Víða í Reykjavík stóðu hlið við hlið glæsileg hús og herskálar.
Víða í Reykjavík stóðu hlið við hlið glæsileg hús og herskálar.
[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
Undir bárujárnsboga - Braggalíf í Reykjavík 1940-1970, er heiti ljósmyndasýningar sem hefst í Listasafni Reykjavíkur, Hafnarhúsi, í dag. FRÍÐA BJÖRK INGVARSDÓTTIR ræddi við Eggert Þór Bernharðsson sagnfræðing um Reykjavík braggalífsins, fólkið sem bjó í herskálunum og viðhorf annarra til þeirra.
SÝNINGIN er samvinnuverkefni á milli Listasafns Reykjavíkur, Íslenska myndasafnsins, JPV forlags og Eggerts Þórs Bernharðssonar sagnfræðings, en forlagið gefur um þessar mundir út veglega bók hans um þennan tíma og dregur sýningin nafn sitt af bókinni. Í bókinni eru um 440 myndir sem flestar eru að birtast í fyrsta sinn.

"Þegar breskur herafli steig á landi í Reykjavík aðfaranótt föstudagsins 10. maí 1940 urðu þáttaskil í sögu Íslands. Hernámið hafði í för með sér margvíslegar breytingar á högum landsmanna sem höfðu búið við langvarandi kreppuástand. Á næstu árum tók samfélagið stórstígum breytingum og þjóðin þurfti að takast á við nýjar aðstæður," segir í upphafi aðfaraorða bókarinnar. Þar er lögð áhersla á að borgarmyndunin á Íslandi hafi gengið mjög hratt fyrir sig þegar hún hófst og góð ráð verið dýr til að ráða bót á húsnæðisskortinum í Reykjavík og nágrenni.

Eggert Þór segir ennfremur í aðfaraorðunum að ekki sé "örgrannt um að Reykvíkingar hafi blygðast sín fyrir þetta tímabil í sögu sinni. Ýmsar sögur og hugmyndir hafa þó verið á kreiki um herskálahverfin en margar þeirra virðast þó fremur byggjast á fordómum og fáfræði en þekkingu á þessu tímabili, forsendum braggabyggðar og lífinu í herskálahverfunum. Braggatíminn var mikill umbrotatími í sögu Reykjavíkur og afar áhugaverður frá sögulegu sjónarmiði. Þrátt fyrir allt komu braggarnir að góðum notum þegar íslenskt samfélag stóð á þröskuldi nýrra tíma, sveitasamfélagið var að kveðja og þéttbýlisþjóðfélagið að taka við með Reykjavík í lykilhlutverki."

Heimsstyrjöld og "stríðsgróði"

Í samtali við blaðamann segir Eggert Þór að aðdraganda bókarinnar megi rekja til þess að hann skrifaði sögu Reykjavíkur frá 1940 til 1990, en hún komu út hjá Iðunni 1998 og er framhald af verki Guðjóns Friðrikssonar. "Þar var ég að fjalla almennt um lífið í Reykjavík á þeim tíma," segir Eggert Þór, "og það er engin tilviljun að tímaskilin milli okkar Guðjóns eru 1940, því þá má segja að nútíminn haldi innreið sína til Íslands. Allt fer á fleygiferð með hernámi Breta og síðar komu Bandaríkjamanna. Þarna leysast úr læðingi kraftar sem vissulega bjuggu með þjóðinni, en hafði verið haldið niðri af kreppunni, sem stóð mun lengur hér en annars staðar. Samfélagið þurfti einhverja vítamínsprautu og svo kaldhæðnislegt sem það kann að hljóma þá er það heimsstyrjöld og "stríðsgróði" - sem er nú sérkennilegt hugtak - sem kemur þessu ferli af stað. Þegar ég skrifa þessa sögu á vegum borgarinnar kynnist ég þessu braggalífi, og þó það hafi bara verið lítill hluti í kafla um húsnæðismálin þá fékk ég strax mikinn áhuga á þessu."

"Þetta er mjög spennandi efni, um afmarkað samfélag í raun, sem sker sig svolítið úr," heldur Eggert Þór áfram, "þó ekki væri nema eingöngu vegna húsalagsins og hvernig þessir braggar eru til komnir. Þetta er bráðabirgðahúsnæði sem á að standa skamma stund og hýsa erlenda hermenn. Það verður hins vegar að bústöðum Reykvíkinga í meira en tvo áratugi. Ástæðan fyrir því að fólk flutti í braggana var mjög einföld; það var svo gríðarlegur húsnæðisskortur. Bærinn reyndi að bregðast við með með byggingu húsa, þar á meðal var Höfðaborgin byggð á árunum 1941-2, og voru húsin byggð þannig að hægt væri að nota þau sem sumarbústaði seinna meir. En húsin stóðu, eins og braggarnir, mjög lengi eða allt fram yfir 1970."

Kofar, skúrar, háaloft og kartöfluhús

Það kemur fram í máli Eggerts að á þessum tíma var allskyns húsnæði notað; kofar, skúrar, kjallarar og háaloft. Þegar ástandið var verst bjó fólk meira að segja í kartöfluhúsunum í Kringlumýrinni. Þegar mest var bjuggu tæplega 2.400 manns í bröggunum, samkvæmt opinberum gögnum og miðað við það má gera ráð fyrir að margar þúsundir hafi átt þar heimili sitt um lengri eða skemmri tíma í gegnum tíðina.

Að sögn Eggerts byggðu Bretar sína herskála nánast hvar sem hægt var innan Reykjavíkur en Bandaríkjamenn byggðu meira utan bæjarins, að undanskildu stærsta braggahverfinu í Reykjavík, Camp Knox, sem var bandarískt. Bandarísku braggarnir voru mun betri, enda gerðu Bandaríkjamenn meiri kröfur til sinna híbýla en Bretar.

"Fólk reyndi að bæta þetta húsnæði þó það væri hugsað til bráðabirgða," segir Eggert Þór, "því eftir að stríðsgróðinn var uppurinn stóðu Íslendingar frammi fyrir því að þurfa að taka afar upp stranga hafta- og skömmtunarstefnu. Þessi stefna bitnaði mjög harkalega á húsbyggjendum, lítið var byggt á árunum 1947-53, en á þeim tíma voru íbúar bragganna flestir. Miklir aðflutningar til Reykavíkur annars vegar og svo "barnasprengja" eftirstríðsáranna hins vegar, gerðu það að verkum að braggarnir voru iðulega eins og hallir miðað við margt annað sem fólk varð að láta sér lynda á þessum árum, svo fólk var ekki alltaf að fara úr öskunni í eldinn."

Fólk reyndi að bjarga sér sem það mögulega gat

"Almennt séð var þetta ósköp venjulegt fólk sem bjó í bröggunum," segir Eggert Þór. "Auðvitað var fólk í vandræðum innan um, en þannig er það í öllum hverfum. Fólk reyndi að bjarga sér eins og það mögulega gat og gera það besta úr bragganum. Þeir voru þó auðvitað mjög litlir, meðalíbúð var ekki nema um 27 fermetrar fyrir fjölskyldu, en sumir bjuggu þó rýmra. Það er mikilvægt að leggja áherslu á að íbúarnir reyndu að fegra umhverfi sitt, settu upp salerni, leiddu inn vatn og byggðu við. Það er ótrúlegt að sjá hve margir kostuðu miklu til að lagfæra hjá sér, þó aðrir sæju ekki ástæðu til þess. Bæjaryfirvöld tóku þó þá ákvörðun að greiða fyrir ýmsar þær lagfæringar sem fólk hafði lagt í þegar það flutti burt og því eru til heimildir um framlag þess. Þessar greiðslur urðu síðan innborgun að nýjum íbúðum hjá mörgum."

Eggert Þór segir að mannlífið sem þróaðist í braggahverfunum hafi verið af öllu tagi, "sumstaðar utan við meginbyggðina í bænum varð lífið í braggahverfunum líkast því sem gerðist í litlum þorpum, enda sveit allt um kring og þar varð samstaðan mikil. Inni í grónum hverfum voru herskálarnir aðþrengdari og iðulega í hrópandi andstöðu við aðra byggð. Þar urðu því stundum árekstrar og fólk sem ólst þar upp talar um eins konar ósýnileg landamæri."

Fordómar gagnvart braggabúum

"Það er hægt að sjá af heimildum að ýmiss konar fordómar voru í gangi gagnvart braggabúunum. Það hafa örugglega ófáir þurft að líða fyrir það að hafa búið í braggahverfi. Ef við tökum eitt dæmi, sem er lítið í sjálfu sér en þó stórt í hugum margra, braggalyktina svonefndu. Þetta var fúkkalykt eða saggalykt, - sumir töluðu um "texlykt", en braggarnir voru þiljaðir með texi og mjög illa einangraðir. Í þeim bröggum þar sem mishitnaði við kyndingu svo saggi myndaðist, var nánast alveg sama hversu mikið var þrifið eða heimilið myndarlegt, lyktin fór ekki. Sumum reyndist þetta ákaflega erfitt," segir Eggert Þór. "En það má heldur ekki gleyma því jákvæða við braggalífið svo sem samstöðunni á meðal íbúanna sem var yfirleitt rík. Í bókinni eru t.d. myndir úr síðdegiskaffi utandyra í Balbokampi við Vatnagarða, en þar var mjög rík kvennamenning. Í Neskampi, sem var líka lítill, var einnig mjög rík samstaða. Þar var farið í sumarferðalög og haldnar íþróttakeppnir innan kampsins og mikið gert úr því."

"En það sem kom mér mest á óvart við þessa vinnu, er hvað braggahverfin voru ólík innbyrðis. Húsakynnin eru svipuð en það dugar ekki til að lýsa lífinu þar. Sú mynd sem hefur oftast birst af braggahverfum er frekar dökk og hún hefur greypst í þjóðina. Enda drógu stjórnarandstöðublöðin á sínum tíma upp svakalegustu myndirnar sem þeir gátu fundið til að koma sínum skilaboðum á framfæri og margir braggabúar voru mjög ósáttir við það. Íbúar herskálanna urðu því iðulega að gjalda fyrir aðstæður sínar," segir Eggert Þór Bernharðsson. Það var sem sagt upp til hópa ósköp venjulegt fólk sem bjó undir bárujárnsboga í Reykjavík, fólk sem varð að láta sér lynda bráðabirgðahúsnæði eins og braggana á meðan það beið eftir öðru betra.

Sýningin í Hafnarhúsinu verður opnuð kl. 16 í dag og stendur til áramóta.