hann helst fá einhvern til að gera viðbót eftir 1930. Minna varð úr því; þó er þess að geta að ritið var endurprentað 1974.

Samúel Eggertsson vann við kennslu á vetrum samhliða öðrum störfum. Hann var barnakennari og rak einkaskóla. Afköst hans voru ótrúleg, sem meðal annars sést af því að á árunum 1911-1941 teiknaði hann og gaf út 20 bréfspjöld, mest um sögu Íslands og landafræði. Bréfspjöldin, eða póstkortin, voru gefin út í meira en 30 útgáfum, samtals ekki minna en 200 þúsund eintök. Þá er þess að gæta að frá því fyrir aldamót og fram til 1940 var mjög oft leitað til Samúels þegar þurfti að fá skrautritað og fleira af því tagi.

Í Sögu Íslands er mörg kort og línurit sem Samúel teiknaði. Eru þau öll mjög hugvitsamleg og sýna ótrúlega margt í samþjöppuðu formi. Flest þessara korta voru gefin út í póstkortaformi.

Eitt kortið ber nafnið Landnám Íslands, annað heitir Siglingar forfeðra vorra. Það kort sýnir mjög vel ferðir víkinga til og frá Íslandi til Grænlands og Vínlands. Eitt kortið sýnir mörg skip á leið til Íslands frá ýmsum stöðum og eru nöfn allra þekktustu landnámsmannanna skráð við skipin og með strikalínum sýnt hvaðan þeir komu og hvar þeir námu land. Eitt kortið heitir Þjóðarmeiðurinn. Það kort sýnir fólksfjölda allt frá landnámstíð og fram til 1930 með tilheyrandi skýringum á þeim stóru eyðum, sem fær meiðinn til að skreppa saman og er getið hver ástæðan var hverju sinni, svo sem Svarti dauði, Stóra-bóla eða þá einhverjar náttúruhamfarir eins og t.d. Móðuharðindin, Mývatnseldar og Skaftáreldar.

Árið 1874 voru mikil hátíðahöld hér á landi, vegna þess að 1000 ár voru þá liðin frá upphafi landnáms á Íslandi. Samúel var þá 10 ára gamall. Á þessum árum voru engir fjölmiðlar, svo fólk gat ekki fylgst með í sjónvarpi eða hlustað á lýsingar í útvarpi. Eigi að síður var þetta mikill viðburður, sem mikið var rætt um. Þetta hafði djúp áhrif á drenginn.

Þegar Samúel fór seinna að vinna að kortagerð, langaði hann meðal annars að búa til kort um landnámið. Þetta kort var teiknað 1912. Það sýnir víkingaskip á leið til landsins og landsýn framundan. Öndvegissúla sést á floti og leiðarstjarna á himni. Í boga yfir öllu þessu er fyrsta erindi úr Minni Ingólfs eftir Steingrím Thorsteinsson:

Gnoð úr hafi skrautleg skreið,

skein á jökulfjöllin heið,

Ingólfur þá eygði fyrst

Ísland, morgungeislum kysst;

öndvegs stólpum stafni frá

Steypti hann í kaldan sjá;

Hetjan prúð, í helgum móð,

horfði lengi og þögul stóð.

Landnámsferð Ingólfs nefnist kortið. Hin örlagaþrungna útþrá hins kjarkmikla manns seiðir víkinginn til hins ókunna lands. Ber hann á arnarvængjum og stefnir á vonarstjörnuna, sem blasir við, beint fyrir stafni.

1974 var haldin 1100 ára landnámshátíð eins og mörgum er í fersku minni. Þá var mynd þessa korts yfirfærð á postulínsplatta, sem út voru gefnir í 1100 eintökum.

Kortið Siglingar forfeðra vorra á þjóðveldistímanum er teiknað 1913. Það sýnir ferðir frá Normandí, Saxlandi, Garðaríki, Bretlandseyjum og Norðurlöndum til Íslands og áfram til Grænlands og Vínlands hins góða. Efst á kortinu eru erindi úr kvæði Jónasar Hallgrímssonar, Ísland farsælda frón.

Í Sögu Íslands frá 1930 eru einnig kort af mörgum skipum eftir Samúel. Þau eru að koma frá Langbarðalandi, sem er nyrsti hluti Danmerkur, frá Gautlandi í Svíþjóð, frá mörgum stöðum í Noregi og Norður-Skotlandi ásamt skosku eyjunum. Þau eru öll á leið til Íslands. Við hverja skipshlið er ritað nafn landnámsmanns. Þetta kort heitir Landnám Íslands 874-930. Þar er líka Íslandskort, sem heitir Landnámskort, inn á það hafa verið settar rómverskar tölur. Framan við þessi kort skrifar Samúel í ritið:

"Ég set hér nokkra upptalningu landnámsmanna og get þess, hvar þeir tóku land. Get ég búist við því, að fólki þyki gaman að vita nöfn helstu manna, sem námu héruð þeirra og hvar þeir tóku bólfestu. Ætlaði ég í fyrstu að hafa þátt þennan nokkru ítarlegri, en ég sá brátt, að ég varð að takmarka hann mjög. - Á uppdrætti þeim sem fylgir, eru rauðar tölur og merki. Tölurnar eiga við landnámsmenn og er farið eftir sýslum. Hinir rauðu krossar og hringir eru eldstöðvar. Þá eru taldar upp allar sýslur landsins og hversu margir námu land í hverri sýslu og nöfn þeirra."

Síðast skrifar hann: "Hér hefur nú verið talinn upp allur meginþorri þeirra manna, er Landnáma getur um að leitað hafi til Íslands á árunum 874-930 og nefnd hefir verið Landnámsöldin. Að ég hafi farið nokkru ítarlegar út í þetta atriði en annað í þessu riti, kemur aðallega til af því, að landnám Íslands verður alveg einstætt í sögu mannkynsins sakir þess, hve merkilega hefir verið um það skráð. Nöfn, ættir, uppruni, bólfesta, afrek og afkomendur flestra landnámsmanna, eru að meiru eða minna leyti rakin í hinni einstæðu Landnámabók og mörgum öðrum fornsögum vorum, er hvergi eiga sinn líka. Ég álít því heilaga skyldu sérhvers Íslendings að kynna sér sem best þessi rit vor, sem er grundvöllur allrar vorrar sögu. Enginn kennari getur gengið fram hjá því, að skýra sem best sögu vora og því leyfi ég mér að skrá hér þessa upptalningu, ef ské kynni að hún gæti orðið öðrum til hvatningar og leiðbeiningar í þessum merkilegu fræðum.

Aðalþátturinn í viðhaldi og framþróun hins íslenska ríkis á Þjóðveldistímanum voru siglingar forfeðra vorra. Með utanferðunum öfluðu þeir sér fjár og frama og miðluðu með áhrifum sínum, er heim kom, þjóðinni ýmiskonar menningu og sjálfstæði. Skólar og bókmenntir, ritmennska, íþróttir, skáldskapur, viðskiftalíf, og margskonar búnaðarframkvæmdir lifnaði, glæddist og hélst við, meðan vér héldum sjálfstæðinu, en þvarr smátt og smátt úr því og kulnaði út með lokum 14. aldar.

Titilblaðskortið í ritinu sýnir hnattstöðu Íslands og rauðu línurnar út frá því leiðir Íslendinga á þjóðveldistímanum og fram á miðaldir. Leiðir Eiríks rauða til Grænlands og Leifs heppna til Vínlands hins góða, svo og ferðir biskupa vorra og ýmsra annarra stórmenna suður um öll lönd, sem þá voru þekkt, allt til Rómaborgar og Jórsalalands.

Á þessu korti sést einnig lega hinna örlagaríku meginstrauma fyrir veðráttu Íslands: Golfstraumsins og pólstraumsins. Eru stefnur þeirra markaðar með rauðum og bláum örvum."

Kortið, Þjóðarmeiðurinn eða Íslenska þjóðin, er teiknað 1913. Auk þess að vera meginuppistaðan í ritinu "Saga Íslands" var það gefið út, sem póstkort.

Þetta er línurit um mannfjölda þjóðarinnar með hliðstæðum annálum allt frá landnámi fram til 1930.

Hér er getið þeirra korta, sem tilheyra landnámi Íslands og Íslendinga svo og því, sem þjóðina varðar allt frá upphafi Íslandsbyggðar.

Auk þess gerði Samúel kort um íslensku fjöllin og árnar. Þau eiga það sameiginlegt að sýna mikinn fróðleik í samanþjöppuðu formi. Fjallakortið sýnir marga fjallstoppa misháa og er getið nafns og hæðar. Sumir tindarnir eru eldspúandi, aðrir fannhvítir jökultindar. Kortið um árnar er byggt upp á sama hátt. Það sýnir margar ár samhliða og eru það allar helstu ár landsins eftir legu frá vestri til austurs og sést þá vel lengdarmunur þeirra. Eitt kortið er gert í aldarminningu Jóns Sigurðssonar 17. júní 1911.

Þá gerði Samúel einnig teikningu til minningar um Hallgrím Pétursson, þar sem hann stendur í predikunarstól og yfir honum er sigurbogi, sem reistur er úr passíusálmunum, því það eru þeir, sem halda nafni hans á lofti.

Þessi mynd var um tíma á næstum hverju heimili landsmanna og því vel þekkt. Nú orðið sést hún aðallega á söfnum.

Myndin af Hallgrími Péturssyni var gerð 1914 í 300 ára minningu um sálmaskáldið. Þar sést að fyrsta útgáfa Passíusálmanna hefur komið 1666 og sú 44. árið 1907.

EFTIR DÓRU JÓNSDÓTTUR

Höfundurinn er gullsmiður.

Aðgangsupplýsingar

Notandi:Þú ert ekki innskráð(ur).
Greinin: Þessi grein er ókeypis þar sem hún er eldri en þriggja ára.
Morgunblaðið - fyrsta forsíðan

Morgunblaðið hjá Landsbókasafni

Á vefnum timarit.is er að finna stafrænt safn Landsbókasafns yfir helstu dagblöð og tímarit landsins. Þetta er eina leiðin til að leita að efni úr Morgunblaðinu frá því fyrir 1986.