Barmar. Myndin er tekin á árunum 1966-68 en það voru síðustu árin sem búið var í bænum.
Barmar. Myndin er tekin á árunum 1966-68 en það voru síðustu árin sem búið var í bænum.
[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
Barmar voru eini upprunalegi torfbærinn á Vestfjörðum þegar greinarhöfundurinn gerði leigusamning við landbúnaðarráðuneytið og fékk leyfi til að endurbyggja bæjarhúsin. Þeirri endurbyggingu var að mestu lokið 1974.
Frítt er um haga um hásumardaga, heiðfjöllin draga vor augu til sín. Landið vort fríða sem lofað er víða, ljómandi blíð er þá ásýndin þín.

Barmar er gömul kirkjujörð, nú undir umsjá jarðeignadeildar landbúnaðarráðuneytisins.

Hún var til forna metin 12 hundruð að dýrleika en hlunnindalaus. Búskapur hefur ávallt verið lítill í Börmum og þar búið fátækt fólk á veraldavísu en andlega ríkt. Elstu heimildir um Barma sem ég veit um eru úr jarðabók Páls Vídalíns og Árna Magnússonar frá því 1710. Þá var jörðin talin afar rýr, bæjarlækurinn spillti túninu, langur hreppaflutningur að Hyrningsstöðum og jörðin hlunnindalaus.

Vorið 1885 flytur Þórður Ólafsson að Börmum ásamt konu sinni, Ingibjörgu Einarsdóttur og fjórum börnum þeirra hjóna, Lárusi, Þórdísi, Sigurlínu og Ólafíu. Þórður var ættaður frá Hlíðartúni í Sökkólfsdal í Dölum en Ingibjörg frá Klukkufelli í Reykhólasveit. Þórður missti konu sína 1926 og bjó eftir það ásamt börnum sínum í Börmum til ársins 1937 að hann lést. Lárus sonur hans lést árið 1931 eftir mikla vanheilsu. Lárus var hagorður vel og að honum látnum var gefin út ljóðabók með ljóðum hans. Hann var kennari og stundaði farkennslu um árabil. Áður en Þórður lést, réð hann til sín Ólaf Þorláksson sem tók við búsforráðum í Börmum að Þórði látnum, 1937. Ólafur Þorláksson bjó í Börmum eftir það, ásamt systrunum Þórdísi og Ólafíu Þórðardætrum til vorsins 1967.

Í Börmum hafa ávallt verið torfhús eftir því sem mínar heimildir herma. Í kringum 1925 voru húsin mjög illa á sig komin og tóku þá nágrannar Þórðar Ólafssonar, sem þá var bóndi í Börmum, sig til og endurreistu bæinn á tæpri viku. Í samtali mínu við tvo þeirra sem verkið unnu, Hjört Hjálmarsson og Tómas Sigurgeirsson frá Reykhólum kom fram að bærinn var þá endurbyggður eins og hann var fyrr. Nokkuð löngu síðar var steyptur reykháfur á húsið, eftir að eldur komst í þekjuna út frá gamla reykrörinu.

Húsaskipan að Börmum virðist hafa verið nokkuð hefðbundin. Bæjarhús með þriggja stafgólfa baðstofulofti. Grunnflötur íbúðarhússins sem næst 5x9 álnir. Austan við íbúðarhúsið var búr og eldhús og á milli gangur (göng) með flötu þaki. Við ganginn hafði verið byggt einskonar bíslag. Úr búrinu var innangengt í fjósið, sem stóð þvert á búr og eldhús. Hænsnakofar voru byggðir við fjósið og íbúðarhúsið. Heygarður var hlaðinn að baki fjóssins. Torfhleðslu móti suðri við framhlið íbúðarhússins var búið að fjarlægja þegar fyrir endurbygginguna 1925 en veggkambarnir voru látnir standa eins og þeir væntanlega hafa verið hlaðnir þegar torfbær var og hét í Börmum.

Árið 1971 var mér undirrituðum boðinn bærinn til uppbyggingar og árið eftir gerði ég leigusamning við landbúnaðarráðuneytið um leigu á hluta jarðarinnar og leyfi til endurbyggingar bæjarhúsanna. Ég leitaði álits nokkurra aðila varðandi málið, m.a. þjóðminjavarðar, og voru allir hvetjandi þess að hafist yrði handa við endurbyggingu. Eftir því sem ég komst næst voru Barmar eini upprunalegi torfbærinn á Vestfjörðum sem þá stóð uppi.

Áður en hafist er handa við uppbyggingu torfbæjar eins og Barma þarf ýmislegt að athuga og skoða. Þeim sem slíkt tekur að sér ber siðferðileg skylda til að setja sig vel inn í alla gerð slíkra húsa, ekki bara hið ytra heldur einnig hið innra. Þá þarf að leita til fagfólks sem kann til verka og miðlað getur reynslu og færni í öflun efnis og gerð einstakra hluta torfhússins. Leita þarf að ristu, stungu, hleðslugrjóti og hverju því sem við kemur hinni ytri uppbyggingu. Leita þarf fanga á minjasöfnum, skoða gömul hús og sýna útsjónarsemi við útvegun þess smáa jafnt sem hins stóra. En stærsta spurningin er þó, hvort maður er reiðubúinn til að helga sér þann lífsstíl sem fylgir því að búa í torfbæ.

Þegar ég kom að þessu verkefni 1971, hafði bærinn staðið auður og yfirgefinn frá því 1968, að mér var sagt, en Jón Guðmundsson, fræðimaður og bóndi að Skáldstöðum í Reykhólasveit segir í grein sem hann skrifar í Heima er best um 1969, hann hafa farið í eyði 1967. Áður en bærinn fór í eyði var búið að leggja í hann rafmagn auk vatns og síma. Á þessum þremur til fjórum árum sem líða þar til ég tek við honum eyðileggst á honum þekjan, gluggarnir eru að mestu rifnir úr og trétexþiljun á veggjum neðri hæðar grotnar og er tætt sundur. Ýmsir munir sem sagðir hafa verið í bænum voru fjarlægðir. Gangurinn var að mestu hruninn svo og moldarveggur milli gangs og búrs. Búrið og eldhúsið var hrunið, nema gaflþilið til suðurs stóð uppi. Í þessum húsum öllum voru torfveggir og moldargólf.

Þegar ákvörðun hafði verið tekin um uppbyggingu varð að ákveða hvað skyldi byggt upp og hvernig. Þótt staðreyndin væri sú að fólk hafi áður fyrr eldað á hlóðum, lesið við grútartýru og gengið um á sauðskinns- eða roðskinnsskóm var ekki sanngjarnt gagnvart fjölskyldunni eða sjálfum sér að gera ráð fyrir slíku. Ákvörðun var því tekin um að endurtengja rafmagnið til eldunar og hitunar, endurnýja vatnslagnir og vatnsból, koma fyrir snyrtingu og grafa rotþró eins og kröfur voru gerðar til. Við endurgerð gangsins, búrsins og eldhússins var tekin ákvörðun um að byggja þessi hús upp í tvær burstir, með trégólfum og panelklæddum veggjum. Skarsúð var sett á súðir húsa. Veggir og burstir voru einangraðir og notað plastþakefni til að verjast leka og leiða raka út yfir veggi. Þannig voru notuð byggingarefni og byggingartækni nútímans þar sem því var við komið.

Að mestu var endurbyggingunni lokið á þjóðhátíðarárinu 1974. Síðan þá hefur farið fram eðlilegt viðhald á bænum. Þannig hefur þurft að tyrfa hann upp einu sinni, hlaða veggkamb sem hrunið hefur og endurreisa fjósið (geymsluna) sem hrundi að fullu fyrir þremur árum. Að öðru leyti er það umhirða, stöðug natni og ávekni, sem heldur bæ sem Börmum í nothæfu ástandi. Bær eins og hér er sagt frá á allt sitt undir því að búið sé í honum, hugsað til hans og um hann. En þeir sem eru reiðubúnir til að gefa sig í verkefnið, lífsstílinn, uppskera ríkulega.

Í blaðaviðtali sem Guðjón Friðriksson, blaðamaður og sagnfræðingur, átti við mig í ágúst 1985 í Þjóðviljanum, kem ég inn á það álit mitt hvað Þjóðminjasafn Íslands gæti lagt af mörkum við varðveislu og uppbyggingu gamalla bæja og húsa með því að heimila einstaklingum uppbyggingu undir umsjá þess og jafnvel hlaða slíka bæi og hús gömlum munum svo lifandi söfn gætu risið sem víðast. Þótt ég hafi átt vinsamleg samskipti við þjóðminjavörð við endurbyggingu Barma hef ég ekki fengið neitt vörslufé þaðan. Hinsvegar kom ýmislegt í ljós þegar farið var að hreyfa við veggjum og steinum. Einnig komu sveitungar mínir með sitt lítið sem verið hafði í bænum áður en ég tók við honum. Annað áhugasamt fólk um varðveislu gamalla minja hefur og komið færandi hendi með sitt lítið hvert. Í því felst viðurkenning á vel unnu verki.

Á seinni árum hefur fólk og stofnanir leyft sér að kalla þennan virðulega torfbæ sumarhús. Ég á ákaflega bágt með að sætta mig við slíka nafngift en erfitt hefur reynst að taka á því. Fyrir mig sem iðnaðarmann og hönnuð hefur það verið sérstök upplifun að standa að byggingu mannvirkis, þar sem byggingarefnið er jörðin sem þú stendur á.

Við fjölskyldan eyðum miklum tíma og hugsun í Barma og njótum hverrar stundar þar. Bærinn okkar og náttúran eru sem eitt og fanga hug okkar allan. Hægt er að taka undir orð Lárusar Þórðarsonar í Börmum þegar hann í einu ljóða sinna segir svo:

Frítt er um haga um hásumardaga,

heiðfjöllin draga vor augu til sín.

Landið vort fríða sem lofað er víða,

ljómandi blíð er þá ásýndin þín.

Lokaorð

Við endurbyggingu Barma hafa margir komið að verki og erfitt yrði að telja upp alla þá sem lagt hafa hönd á plóginn, svo margþætt verk sem slík uppbygging er. Þar þarf að ganga í gegnum krákustíga stofnana, afla velvilja í héraði, afla upplýsinga og þekkingar um ýmsa þætti sem snúa að gerð torfbæja, verndun lands og minja, tryggja aðstoð sérfræðinga og handverksmanna, afla tækja og svo má lengi telja.

Í þessu sambandi eru mér þó efst í huga nöfn nokkurra valinkunnra manna en því miður eru margir þeirra fallnir frá.

Foreldrar mínir, þau Guðný Guðjónsdóttir og Ólafur Daðason, en þau aðstoðuðu og studdu endurbygginguna á alla lund

Eyjólfur Jónsson frá Bakka í Geiradal, en hann var hleðslumeistari og ráðgjafi við efnisval til hleðslu

Jón Sveinsson, bóndi Klukkufelli í Reykhólasveit, og sonur hans Vignir, þeir önnuðust torfristu

Rögnvaldur Guðjónsson, smiður, hann sá um trésmíði

Reynir Halldórsson, bóndi Hríshóli í Reykhólasveit, hann hefur séð um endurhleðslu fallinna veggja og tyrfingu

Karólína Guðmundsdóttir vefari, hún óf og hannaði mynstur salúnofinna rúmábreiða í baðstofu

Ólína Jónsdóttir og Sveinn Guðmundsson, bændur á Miðhúsum í Reykhólasveit greiddu götu þessa verkefnis á ýmsan hátt

Sveinbjörn Dagfinnsson ráðuneytisstjóri og síra Gísli Brynjólfsson, fulltrúi í landbúnaðarráðuneytinu, önnuðust samningsgerð f.h. þess.

Nú er kominn tími til njóta ávaxta þess sem byggt hefur verið upp en jafnframt verður að vera vakandi yfir hverjum steini og hnaus. Margt hefur breyst í afstöðu manna innan og utan sveitar, síðan hafist var handa við uppbygginguna. Það krefst einnig árvekni að gæta hagsmuna sinna gagnvart ásókn þeirra sem sjá eftirsóknarverð gæði í góðum verkum. Árangursrík samvinna við opinbera aðila hefur verið forsendan fyrir því starfi sem þarna hefur farið fram. Hverig sú samvinna verður í framtíðinni á tímum vaxandi frjálshyggju og auðhyggju er erfitt að segja, en ég tel að stuðningur þeirra verði að vera tryggur og traustur til að hægt sé að standa vörð um viðgang þessa verks sem hafið var fyrir tæpum 30 árum.

Ég vil að lokum leyfa mér að gera orð Einars Benediktssonar skálds að mínum, þar sem hann segir í kvæði sínu Aldamót:

Það fagra, sem var, skal ei lastað og lýtt,

en lyft upp í framför, hafið og prýtt.

Að fortíð skal hyggja, ef frumlegt skal byggja,

án fræðslu þess liðna sést ei, hvað er nýtt.

Heimildir um ættmenni Þórðar Ólafssonar, bónda í Börmum, eru að mestu fengnar úr tímaritsgrein eftir Jón Guðmundsson, fræðimann og bónda að Skáldstöðum í Reykhólasveit sem hann skrifar í Heima er best um 1969 og bók hans Sprek úr fjöru, Hildur 1989.

EFTIR JÓN ÓLAFSSON

Höfundurinn er hönnuður.