Lerkisveppur
Lerkisveppur
[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
Sveppir hafa töluvert verið í umræðunni undanfarið, sérstaklega vegna hins baneitraða svepps viðarkveifar sem nýlega fannst á skógarstíg í Kjarnaskógi. Hrönn Indriðadóttir slóst í för með Eiríki Jenssyni líffræðingi í sveppatínsluferð í Heiðmörk.

"Vaxandi áhugi er á sveppatínslu hér á landi," segir Eiríkur Jensson líffræðingur. "Hér á landi vaxa þúsundir villtra sveppa en einungis á milli 10 til 20 tegundir er vert að tína til matar. Helstu sveppatínslusvæðin í nágrenni við Reykjavík eru í Heiðmörk og umhverfis Rauðavatn.

Mjög gott er að ganga eftir göngustígunum í Heiðmörk og stinga sér aðeins inn í skóginn en annars þarf yfirleitt ekki að fara langt því sveppir vaxa gjarnan við stígkantinn."

Helsti sveppatíminn er í ágúst og fram í september eða þangað til frysta tekur.

Hattsveppir eru langmest áberandi í náttúrunni og að sögn Eiríks má skipta þeim í tvennt: pípusveppi og fansveppi. "Best er fyrir byrjendur að átta sig á pípusveppum því auðvelt er að þekkja þá og þeir eru flestir góðir matsveppir. Af pípusveppum má til dæmis nefna lerkisvepp, furusvepp og kúalubba."

Lerkisveppur er svokallaður þriggja stjarna sveppur sem þýðir að hann sé mjög góður matsveppur, að sögn Eiríks. "Hatturinn er gulbrúnn og mjög slímugur í raka en annars þurr. Stafurinn er frekar stuttur. Sveppurinn fylgir lerkitrjám og best er að tína einungis unga sveppi."

Furusveppur er einnig þriggja stjarna sveppur og algengasti matsveppurinn í Heiðmörk. "Hatturinn er súkkulaðibrúnn en upplitast með tímanum. Það er eins með furusveppi og aðra sveppi að ungu eintökin eru betri en þau eldri því þegar þeir eldast kemur oft maðkur í þá. Gott getur þá verið að skera sveppinn í tvennt til að ganga úr skugga um það. Hatthúðin á furusveppnum er seig og slímug. Best er að draga hana af um leið og sveppurinn er tíndur."

Slímstautull nýr hér á landi

Kúalubbi er tveggja stjarna sveppur sem þýðir að hann er góður matsveppur. Kúalubbi er ýmist ljósgrábrúnn eða dökkbrúnn. Holdið er hvítt og þétt á ungum sveppum en svampkennt á þeim eldri. Kúalubbi fylgir birkitrjám og fjalldrapa.

"Þess ber að geta að hann maðkar fljótt og því er gott að skera hann í sundur til að ganga úr skugga um það.

Slímstautull er líkt og kúalubbi tveggja stjarna sveppur. Hann er nýliði í sveppafjölskyldunni en sífellt fleiri sveppir eru að koma fram á sjónarsviðið eftir að trjátegundum fjölgar hér á landi. Slímstautull er dökkgrár og verður svartflekkóttur. Hann er þakinn þykku slímlagi og eitt af einkennum hans er að hattur hans hallast. Margir slímstautlar vaxa oft saman í hóp og það er hálfgert rabarbarabragð af honum."

Loðglætingur er dæmi um óætan svepp en hann hefur brennandi beiskt bragð. Sveppurinn er rauðbleikur og er hatturinn loðinn. Holdið er hvítt og mikið ber á honum í skógum og kjarri.

Að sögn Eiríks er í langflestum tilvikum óhætt að borða bæði hattinn og stilkinn af matsveppum en hunangssveppur er þó dæmi um svepp þar sem eingöngu hatturinn er borðaður.

Þrjár verulega eitraðar tegundir hérlendis

Eiríkur ráðleggur þeim sem eru byrjendur í sveppatínslu að leita sér ráða hjá þeim reyndari fyrst. Gott sé að læra að þekkja nokkrar tegundir, t.d. nokkra pípusveppi, og bæta svo fleiri tegundum við smátt og smátt. Þá er gott að fylgja þeirri reglu að borða aldrei sveppi nema að vita nákvæmlega hvað umræddur sveppur heitir.

"Til eru þrjár verulega eitraðar tegundir á Íslandi. Viðarkveif, sem nýlega fannst í Kjarnaskógi, topphæringur og mótrektla. Annars eru sveppir misjafnlega eitraðir. Sumir hafa áhrif á meltingarfæri fólks, aðrir verka á miðtaugarkerfið og enn aðrir eyðileggja nýru fólks. Lummusveppurinn, sem er algengur í limgerðum í Reykjavík, er dæmi um svepp sem eyðileggur nýru fólks ef hans er neytt í lengri tíma."

Vex best í votviðri

Sveppir vaxa best í votviðri en illa í kulda og þurrki og það tekur þá einungis í kringum viku að vaxa.

Aðspurður segir Eiríkur að flestir matsveppir séu bragðgóðir en þungmeltir og því ekki ráðlagt að hafa sveppi meirihluta matarins.

Margar góðar aðferðir eru til við matreiðslu þeirra, gott er að hreinsa þá vel og steikja í smjöri og nota þannig í sósur og súpur.

Hvað varðar geymslu er algengasta aðferðin að frysta þá en einnig er hægt að þurrka þá og salta.

Nokkrar bækur eru til um sveppi, meðal annars Íslenskir matsveppir og Villtir matsveppir á Íslandi sem gott getur verið að hafa við höndina til að leita nánari upplýsinga.