Tækni til að þekkja erfðaefni úr einstaklingum er í vaxandi mæli notuð til að leysa sakamál eins og öllum er kunnugt.

Tækni til að þekkja erfðaefni úr einstaklingum er í vaxandi mæli notuð til að leysa sakamál eins og öllum er kunnugt. Víða um heim er nú rætt um að hve miklu leyti lögregla eigi að fá afnot af gagnabönkum með erfðaefni úr fólki til að auðvelda þessa vinnu. Við Íslendingar stöndum nú einnig frammi fyrir spurningum af þessu tagi því frumvarp um "erfðaefnisskrá lögreglu" er nú til umfjöllunar á Alþingi. Allsherjarnefnd Alþingis hefur lokið umfjöllun um frumvarpið og leggur til að það verði samþykkt með smávægilegum breytingum.

Refsipólitískur bakgrunnur

Sjálfsagt er mörgum í fersku minni frægt sakamál hér á landi þar sem náðist til grímuklædds nauðgara vegna þess að karlmenn sem höfðu skipt við tiltekið fyrirtæki þar sem fórnarlambið starfaði voru beðnir um að gangast undir DNA-rannsókn. Með því að höfða með slíkum hætti til almennings þegar mikið liggur við er hægt að þrengja hringinn um hinn seka og ná þannig miklum árangri við rannsókn sakamála og eru um það fjölmörg dæmi frá öðrum löndum.

En kröfur hafa vaxið um að reiða sig ekki einungis á samvinnufýsi almennings heldur ganga lengra og koma á fót gagnagrunnum með erfðaefni úr fólki til samanburðar við sýni sem finnast á brotavettvangi. Frá sjónarhóli löggæslu væri auðvitað best að slíkur erfðaefnisbanki geymdi sem mestar upplýsingar. Af hverju ekki að taka sýni úr öllum nýfæddum börnum og geyma til samanburðar ef viðkomandi skyldi síðar komast í kast við lögin? Hillir ekki þannig undir að stórlega væri hægt að fækka óupplýstum glæpum og hafa um leið mikil áhrif til fælingar á þá sem brjóta af sér í trausti þess að það komist ekki upp? Ekki er vitað til þess að nokkurt ríki hafi samt gengið svona langt. Ástæðan er ugglaust tillit til réttinda einstaklingsins. Hann á ekki að þurfa að láta af hendi svo viðkvæmar og persónulegar upplýsingar, sem erfðaefnið er, nema nauðsyn krefji. Slíkur þjóðargagnabanki væri einnig stórt skref í átt til lögregluríkisins. Hann myndi bætast við önnur umhugsunarverð úrræði sem ríkisvaldið er farið að notfæra sér eins og eftirlitsmyndavélar sem víða hefur verið komið fyrir á almannafæri.

En ef það er ekki ásættanlegt að skikka alla til að láta sýni í slíkan gagnagrunn vaknar auðvitað sú spurning hvernig eigi að draga fólk í dilka. Ef sumir eru settir í slíkan grunn en aðrir ekki er þá ekki um leið verið að skipta þjóðfélagsþegnunum í sauði og hafra, réttláta og rangláta, vini og óvini ríkisins?

Lagasjónarmið

Vega þarf og meta ólíka hagsmuni í þessu sambandi. Í fyrsta lagi eru það hagsmunir almennings af því að afbrot séu upplýst. Í öðru lagi hagsmunir einstaklinga af því að upplýsingar um þá séu ekki skráðar að óþörfu, sbr. 71. gr. stjórnarskrárinnar um friðhelgi einkalífs. Viðurkennt er að upplýsingar um erfðaefni manna eru viðkvæmar persónuupplýsingar. Í þriðja lagi verður að gæta jafnræðis, þ.e. að upplýsingar séu ekki að geðþótta skráðar um suma en ekki aðra, fyrir skráningu verður sem sagt að færa góð rök.

Lögregla í Bretlandi hefur komið sér upp gagnagrunni af þessu tagi og nýtur til þess eindregins stuðnings ríkisstjórnar Tony Blairs. Nýlega var tilkynnt að tæp ein milljón sýna væri nú í grunninum og þau yrðu orðin þrjár milljónir árið 2003. Ekki hafa enn verið sett lög um þetta efni þar í landi en samt er haldið áfram að bæta við grunninn. Er talið að tugþúsundum sýna sé bætt við í hverjum mánuði enda fara í hann sýni úr öllum sem handteknir eru. Lafði Helen Kennedy, formaður opinberrar nefndar sem hefur stefnumótun á sviði meðferðar erfðaefnis úr fólki á sinni könnu, hefur nýverið gert alvarlegar athugasemdir við þessa þróun. Krefst hún þess að einungis sýni úr dæmdum glæpamönnum séu geymd á skrá og að óháð nefnd hafi eftirlit með skránni en ekki lögregla (sbr. frétt í The Guardian 6. apríl 2001). Telur hún að stefna ríkisstjórnarinnar feli í sér að myndaður sé hópur þjóðfélagsþegna sem liggi stöðugt undir grun. Það rjúfi nauðsynlegt traust milli þegnanna og ríkisins.

Hverjir eiga erindi í skrá lögreglu?

Víðast hvar þar sem slíkir gagnagrunnar hafa verið stofnsettir er látið við það sitja að safna saman erfðaefni úr þeim sem komist hafa í kast við lögin. Hugsunin er þá sú að þessir séu líklegastir til að fremja afbrot að nýju. Enn fremur má líta svo á að þeir hafi með einhverjum hætti unnið til þess að vera settir á skrá og "vera þannig til taks" ef þörf krefur. Loks eru fyrir þessu praktískar ástæður. Hafi viðkomandi legið undir grun er oft til úr honum sýni sem taka þarf afstöðu til hvort eigi að geyma. Að nálgast sýni úr öðrum sem ekki hafa komið við sögu lögreglu væri langtum viðurhlutameira.

Í tilmælum Evrópuráðsins nr. 1/1992 (sjá www.coe.int) er lagst gegn því að sýni sem tekin eru við rannsókn sakamála séu geymd nema viðkomandi hafi verið dæmdur fyrir alvarleg brot. Nágrannar okkar Danir gerðu fyrirvara við þessi tilmæli og á síðasta ári voru sett lög þar í landi sem einskorða slíka skráningu ekki við dæmda glæpamenn. Samkvæmt dönsku lögunum má lögregla einnig halda skrá yfir þá sem hafa verið ákærðir fyrir alvarlega glæpi jafnvel þótt þeir séu síðar sýknaðir. Var þetta rökstutt svo af danska dómsmálaráðuneytinu að rannsóknir sýndu að talsverður hluti þeirra sem gerðust sekir um alvarleg brot hefðu einhvern tíma áður verið sýknaðir af ákæru. Það myndi því auðvelda starf lögreglu að hafa aðgang að gögnum um sýknaða sömuleiðis.

Töluverð umræða varð í Danmörku um þetta ákvæði og héldu ýmsir lögfræðingar því fram að það stríddi gegn Mannréttindasáttmála Evrópu, einkum 2. mgr. 6. gr. um að hver maður skuli teljast saklaus uns sekt er sönnuð og 8. gr. um friðhelgi einkalífs. Dönsk stjórnvöld vísuðu þessu á bug. Líktu þau skráningu sinni við skráningu fingrafara hjá lögreglu. Bentu þau á að eftirlitsstofnanir Evrópuráðsins hefðu talið fingrafaraskráningu heimila jafnvel þótt viðkomandi hefði verið sýknaður af ákæru. Hið sama ætti að gilda um skráningu erfðaefnis.

Íslenska frumvarpið, sem nú er til umræðu á Alþingi, fer þá leið að heimila einungis skráningu erfðaefnis úr dæmdum afbrotamönnum fyrir tiltekna glæpi. Fagnar laganefnd Lögmannafélagsins því í umsögn sinni um frumvarpið að þótt dönsku lögunum sé fylgt ærið nákvæmlega skuli það ekki gert að þessu leyti.

Áform Ástrala á þessu sviði (sjá http://www.aph.gov.au) hafa verið nokkuð í fréttum. Þar er gert ráð fyrir að gagnabanki lögreglu nái ekki einungis til dæmdra glæpamanna. Til stendur að hann geymi einnig erfðaefni úr sjálfboðaliðum. Fólk mun þannig af fúsum og frjálsum vilja geta gefið blóð til notkunar í erfðaefnisbankanum. Það gerir það að verkum að gagnagrunnurinn verður mun stærri en ella og því öflugra tæki. En því fylgja einnig ýmsar erfiðar siðferðilegar spurningar. Er eðlilegt að foreldrar ákveði það fyrir hönd barna sinna að erfðaefni úr þeim fari inn í grunninn? Verður mikill þrýstingur á fólk að taka með þessum hætti þátt í þjóðarbankanum þannig að niðurstaðan verði svipuð og ef um skylduaðild væri að ræða? Á að krefjast upplýsts samþykkis?

Hvaða glæpir?

Samkvæmt íslenska frumvarpinu má ekki skrá erfðaefni nema úr þeim sem gerst hafa brotlegir við tiltekin ákvæði hegningarlaga og er tilraun og hlutdeild þar talin með.

Er þetta val rökstutt svo í athugasemdum með frumvarpinu: "Við ákvörðun um það hvaða ákvæði almennra hegningarlaga gætu orðið grundvöllur skráningar er horft til tilgangs skrárinnar sem er að vera hjálpartæki lögreglu við að upplýsa alvarleg brot í þeim tilvikum sem brotamenn skilja eftir sig líffræðileg ummerki. Þeir brotaflokkar sem þannig er ástatt um eru helst manndráp, líkamsmeiðingar og kynferðisbrot. Þá er einnig talið rétt að landráð og brot gegn stjórnskipan ríkisins og æðstu stjórnvöldum þess auk nokkurra almannahættubrota verði einnig skráð vegna alvarleika slíkra brota."

Þetta er mjög athyglisverð afstaða. Það er hugsanlega verjandi að safna erfðaefni úr þeim sem dæmdir eru fyrir kynferðisbrot vegna þess að slíkir geta haft tilhneigingu til að fremja brot af nýju auk þess að skilja þá eftir sig lífsýni. Gagnabanki getur því komið í góðar þarfir. Um glæp eins og landráð gegnir allt öðru máli. Ekki veit ég hversu langt er síðan viðkomandi ákvæði hegningarlaga hefur verið beitt hér á landi en í öllu falli er það ekki dæmigert afbrot sem síbrotamenn fást við, hvað þá að líklegt sé að líffræðileg ummerki séu skilin eftir. Þess vegna stingur töluvert í stúf að hafa brot af þessu tagi með í kaupunum. Hefði verið fróðlegt að sjá ítarlegri rökstuðning fyrir þessu. Það eru ekki sjálfstæð rök fyrir skráningu erfðaefnis að brot sé alvarlegt ef engar líkur eru á að viðkomandi eigi eftir að fremja brot þar sem hann skilji eftir sig lífsýni.

Hver á að meta hvort erfðaefni eigi erindi í skrána og út frá hvaða forsendum?

Íslenska frumvarpið gerir ráð fyrir að ríkislögreglustjóri eigi mat um hvort erfðaupplýsingar séu skráðar að því tilskyldu að þær séu um menn sem gerst hafi brotlegir við fyrrnefnd ákvæði hegningarlaga. Ekki er tekið fram út frá hvaða sjónarmiðum eigi að meta slíkt. Er þó ljóst að þar getur verið töluvert svigrúm til mats vegna þess að frumvarpið heimilar skráningu þótt um lítilfjörleg brot á viðkomandi hegningarlagaákvæðum geti verið að ræða. Enn fremur er í frumvarpinu ákvæði um að skrá megi fleiri en þá sem hér um ræðir ef það þjónar sérstökum tilgangi.

Ekki er sjálfgefið að fela beri lögreglunni ákvörðun um þetta. Samkvæmt lögum nokkurra Evrópuþjóða um þetta efni, meðal annars í Þýskalandi, kemur það í hlut dómara sem kveður upp refsingu að ákveða um leið hvort sýni úr hinum dæmda eigi að fara á skrá. Felst í því aukið réttaröryggi því dómari hefur enga hagsmuni af því að skrá sem flesta á meðan lögreglan hefur ugglaust tilhneigingu til að vilja sjá sem flesta á skrá.

Ríkislögreglustjóri er þó auðvitað ekki eftirlitslaus sem skrárhaldari samkvæmt íslenska frumvarpinu. Honum ber að tilkynna brotamanni um skráninguna. Sá getur kært hana stjórnsýslukæru og örugglega borið hana undir umboðsmann Alþingis eða dómstóla þótt ekki sé það tekið fram berum orðum. Jafnframt hefur Persónuvend eftirlitshlutverki að gegna. Fram kemur þó í umsögn Persónuverndar um frumvarpið að hún hefði kosið að hafa víðtækari eftirlitsheimildir en þar er gert ráð fyrir.

Þótt skrárhaldari hafi greinilega eitthvert svigrúm til mats er auðvitað ljóst að hugmyndin að baki frumvarpinu er sú að yfirleitt fari þær upplýsingar sem hér um ræðir inn á skrá. Það verði allt að því sjálfvirk skráning þeirra sem brjóta gegn viðkomandi ákvæðum. Sama er að segja um dönsku lögin sem fyrr var getið.

Þýski stjórnlagadómstóllinn tekur allt annan pól í hæðina í nýlegum dómi (sjá Europäische Grundrechte Zeitschrift 2001, bls. 70-76). Í því máli voru stjórnarskrárvarin réttindi kærenda talin brotin vegna þess að þegar dómari í sakamáli tók ákvörðun um að sýni færu á skrá fór ekki fram sjálfstætt mat á hvort brotið gæti talist alvarlegt og hvort viðkomandi einstaklingur væri líklegur til að fremja brot á nýjan leik. Það er sem sagt lögð áhersla á að skráning viðkvæmra persónuupplýsinga af þessu tagi eigi ekki að vera sjálfkrafa heldur lúti hún ströngu mati í hverju tilfelli á því hvort nauðsyn sé fyrir hendi.

Hvenær á að eyða erfðaefni úr skránni?

Það er grundvallarsjónarmið varðandi verndun persónuupplýsinga að þær séu ekki geymdar á skrá lengur en nauðsyn krefur. Þegar um gagnagrunn af þessu tagi er að ræða má einnig segja að það sé sanngjarnt að þeir sem hafa afplánað dóm og snúið til betri vegar séu teknir í sátt að vissum árafjölda liðnum.

Íslenska frumvarpið virðist ekki taka nægilegt tillit til þessa sjónarmiðs. Ekki er gert ráð fyrir að upplýsingum um erfðaefni verði eytt fyrr en tveimur árum eftir andlát eða þegar viðkomandi er sýknaður eftir endurupptöku máls. Boðskapurinn er því «eitt sinn glæpamaður - ávallt glæpamaður». Í dönsku lögunum er hins vegar miðað við að upplýsingum sé eytt þegar brotamaður nær sjötugsaldri. Hjá sumum öðrum Evrópuþjóðum er gert ráð fyrir að upplýsingum sé eytt þegar viss árafjöldi, til dæmis tíu ár, er liðinn frá því afplánun lauk án þess að nýtt brot hafi verið framið (sbr. http://www.rechtsmedizin.uni-
mainz.de/Remedneu/molgen/database.htm).

Afturvirkni

Frumvarpið gerir ráð fyrir að skrá megi upplýsingar um þá sem brotið hafa gegn fyrrgreindum ákvæðum hegningarlaga og "afplána refsidóm uppkveðinn fyrir gildistöku laga þessara, sæta öryggisráðstöfunum eða hefur verið veitt reynslulausn og reynslutími er ekki liðinn".

Frumvarpið er að þessu leyti afturvirkt sem vekur spurningar út frá grundvallarsjónarmiðum um bann við afturvirkni laga, sérstaklega á sviði refsiréttar. Einnig er það að vissu leyti mismunun að það er einungis afturvirkt að því marki sem menn eru enn að afplána dóm á meðan þeir sem dæmdir eru eftir gildistöku laganna þurfa að sæta því að erfðaefni um þá sé geymt alla tíð, jafnvel löngu eftir að þeir eru búnir að afplána dóm.

Hvernig á að nálgast lífsýni?

Til þess að ná í erfðaefnisupplýsingarnar úr dæmdum mönnum þarf vitaskuld lífsýni.

Stundum er það auðvitað svo að lífsýni hafa verið tekin úr sakborningi á meðan rannsókn máls stóð yfir samkvæmt heimildum lögreglu í lögum um meðferð opinberra mála. Þarf því ekki að afla lífsýnis sérstaklega til að skrá í gagnagrunn lögreglu. Í öðrum tilfellum hefur ekkert sýni verið tekið. Frumvarpið er nokkuð loðið að þessu leyti. Þar segir að innan sex mánaða frá uppkvaðninu dóms megi afla sýnis úr dómfellda og sé honum skylt að hlíta þeirri meðferð sem nauðsynleg sé talin vegna töku lífsýnisins. Ekki er hins vegar mælt fyrir um hver séu viðurlögin ef menn þráast við. Lögin svara því heldur ekki hvernig eigi að nálgast sýni úr þeim sem dæmdir hafa verið eða byrjað að afplána dóm fyrir gildistöku laganna. Laganefnd Lögmannafélags Íslands benti á þennan annmarka í umsögn sinni en allsherjarnefnd hefur greinilega verið á öðru máli því ekki er minnst á þetta atriði í áliti hennar eða breytingartillögum.

Aðgangur að skránni

Það vekur athygli að samkvæmt frumvarpinu á dómsmálaráðuneytið að hafa aðgang að skránni auk lögreglu. Óneitanlega vaknar spurningin, til hvers? Það svar er gefið í athugasemdum með frumvarpinu að slíkur aðgangur væri einkum nauðsynlegur þegar ráðuneytið fengi kærumál vegna óréttmætrar skráningar til meðferðar. En er aðgangur að skránni sem slíkri nauðsynlegur til þess? Getur ráðuneytið ekki metið hvort lagaskilyrði séu til skráningar án þess að hafa aðgang að upplýsingum úr skránni sem slíkum? Með sömu rökum ætti að veita dómstólum aðgang að skránni því auðvitað hlýtur að verða hægt að bera undir þá hvort skráning sé réttmæt eður ei.

Í öðrum löndum þar sem stjórnarfar er ótryggara myndi það að minnsta kosti vekja mikla tortryggni að heimila stjórnvöldum aðgang að skrá sem geymdi upplýsingar um erfðaefni úr þeim sem gerst hafa sekir um pólitíska glæpi eins og tilraun til landráða.

Höfundur er lögfræðingur hjá Evrópuráðinu. Skoðanir sem kunna að koma fram í þessari grein eru alfarið á ábyrgð höfundar. Vinsamlegast sendið ábendingar um efni til pall@evc.net.