25. nóvember 2000 | Fastir þættir | 4432 orð | 6 myndir

Bæjarfjallið Esja

eftir Sigrúnu Huld Þorgrímsdóttur

[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
Esjan er yndisfögur utan úr Reykjavík. Hún ljómar sem litfríð stúlka í ljósgrænni sumarflík. En komirðu, karl minn! nærri kynleg er menjagná. Hún lyktar af ljótum svita og lús skríður aftan á.
Esjan er yndisfögur utan úr Reykjavík. Hún ljómar sem litfríð stúlka í ljósgrænni sumarflík. En komirðu, karl minn! nærri kynleg er menjagná. Hún lyktar af ljótum svita og lús skríður aftan á.

Esjan er yndisfögur

utan úr Reykjavík.

Hún ljómar sem litfríð stúlka

í ljósgrænni sumarflík.

En komirðu, karl minn! nærri

kynleg er menjagná.

Hún lyktar af ljótum svita

og lús skríður aftan á.

Svo orti Þórbergur Þórðarson og mun kveðskapurinn fyrst og fremst ætlaður til að hneyksla samtíðarmenn og þá ekki síst Reykvíkinga, sem ætíð hafa verið hreyknir af Esjunni, sínu bæjarfjalli. Að sama skapi hafa landsbyggðarmenn iðulega haft gaman af að gera lítið úr Esjunni, líkt henni við moldarhaug o.fl. þess háttar óviðurkvæmilegt. Greinarhöfundur er vissulega landsbyggðarkona að uppruna, en fyrir löngu orðin einn sannfærðasti aðdáandi Esju. Og stríðnisvísa Þórbergs hér að ofan er öfugmæli hið mesta, því töfrar Esjunnar verða ljósastir við náin kynni, við að ganga á fjallið og um fjallið. Möguleikarnir þar eru ótæmandi, langar göngur og stuttar, erfiðar og auðveldar, gróið land og öræfi, einvera og hóplífi. Í þessu greinarkorni ætla ég að lýsa nokkrum af þessum göngumöguleikum. Ég styðst þar mjög við grein Egils J. Stardal, Esja og nágrenni, sem er að finna í Árbók FÍ 1985, en ég hef átt margar ánægjulegar ferðir um fjallið eftir þeirri leiðsögn.

Allir Reykvíkingar þekkja Esjuna og mjög margir þeirra hafa gengið á hana. Um 10.000 manns ganga á Þverfellshorn ár hvert og í augum flestra er það að ganga á Esjuna. Þetta er þó flóknara mál og vilji maður vera smámunasamur og dálítið meinlegur má leiða að því rök að fæstir Reykvíkingar þekki Esjuna og fáir þeirra hafi nokkru sinni gengið á fjallið, skv. þeirri algengu skilgreiningu að þá hafi fjall verið klifið að komið sé á hæsta punkt þess.

Esjan er mikill fjallbálkur, skorin af djúpum dölum, einkum að vestan og norðan. Suðurhlið fjallsins er heillegri og dalir þar grynnri, og það er sú hliðin sem snýr að höfuðstaðarbúum og er "Esjan" í augum flestra. Um austurmörk fjallsins má deila, margir telja Móskarðshnjúkana til Esju og sumir jafnvel Skálafell. Í þessu greinarkorni mun ég fjalla um svæðið austur fyrir Móskarðshnjúka, að Svínaskarði, hvað sem öllum skilgreiningum líður. Mér er ómögulegt að skilja Móskarðshnjúkana frá þar sem þeir bjóða upp á sérlega skemmtilegar gönguleiðir.

Ég sló því fram að e.t.v. þekktu fæstir Reykvíkingar Esjuna og ætla að leyfa mér, þrátt fyrir norðlenskan uppruna minn að bjóða þeim með mér í hringferð um fjallið. Við ferðumst rangsælis og byrjum á suðvestur "horni" fjallsins. Það blasir við úr Reykjavík, hömrum gyrt að vestan en ávöl brekka til suðursins, enda er hér næstalgengasta gönguleiðin á Esju og verður nánar lýst síðar. Hér heitir Kambshorn sem gengur fram til vesturs, en upp af því er Kerhólakambur mun hærri, 851 m. Kerhólakambur myndar langan rana milli Blikdals að norðan, en sunnanvert heitir Gljúfurdalur austur að Þverfellshorni. Fjallið lækkar nokkuð austur eftir Kerhólakambi og hæðin á Þverfellshorni er um 780 m við vörðuna sem margir þekkja. Niður af Þverfellshorni til suðvesturs gengur langur hryggur, heitir enda Langihryggur og endar í hömrum sem heita Leiðhamrar. Undir þessum hömrum liggur Vesturlandsvegurinn, og heita Kollafjarðarkleifar austast þar sem hamrarnir ganga nánast í sjó fram.

Þverfellshorn sem flestir ganga á er vesturhorn Þverfells, en svo nefnist hamrabeltið ofan við grónar hlíðar Esjunnar austur að Gunnlaugsskarði. Hér hefur í fyrndinni orðið mikið framhlaup, svo í stað brattra gróðurlausra skriða sem víðast einkenna hlíðar Esju, er hér að líta grónar brekkur með fallegum hólum og dældum, hið indælasta gönguland. Tvær bergvatnsár afmarka svæðið, að vestan Mógilsá og liggur gönguleiðin upp með henni, en að austan Kollafjarðará og renna báðar til sjávar í Kollafjarðarbotni. Skógrækt ríkisins hefir aðsetur og athafnasvæði á bænum Mógilsá og hefir klætt skógi hlíðarnar að vestan. Ofan við skóginn, rétt austan Mógilsár rís hóll sem Kögunarhóll heitir. Menn hallast að því að þessi nafngift hafi með útsýni að gera, enda er hið ágætasta skyggni af hólnum, a.m.k. fyrir bændur og smala fyrri tíðar. Tveir hólar aðrir bera hér nöfn svo mér sé kunnugt, heitir sá vestari Rauðhóll og liggur efst í framhlaupinu að vestan og eru upptök Mógilsár vestur undir honum. Hinn hóllinn er líka ofarlega, austur undir Kollafjarðará og heitir Geithóll.

Austan Kollafjarðarár tekur Kistufell við, en milli þess og austurenda Þverfells verður rof í hamrabeltið. Hér heitir Gunnlaugsskarð. Ekki er þetta þó eiginlegt skarð, hér er engin lægð í fjallinu, þvert á móti er hér stutt inn á Hábungu, hæsta stað Esjunnar, 914 m. Egill Stardal skilgreinir Gunnlaugsskarð sem lægð í Há-Esju milli "hæstu bungu Esjunnar, sem myndast milli Eilífstinds og Kistufells, og bungunnar sem myndast norður af Þverfelli vestra og nær upp og vestur að Kerhólakambi" (bls. 96, Árbók F.Í. 1985). Hann telur það þannig alls ekki ná til suðurbrúnarinnar. Nafnið mun þó nokkuð almennt notað um þetta svæði og m.a. þannig merkt á korti Landmælinga Íslands: Suðvesturland (sérkort 1:100000). Þarna má jafnan líta skafl allt sumarið, en fyrir tveim árum tók hann alveg upp eins og víðar gerðist það sumar, og hefur hann ekki náð sér á strik aftur.

Kistufell ber nafn með rentu, kistulaga og reisulegt með reglulegum hamrabeltum og setur mikinn svip á Esjuna sunnanverða. Fjallið virðist ókleift, en þó mun víða hægt að príla þar upp fyrir ófeilna klettamenn. Undir fjallinu standa bæirnir Vellir og Norður-Gröf, en byggð þarna tilheyrði Kjalarneshreppi og þá væntanlega Reykjavíkurborg eins og nú er málum komið. Austan Kistufells tekur við Grafardalur milli þess og Þverárkotsháls. Um dalinn rennur Grafará, vatnslítil að jafnaði, en fljót að breytast. Hún er óbrúuð eins og aðrar þverár Esju þegar kemur hér austur. Væri það vissulega verðugt verkefni fyrir Reykjavíkurborg að huga að vegamálum hér austur með Esjunni, bæjarfjalli sínu, sem nú er aukinheldur komið í landareign borgarinnar.

Þverárkotsháls er langur, gróinn háls. Ofan hans taka við klettabeltin upp að Hátindi, kannske eini raunverulegi tindur á Esjunni. Hann er 909 m og var lengi talinn hæsti punktur Esju þar til mælingar leiddu annað í ljós. Ég gekk á Hátind í fyrsta sinn árið 1987 og varð mjög hrifin af útsýninu, hélt síðan sem leið lá inn á Hábungu og bjóst í barnaskap mínum við enn stórkostlegra útsýni þaðan út á þessa 5 metra sem munar á hæðinni. Það urðu að sjálfsögðu vonbrigði, þar sem útsýni af tindum er ætíð skemmtilegra en af bungum, og lítið munar um 5 metra í fjalllendi sem þessu.

Austur undir Þverárkotshálsi stóð býlið Þverárkot sem nú er í eyði. Hér verður dalur inn með Hátindi, Þverárdalur. Um hann rennur Þverá, en þessar ár ásamt Skarðsá úr Svínaskarði renna allar í Leirvogsá. Að norðan og austan afmarkast dalurinn af örmjóum og bröttum fjallsrana sem liggur milli meginfjallsins og Móskarðshnjúka. Í ranann miðjan eru skörð sem úr Reykjavík að sjá eru eins og bókstafurinn W. Þessi skörð heita Laufskörð, snarbrött og illfær nema þaulvönum fjallamönnum að sumarlagi. Þarna þyrfti þó ekki nema smávægilega lagfæringu til að opna mjög skemmtilegar gönguleiðir flestu göngufólki.

Austan Laufskarða taka Móskörð og samnefndir hnjúkar við. Raunar segir Egill Stardal að aðeins austasti hnjúkurinn heiti Móskarðshnjúkur, hinir séu nafnlausir, en Móskörð séu nafn á hnjúkaröðinni allri. Víst er að austasti hnjúkurinn er tignarlegastur, enda afmarkaður af djúpum skörðum á báða vegu. Þessir hnjúkar eru úr líparíti og virðist ævinlega skína á þá sól vegna þeirra ljósa litar. Neðan við sjálfa hnjúkaröðina er stakur hnjúkur, dökkur á lit og heitir Bláhnjúkur. Utan í austasta hnjúknum er stakur dökkur drangur, ekki hef ég heyrt nafn á honum, það væri þó vert því hann er sérkennilegur að sjá.

Austan Móskarðshnjúka skilur Svínaskarð og Svínadalur milli þeirra og Skálafells. Hér lá forðum þjóðleið frá byggðum Faxaflóa og norður um, og ekki er lengra síðan en um síðustu aldamót að ungur skólapiltur varð úti í skarðinu á leið heim til sín í jólafrí.

Norður af Móskarðshnjúk hinum austasta gengur fjall sem endar í löngum hálsi. Fjallið heitir Trana, flatt að ofan og hömrum gyrt, en hálsinn Möðruvallaháls, kenndur við bæinn Möðruvelli í Kjós. Nú erum við komin Kjósarmegin á hringferð okkar um Esjuna, og breytir hún þá mjög um svip, þar sem hún er skorin af djúpum dölum með löngum aflíðandi hálsum niður í sveitina. Auðgengt er á fjallið eftir þessum hálsum öllum. Vestan við Möðruvallaháls tekur við Eyjadalur, dalurinn norðan Móskarða og Laufskarða. Vestan hans heitir fjallið Sandfjall og upp af því Esjuhorn þar sem hækkar inn á Há-Esjuna. Neðan til sveigir Sandfjall nokkuð til norðvesturs niður að Grjóteyri við Meðalfellsvatn í Kjós, og er þar tilvalin göngubyrjun. Dálítið dalverpi, Torfadalur, klýfur fjallið fremst og heitir Miðfjall inn af honum. Er hin ágætasta leið inn dalinn á fjallið.

Vestan Sandfjalls heitir Flekkudalur, afmarkaður að vestan af Skálatindi efst, en hálsinn norður af heitir Nónbunga og Sneiðar neðan til, enda þægilegir sneiðingar þar niður - eða upp eftir því sem fara gerir. Göngubyrjun - eða endir - er þá frá Hjarðarholti vestan við Meðalfellsvatn í Kjós.

Næstur hér vestan við er Eilífsdalur, e.t.v. sá stórbrotnasti þessara þriggja. Ber þar helst til glæsileg hamrafjöll sem umkringja hann, Eilífstind fyrir botni hans, Skálatind að austan og Þórnýjartind að vestan. Um Þórnýjartind er sú þjóðsaga að húsfreyja í Eilífsdal, Þórný að nafni, hafi fleygt sér þar fram af í fullkominni örvæntingu um gott tíðarfar. Hún hafði sett út skel með vatni að kvöldi síðasta vetrardags, en það þykir trygging fyrir góðu sumri ef frýs nóttina milli veturs og sumars. Til að hjálpa forlögunum ögn gekk konan með skelina til fjalls svo frekar frysi. En undir morgun stóð hún á Þórnýjartindi og ekki fraus enn, svo þá var ekki um margt að gera! - Mikið kvarta Íslendingar undan veðrinu nú á tímum, þó heyrist sjaldan að menn grípi til svona óyndisúrræða, enda kannske minna í húfi.

Fjallsraninn vestan Þórnýjartinds er vestasti hluti norðanverðrar Esju og endar í Tindstaðafjalli Kjósarmegin. Norðan Esjufjallgarðsins er Eyrarfjall í Kjós og skilur Miðdalur fjöllin að. Á Tindstaðafjalli eru tveir áberandi hnjúkar, Dýjadalshnjúkur yst, allhrikalegur að sjá, og Tindstaðahnjúkur nokkru innar. Sé gengið beint niður af Tindstaðafjalli norðvestanvert er komið niður í Tíðaskarð sem flestir þekkja af þjóðvegi nr. 1. Hér kveðjum við því Kjósarhlið Esjunnar.

Nú opnast Blikdalur, stærsti dalur Esju. Hann gengur inn í fjallið norðvestanvert og klýfur það alveg inn undir miðju. Úr botni dalsins er skammt inn á Hábungu. Blikdalur er hlýlegur og fallegur, stutt er að ganga upp í dalinn af þjóðvegi, en þegar þangað er komið heyrist ekki í bíl, fáir eru þar á ferð og göngumaðurinn er staddur í kyrrð fjallanna. Blikdalsá rennur eftir dalnum og myndar þar falleg og skemmtileg gljúfur. Tvær dætra minna hafa átt þarna útilegu með vinkonum um verslunarmannahelgi í stað "útiskemmtunar" og luku báðar lofsorði á sína útiskemmtun í faðmi fjallsins.

Suðvesturhlíð Blikdals er Lág-Esja, fjallshlíðin sem blasir við upp af Kjalarnesi og Hofsvík. Þar hækkar fjallið jafnt og þétt inn að Kambshorni og Kerhólakambi þar sem hringferð okkar hófst. Fjallshlíðin vestanverð er mjög skriðurunnin og hömrum girt þegar ofar dregur. Auðvelt er þó að ganga hér upp úr mynni Blikdals. Uppi á fjallinu eru tveir hnjúkar, nær samvaxnir og heita Smáþúfur. Upp af bænum Esjubergi á Kjalarnesi verður fjallið allt reisulegra. Eru þar miklir hamrar og gljúfur. Vestan bæjarins rís Laugargnípa og ofan hennar Kambshorn.

Að lokinni þessari hringferð býst ég við að áhugasömum lesanda sé ljóst að gönguleiðir um þetta mikla fjalllendi eru margar og margvíslegar og engan veginn búið að kynnast fjallinu þótt genginn hafi verið stígurinn góði upp á Þverfellshorn. Ég ætla að lýsa nokkrum algengum gönguleiðum á og um fjallið og benda á fleiri möguleika.

1. Ferðafélagsleiðin

Svo hefur gjarnan verið nefnd leiðin á Kerhólakamb frá Esjubergi á Kjalarnesi. FÍ hefur lengi staðið fyrir gönguferðum þessa leið á sumar- og vetrarsólhvörfum. Að sumrinu er farið að kvöldi til hinn 21. júní og stillt til að vera á háfjallinu sem næst á miðnætti. Vetrarsólhvarfagangan er hins vegar farin síðasta sunnudag í aðventu og er kærkomið hlé á amstri því og hamagangi sem nútímafólk telur best hæfa til að fagna fæðingu frelsarans.

Leiðin liggur milli tveggja gljúfra eða gilja í fjallinu og heitir það nyrðra Bolagil en hitt klofnar fljótlega í Hestagil og Sauðagil. Ferðin hefst því í anda bændasamfélagsins og er þægilegast að byrja á bæjarhlaðinu á Esjubergi. Sjálfsagt er að láta vita af sér á bænum. Einnig er hægt að ganga sunnan við bæinn og er þá haldið spölkorn inn syðra gilið og farið upp úr því þar sem það klofnar. Sé hins vegar farið frá bænum liggur leiðin upp klett beint upp af bæjarhúsum og liggur greinileg gata upp klettinn. Þetta eru einu klettarnir á þessarri leið. Fjallgangan er öll jafnt á fótinn, "brött og stutt" lýsir henni prýðisvel. Hlíðin er hins vegar töluvert gróin og því þægileg undir fót. Gaman er að ganga eftir brún Bolagils og skoða gilið, svona í leiðinni. Nokkru ofan við miðja hlíð er hóll einn, sem ég hef ekki heyrt nafn á en kalla Kaffihól, því þar er jafnan áð og nestis neytt, sé það með í för. Upp á kambsbrúnina liggur brött brekka, en þegar upp hana er komið er þægilegur 5-10 mínútna gangur inn á fjallið þar til komið er að vörðu og háhæðinni náð. Þessi leið liggur á brúnum Hrútadals, sem er stuttur afdalur suður úr botni Blikdals og sér héðan vel um botn Blikdalsins. Oftast er gengið niður sömu leið, en ekkert mælir gegn því að ganga t.d. niður í Blikdal um Hrútadal og fram dalinn, eða þá eftir Lág-Esjunni niður í mynni dalsins. Að sjálfsögðu er líka greið leið austur fjallið og niður Þverfellshorn.

Að fenginni reynslu er ég orðin afar varfærin í tímaáætlunum á gönguferðum. Sumir hlaupa upp og niður fjöll og finnst það bara þægilegt, aðrir vilja hafa góðan tíma, og í 5-10 manna hóp munar auðveldlega allt að helmingi á því sem menn telja hæfilegan gönguhraða. Að þessu sögðu má setja það fram að 3-4 klst. sé ekki ósennilegur tími til að ganga áðurnefnda leið á Kerhólakamb. Í stórum hóp tekur gangan þó jafnan um 5 klst.

2. Þverfellshorn

Þessi leið hefur oft verið kennd við Mógilsá, liggur enda upp með ánni svo langt sem hún nær. Þetta er orðin svo langalgengasta leið á Esju að margir telja hana einu leiðina. Ber þar margt til, líklega fyrst og fremst það að auðvelt er að hefja gönguna beint úr bíl við þjóðveginn. Nú hin seinni ár hefur líka margt verið gert til að laða fólk hér að, stórt og gott bílastæði er komið, stígurinn á fjallið var verulega endurbættur fyrir fáum árum og leiðinni jafnframt breytt til auðveldara horfs. Á brún er varða með gestabók, svo göngumenn geta skráð afrek sitt.

Þetta er raunar mjög skemmtileg leið. Stígurinn liggur upp með ánni um fallegt, gróið land. Áður fyrr lá hann allur vestan ár, en hefur nú verið lagður austur yfir hana skammt neðan við Kögunarhól, liggur síðan aftur vestur yfir ána rétt neðan við upptök hennar, er hún þar grunn og auðstikluð. Með þessu móti er sneitt framhjá bröttum skriðum þar sem gamli stígurinn er víða tæpur, og ekki síður mýrlendi nokkuð víðáttumiklu neðan við brekkurnar upp að sjálfu horninu, en það var allt orðið úttraðkað af fótum göngufólks sem reyndi að finna þurrar leiðir. Mýrlendi þetta heitir Einarsmýri, og fylgir sú sögn að bóndi frá Mógilsá hafi eitt sinn heyjað þarna í miklu heyleysisári - og má það víst heita torsóttur heyskapur! Ofan Einarsmýrar tekur við brött brekka upp að klettabelti Þverfellshorns, en nýi stígurinn skásker þessa brekku mjög þægilega. Um sjálft klettabeltið má víða fara, en þægilegast mun vera að fara upp að vestanverðu, þ.e. halda sig alltaf sem lengst til vinstri. Á brún er komið í um 780 m. Útsýni er hér allgott til suðurs og vesturs, yfir Sundin blá, höfuðborgina, Reykjanes og Bláfjöll allt til Hengils. Margir, og líklega flestir, láta sér þetta duga, en gaman er að ganga lengra inn á fjallið áður en niður er haldið, t.d. yfir að brúnum Blikdals, en þangað er um 20 mínútna gangur. Frá Þverfellshorni inn á Hábungu er hins vegar fyllilega klukkustundar gangur, aðeins á fótinn en býsna grýtt.

Á allra seinustu árum hefur komist í tísku að þreyta kapphlaup upp á Þverfellshorn. Síðast þegar ég vissi til var metið 28 mínútur, en síðan eru nokkur ár og má vel vera búið að hnekkja því! Hins vegar tel ég mjög eðlilegt að ætla sér svipaðan tíma í þessa göngu og á Kerhólakamb, þótt hann sé um 80 metrum hærri. - Nokkur hópur manna stundar heilsubótargöngur á Þverfellshorn, þeir fara þangað 2-3svar í viku og ganga rösklega upp og niður, eru þetta 2 tíma í ferðinni, og er það þeirra líkamsrækt. Til þess arna er leiðin vel fallin, en yfir veturinn er auðvitað þörf einhvers konar göngujárna efst í fjallinu.

3. Gunnlaugsskarð - Hábunga

Þessi leið liggur upp með Kollafjarðará vestan við Kistufell. Lagt er upp frá bænum Kollafirði og látið vita af sér á bænum að góðum sið. Ágætt er að ganga upp með ánni vestanvert allt upp fyrir Geithól, sem er nokkru ofan við miðjar hlíðar framhlaupsins. Stikla þarf ána, og má gera það nánast hvar sem er. Áin er lítil, en straumhörð og getur reynst erfið þeim sem eru hræddir við að stikla ár. Þeim skal bent á að fara yfir hana í upphafi göngu, rétt neðan við bæinn. Gönguleiðin austan megin er þó heldur örðugri.

Þverfellið austanvert endar í glæsilegum hömrum og litfögru gljúfri og leiðin liggur um austurvegg gljúfursins, upp dásnotran klett og liggur orðið greinilegur stígur upp klettinn. Þá er komið upp í Gunnlaugsskarð, sem eins og að framan segir er e.t.v. ekki það sem upphaflega bar það nafn. Héðan er stutt á Hábungu, nokkuð á fótinn en allt hið þægilegasta. Á bungunni er varða, að vísu er önnur nokkru neðar, en ekki má láta hana blekkja sig. Þegar á bunguna er komið opnast mikið útsýni, þó byrgt til norðurs af Skarðsheiði og Botnssúlum í norðaustri. En í vestri sést til Snæfellsjökuls og til austursins yfir Suðurlandsundirlendið til Heklu, Tindfjalla og Eyjafjallajökuls.

Þessi ganga er e.t.v. nokkuð erfiðari og seinfarnari en þær fyrrtöldu, ekki munar þar þó miklu. Hér er mun fáfarnara og því lítið um slóðir, en að mestu rekur leiðin sig sjálf í björtu veðri, en enginn skyldi velja sér þessa leið á eða af Esju við önnur skilyrði. 4-5 klst. eru þægilegur tími fyrir ferðina, en að sjálfsögðu má velja sér aðra niðurleið af Hábungu og ætla sér þá lengri tíma sem því svarar.

4. Hátindur

Á Hátind liggur beinast við að ganga af Þverárkotshálsi. Leiðin upp hálsinn er þægileg, grónar aflíðandi brekkur þar til komið er að bröttu klettabelti. Þar þarf að velja leið eftir auganu. Egill Stardal segir góða leið upp aðeins austan til í klettunum, en oft vill svo verða við slíkar aðstæður að það sem einn sér glöggt er öðrum hulið, og mér er enn í fersku minni þegar ég var í fyrsta sinn stödd neðan við þessa kletta og leitaði leiðarinnar sem Egill lýsir sem fremur hægri í sinni ágætu grein. Ég sá enga leið annarri betri og lagði því í klettana þar sem ég var stödd, og þeir reyndust auðveldari en sýndist neðan að. Af þessu dró ég þá ályktun að best væri að skoða kletta sem allra minnst neðan frá, þeir virðast oftast verri en við nánari kynni. Þessi speki hefur reynst mér vel og fleytt mér yfir ýmislegt sem eðlislægt kjarkleysi hefði annars hindrað! - Þegar klettarnir eru að baki er leiðin á tindinn greið eftir hálsi sem er mjög mátulega brattur og fastur undir fæti. Útsýnið uppi er hið sama og á Hábungu, en sjálfur tindurinn mun glæstari. Norður af Hátindi er bratt niður í dálítið skarð milli hans og háfjallsins norður af. Þarna var staddur hópur á vegum FÍ í dýrðlegu veðri vorið 1997 og skírði skarðið Suðurskarð og brattann upp frá því að tindinum Hilary Step, svona rétt til að þykjast líka dálitlar fjallahetjur, en sem kunnugt er höfðu Íslendingar þá nýverið átt sína fyrstu fulltrúa á tindi Everest.

Af Hátindi er tilvalið að ganga norður í Kjós, um Esjuhorn og Sandfjall. Í fyrrnefndri ferð vorið l997 var gengið norðan að, og er það vissulega auðveldari uppganga og hefur þann kost að ganga móti sólu. Slíka ferð er hins vegar snúið að skipuleggja á eigin vegum nema að láta flytja sig, en þetta og svipaðar ferðir "yfir Esju" eru tilvalið verkefni félags á borð við FÍ. Slík ganga tekur 6-8 klst., a.m.k. fyrir hóp. Sé hins vegar farin sama leið niður af Hátindi er hæfilegt að ætla sér 4-5 klst.

5. Móskarðshnjúkar

Skemmtileg gönguleið liggur eftir hnjúkaröðinni endilangri. Ferðarbyrjun gæti verið við bæinn Hrafnhóla í Mosfellsdal, en þaðan er þó töluverð ganga að hnjúkunum. Hins vegar liggur vegarslóði austur með Esju eins og fyrr var getið, Kjalarnesvegur innri, en austan Norður-Grafar versnar hann ört og eru allar ár óbrúaðar. Suður af Móskarðshnjúkum er dálítil hæð og heitir því tilkomumikla nafni Haukafjöll, og rennur Skarðsá til vesturs milli hennar og hnjúkanna. Vestan í hæðinni eru nokkrir sumarbústaðir og liggur þangað jeppaslóð og áfram um Svínaskarð, og er brú á Skarðsá norðan bústaðanna. Hér er hin æskilegasta göngubyrjun, og hefur mig lengi undrað að þetta útivistarsvæði í jaðri höfuðborgarinnar skuli svo óaðgengilegt almenningi. - Sé ganga hafin frá Hrafnhólum er gengið norður með Haukafjöllum vestanverðum og farið yfir Skarðsá á brúnni. Neðan við hnúkaröðina eru tvö fell, hið austara Þverfell aðeins til austurs frá brúnni, en hið vestara heitir Gráhnjúkur. Sé ætlunin að ganga röðina frá vestri til austurs er stefnan tekin á Gráhnjúk og þaðan sjónhending skammt austan við Laufskörð. Líparítskriðurnar upp hnjúkana eru smágrýttar og skríða undan fæti, en brattinn mikill, svo engan veginn er hægt að kalla þessa göngu létta, en furðu fljótt er brún náð og eftir hnjúkunum liggur stígur sem auðveldar mjög röltið upp og niður. - Eigi hins vegar að ganga austan frá er stefnan tekin á Þverfell og þaðan á Bláhnjúk beint fyrir ofan, en frá honum er greinileg slóð á topp hnjúksins. Líka má fylgja Svínaskarðsvegi austur í háskarðið og halda þaðan sjónhending á toppinn, hæfilegt viðmið er þá dökki drangurinn sem rís eins og nál suðaustan í hnjúknum. Gaman er þó að koma á Bláhnjúk og gera þar hlé áður en lagt er í líparítskriðurnar.

Útsýni af austasta hnjúknum er sérstakt. Norður sér beint niður í Eyjadal og fram dalinn í fjöllin norðan við Kjós, lágreist og vinaleg borin saman við Skarðsheiði að baki þeim. Í norðaustrinu blasa Botnssúlur og Hvalfell við og austan þeirra Skjaldbreiður, Hlöðufell og Skriðan mest áberandi. Sjálfir eru tindarnir augnayndi hið mesta. Af austurhnjúknum má sem best ganga norður á Trönu og þaðan Möðruvallaháls norður af. Einnig er auðgengt niður í Eyjadal rétt norðan undir hnjúknum og má þá ganga fram dalinn niður í sveitina. Skemmtilegt væri að ganga vestur á Hátind, en ekki er hægt að ráðleggja neinum að leggja leið sína um Laufskörð fyrr en þar hafa verið gerðar úrbætur á stígnum. Meðan svo er ekki eru Móskarðshnjúkar skildir frá meginfjalllendi Esjunnar. Að vísu má ganga upp úr botni Eyjadals til vesturs, en það er mjög seinlegt og lengir ferð úr hófi fyrir flesta.

6. Dýjadalshnjúkur

Dýjadalshnjúkur rís norðan Blikdals, vestari tindur Tindstaðafjalls eins og fyrr er lýst. Göngu á hann má sem best hefja rétt sunnan við Tíðaskarð, og er gengið upp ávala gróna hálsa upp með Blikdal norðanverðum um Lokufjall beint upp af skarðinu. Líka má hefja ferðina sunnar, strax norðan Ártúnsár, en svo heitir Blikdalsá þegar komið er niður á láglendi. Þá liggur leiðin upp svonefndar Hestsbrekkur, og er fylgt lækjarsprænu sem liðast þar niður brekkurnar. Enn má fara töluvert norðan Tíðaskarðs, meðfram Þjófaskarði svonefndu strax norðan hamrabeltanna sem þarna eru neðst í fjallinu. Þarna heitir Melafjall. Hér ræður "smag og behag", allt er þetta auðgengið. Þegar ofar dregur heitir Melahnjúkur neðan tindsins og verður nú allt land brattara. Upp á tindinn er gengið um snarbratta fjallshlíð, en gróna og örugga undir fæti. Á hægri hönd er hrikalegt hamraflug niður í Blikdal, og ræður göngumaður hve nærri brún hann vill hætta sér, en sjálf gönguleiðin er hin öruggasta að sumri til. Af Dýjadalshnjúk liggur leiðin um mjóan rana milli Blikdals og Eilífsdals, má þaðan taka stefnu til norðurs og ganga niður í Kjós hvort heldur vill um Skálatind og Nónbungu niður að Hjarðarholti ellegar halda austur á Hábungu, Esjuhorn og niður Sandfjall að Grjóteyri. Líka er gaman að halda sig við norðurbrún Blikdals, þar má komast niður í dalinn á einum tveim stöðum, um svonefndan Leynidal, skorning sem næst miðri dalbrún og inni undir botni dalsins rétt norðan við svonefndar Fossurðir. Úr dalnum má svo fylgja ánni fram á veg, hvorum megin sem vill, og enda á upphafsstað göngu. Sé hins vegar brún dalsins fylgt má taka stefnu vestur af Kerhólakambi, eða niður Þverfellshorn - möguleikarnir eru margir.

Gönguleiðir þær sem hér er lýst eiga það sameiginlegt að vera eiginlegar fjallgöngur, með hækkun yfir 700 metra og yfirleitt allnokkurn bratta, a.m.k. hluta leiðar. Vilji menn komast á Há-Esju án þess að fara um mikinn bratta má benda á leiðina um Sandfjall, en þó enn frekar að ganga inn Blikdalinn sunnan ár og sveigja svo upp í Hrútadal. Þaðan liggur leið um stutta brekku og er þá komið á Kerhólakamb. Af kambinum er vissulega alllangt inn á meginfjallið, en ætíð skal nokkru til kosta að sigra fjöllin. Þessa leið fór ég ásamt fleirum í blíðviðri sumarið 1985, voru 5 börn með í för á aldrinum 4ra-12 ára. Ekkert þeirra var tekið á háhest fyrr en eftir að komið var á kambinn og voru ágætlega haldin. Af Kerhólakambi gekk hópurinn austur á Þverfellshorn og þar niður. Þessi ferð tók 9 klst. á göngu, en mér er minnisstætt að þegar heim kom tók sonur minn, 5 ára gamall, þríhjólið sitt og fór að hjóla sér til skemmtunar - svo að ekki var hann með öllu örmagna.

Auk þess að ganga á Esju má líka ganga í Esju, þ.e. um hlíðar fjallsins. T.d. er útsýni af Kögunarhól við Mógilsá ekki svo mikið síðra en frá vörðunni á Þverfellshorni. Gaman er að ganga um neðanverðar hlíðarnar, t.d. milli Mógilsár og Kollafjarðarár, e.t.v. leita uppi upptök lækjarins sem fellur þar um miðja hlíð og ber hið stolta nafn Hvítá. - Vestan í Lág-Esju, upp af bænum Kirkjulandi á Kjalarnesi, eru hólar tveir sem nefnast Kvensöðlar, og er ágætasta skemmtun að ganga á þá og tekur varla meira en klukkustund. Blikdal hef ég dásamað mjög en þó engan veginn nóg, þar má una í tjaldi svo dögum skiptir og finna alltaf nýtt við að vera.

Ég vona að þessi skrif mín megni að vekja áhuga einhverra til að skoða Esju frá fleiri hliðum, eða þá þeirra sem aldrei hafa hætt sér upp í hlíðar hennar að freista þess. Ekkert íslenskt fjall er jafn aðgengilegt jafn mörgum - það eitt skapar Esju algera sérstöðu. Enda mætti halda lengi áfram, en nú er mál að linni. Væntanlegum Esjuförum óska ég góðrar skemmtunar.

eftir Sigrúnu Huld Þorgrímsdóttur

Höfundur er áhugamaður um fjallaferðir og útivist.

Aðgangsupplýsingar

Notandi:Þú ert ekki innskráð(ur).
Greinin: Þessi grein er ókeypis þar sem hún er eldri en þriggja ára.
Morgunblaðið - fyrsta forsíðan

Morgunblaðið hjá Landsbókasafni

Á vefnum timarit.is er að finna stafrænt safn Landsbókasafns yfir helstu dagblöð og tímarit landsins. Þetta er eina leiðin til að leita að efni úr Morgunblaðinu frá því fyrir 1986.