Francesc Parcerisas á skrifstofu sinni hjá Katalónska rithöfundasambandinu í Barselóna.
Francesc Parcerisas á skrifstofu sinni hjá Katalónska rithöfundasambandinu í Barselóna.
AÐ undanförnu hafa birst frásagnir hér í blaðinu frá málþingi um þýðingar sem fram fór í Prag fyrir skömmu. Á þinginu var staða bókmennta frá litlum málsvæðum rædd sérstaklega og var meginniðurstaðan sú að þýðingar skiptu miklu fyrir viðgang þeirra.
AÐ undanförnu hafa birst frásagnir hér í blaðinu frá málþingi um þýðingar sem fram fór í Prag fyrir skömmu. Á þinginu var staða bókmennta frá litlum málsvæðum rædd sérstaklega og var meginniðurstaðan sú að þýðingar skiptu miklu fyrir viðgang þeirra. Það væri því mikilvægt að efla alþjóðleg menningarsamskipti og þýðingarstarfsemi en það tækist varla öðruvísi en með aukinni samvinnu málsvæða á milli. Staða flestra hinna litlu málsvæða er þó afar erfið. Ekki aðeins markaðslega heldur eiga þau sum hver í vanda með að komast yfir ýmis menningarleg landamæri sem skapast hafa í samskiptum við skyld eða nálæg margmennismál. Í sumum tilfellum hefur þetta leitt til eins konar sjálfsmyndarkreppu í bókmenntum þessara tungumála sem skapað hefur þeim sérstöðu, oft óþýðanlega sérstöðu.

Gott dæmi um þetta eru katalónskar bókmenntir sem eiga sér að mörgu leyti merkilega sögu. Saga þeirra er löng en einkennist hins vegar fyrst og fremst af rofum og eyðum sem skapast af því hvernig þrengt hefur verið að katalónskunni af kastiljönskunni á valdatímum hrokafullra Spánarkonunga og fasista. Katalónska hefur verið bönnuð oftar en einu sinni og oftar en tvisvar í Spánarveldi. Hún var til dæmis bönnuð á átjándu öld er Búrbónar ríktu með Felipe V í fararbroddi, einu mesta niðurlægingartímabili í sögu katalónsku þjóðarinnar. Með þjóðernisvakningu nítjándu aldarinnar var varðveisla og efling tungunnar hins vegar gerð að meginmáli sjálfstæðisbaráttu þjóðarinnar, eins og víðar, og raunar má segja að allt frá því hafi tungan verið rauður þráður í sögu katalónskra stjórnmála. Nú á ári tungunnar berjast Katalónar þannig fyrir því að tunga þeirra verði jafnrétthá kastiljönskunni og öðrum þjóðtungum á Evrópuþinginu.

Katalónska og kastiljanska eiga sameiginlegar rætur í latínu en eru annars ekki mikið meira skyldar en katalónska og franska. Fyrstu bókmenntirnar á þessu tungumáli voru þýðingar helgar frá þrettándu öld. Ramon Llull, sem var uppi á árunum 1235 til 1316, er hins vegar oftast talin upphafsmaður katalónskra bókmennta. Á löngum æviferli skrifaði hann 256 verk eða texta á katalónsku, latínu og arabísku sem þekja um 27.000 blaðsíður en enn er unnið að heildarútgáfu verka hans. Hann var fyrstur til þess að skrifa heimspekileg verk á þjóðtungu sinni en vitanlega þýddi hann þau á latínu svo aðrir ný-arestótelískir fræðimenn samtíma hans gætu kynnt sér verkin. Hann orti einnig ástarljóð og tvær "skáldsögur" í rómönsustíl en frægasta verk hans er sambland af ljóðrænum íhugunum og guðfræði í ætt við játningar Ágústínusar kirkjuföður er nefnast Llibre de Contemplació de Déu (1282).

Annar þráður katalónskra bókmennta liggur frá trúbadúrum þrettándu og fjórtándu aldar sem ortu á próvensölsku sem er rómanskt tungumál, talað í Suður-Frakklandi, og náskylt katalónsku. Einnig er skáldsaga Joanots Martorells, Tirant lo Blanc, frá fimmtándu öld eitt kunnasta verk katalónskra bókmennta fyrr og síðar. Það er hins vegar ekki fyrr en á nítjándu öld sem sjá má að sérstök katalónsk hefð mótist í bókmenntum enda urðu bókmenntirnar þá eitt af meginverkfærum katalónskra þjóðernissinna. Kunnastir hinna þjóðernispólitísku höfunda þessa tíma voru ljóðskáldin Jacint Verdaguer og Joan Maragall, höfundur þjóðsöngsins, og í kjölfarið fylgdu fjölmörg skáld í byrjun síðustu aldar sem öll ortu á þjóðtungunni. Katalónska var hins vegar bönnuð á valdatíma Francos, fasíska einræðisherrans frá Galisíu sem ríkti á árunum 1939 til 1975. Kom þá fram ný kynslóð ungra katalónskra höfunda sem skrifaði á kastiljönsku, sem nú var kölluð spænska enda eina tungumálið sem Franco leyfði í ríki sínu, um pólitíska kúgun, frelsissviptingu, missi og útskúfun. Fremstir í flokki voru bræðurnir Lluís og Juan Goytisolo ásamt Eduardo Mendoza, Manuel Vásquez Montalbán, Ana María Matute, José Agustin og fleirum sem nú teljast meðal fremstu höfunda á kastiljanska tungu.

Óhætt er að segja að þarna hafi orðið vendipunktur í katalónskum bókmenntum. Klofningurinn sem varð milli katalónskra bókmennta skrifaðra á katalónsku annars vegar og kastiljönsku hins vegar er enn til staðar og myndar eins konar gjá í bókmenntalandslaginu. Bókmenntir skrifaðar á katalónsku áttu sér litla lífsvon á Francotíma. Árið 1939 var ekkert verk gefið út, 1942 voru þau fjögur og 1950 þrettán. Neðanjarðarútgáfa var þó til staðar allan tímann sem hélt hefðinni vakandi og á dánarári Francos voru opinberar útgáfur á katalónska tungu 611. Upp úr því tók þeim að fjölga mikið enda var katalónska lýst opinbert tungumál héraðsins er það hlaut sjálfstjórn í lok áttunda áratugarins eins og önnur héruð Spánar. Nú eru gefnir út um sjö þúsund titlar á katalónskri tungu ár hvert. Á sama tíma eiga Katalónar einnig marga af fremstu höfundum Spánar sem skrifa á kastiljönsku en auk fyrrnefdra höfunda má nefna að Maruja Torres sem hlaut Plánetuna, virtustu bókmenntaverðlaun Spánar, á síðasta ári er Katalóni er skrifar á kastiljönsku.

Málið er hins vegar ekki svona einfalt. Á sama tíma og margir telja að katalónskir höfundar sem skrifa á kastiljönsku hafi auðgað mjög hinn spænskumælandi bókmenntaheim og jafnvel markað söguleg skil þá eiga bókmenntir ritaðar á katalónsku erfitt uppdráttar þrátt fyrir mikla útgáfu. Smæð markaðarins er ekki einungis um að kenna (um fjórar milljónir manna geta þó altjent lesið katalónsku) heldur virðist hinn spænski bókmenntaheimur varpa stórum skugga sem erfitt er að stíga út úr. Ólík staða þessara tveggja hópa katalónskra höfunda - og raunar ólík staða bókmennta fámennis- og margmennistungna yfirleitt - endurspeglast skýrt í því að þeir sem skrifa á kastiljönsku hafa hlotið mun meiri útbreiðslu og viðurkenningu á alþjóðavísu en hinir. Höfundar á borð við Salvador Espriu, Mercé Rodoreda og Pere Calders, sem eru af sömu kynslóð og Goytisolo-bræður og meðal fremstu rithöfunda á katalónska tungu, eru ekki mjög þekktir utan heimalands síns. Í Barselónaborg má finna enskar þýðingar á flestum ofannefndum höfundum sem skrifa á kastiljönsku en engin ensk þýðing fannst í bókabúðum á þeim höfundum er skrifa á katalónsku, þrátt fyrir mikla leit. Á þessu kunna þó að vera aðrar skýringar en smæð katalónsks málsvæðis.

Í samtali sem undirritaður átti við Francesc Parcerisas, formann Katalónska rithöfundasambandsins, í Barselóna fyrir skömmu kom fram margs konar núningur milli þessara tveggja málhópa.

Athygli vakti að Parcerisas sagði Katalónska rithöfundasambandið skilgreina katalónskar bókmenntir sem bókmenntir skrifaðar á katalónsku. Þetta er þjóðernisrómantísk skilgreining og afsprengi áratugalangrar menningarlegrar sjálfstæðisbaráttu Katalóna. "Þessi skilgreining er vissulega takmörkuð," segir Parcerisas, "en hún liggur hins vegar beint við og er í samræmi við það hvernig aðrar Evrópuþjóðir skilgreina bókmenntir sínar, einkum er þetta þó gert í þeim ríkjum þar sem mörg tungumál eru töluð."

Eru bókmenntir sem eru skrifaðar af Katalónum á kastiljönsku þá ekki katalónskar bókmenntir?

"Í bókmenntasögulegum skilningi eru þær það ekki. Menningin er málið, að okkar mati, við erum ekki af öðrum kynstofni en aðrir íbúar spænska ríkisins, við erum heldur ekki annarrar trúar, við tölum hins vegar annað tungumál. En þetta er réttmæt spurning sem við höfum velt mikið fyrir okkur. Á sama hátt mætti velta því fyrir sér hvort Joseph Conrad, sem skrifaði á ensku, hafi verið enskur höfundur eða pólskur? Ég myndi telja hann enskan. Paul Bowls var líka bandarískur höfundur þótt hann byggi alla sína tíð í Marokkó og skrifaði um þann heim. En auðvitað erum við alltaf að fara yfir þessi landamæri tungumáls og menningarheima og kannski verjum við mestum tíma í að dansa á þeim."

Parcerisas segir að katalónsk tunga skapi bókmenntunum sérstöðu sem skilji þær frá öðrum bókmenntum rituðum af Katalónum.

"Ég held að það hafi mikla merkingu í sjálfu sér að velja að skrifa á katalónsku en ekki kastiljönsku en flestir katalónskir höfundar eru tvítyngdir. Með því að velja katalónskuna er valin allt önnur og fátækari bókmenntahefð en ef kastiljanska er valin. Kastiljanska hefur afar ríka hefð á bak við sig, ekki síst frá endurreisnartíma og barokktíma. Höfundar sem skrifa á kastiljönsku geta leikið sér með tungumálið á mun fjölbreyttari hátt en við með katalónskuna. Við höfum ekki ríka hefð til að vinna úr eða skrifa gegn. Katalónskur rithöfundur þarf í raun að búa til tungumál í skrifum sínum, hann hefur ekki á svo miklu að byggja. Við erum því að gera allt annars konar tilraunir með okkar tungumál en þeir sem skrifa á kastiljönsku og hvað þá ensku. Við erum jafnvel að berjast við að ljá tungunni klassískan blæ í verkum okkar, við erum að leita að hefð. Við erum að glíma við allt aðra hluti en höfundar sem skrifa á tungumálum með ríka hefð. Eduardo Mendoza er til dæmis Katalóni sem skrifar á kastiljönsku. Í verkum sínum vísar hann mjög til opinberrar orðræðu og tungumáls Francotímans, orðræðu valdsins sem birtist til dæmis í fréttum og öðrum áróðri. Allir spænskir lesendur átta sig á þessari vísun. Þetta gæti Mendoza ekki gert ef hann skrifaði á katalónsku því hún var ekki leyfð á opinberum vettvangi á þessum tíma. Þetta er ein af eyðunum í katalónskri tungu sem veldur því að við eigum til dæmis afar stutta hefð í tungutaki fjölmiðla og í tungutaki opinberrar stjórnsýslu. Við höfum verið að finna upp þetta tungutak síðustu tvo áratugi.

Höfundar sem skrifa á katalónsku eru því að skrifa inn í eyður, þeir eru að skapa sér tungumál og hefð. Þetta setur mark sitt á bókmenntir okkar en við erum í sjálfu sér ekki að fjalla um aðra hluti en flestir aðrir evrópskir höfundar samtímans, stöðu mannsins í síbreytilegum heimi."

Yngri höfundar eru í æ ríkari mæli að snúa sér að katalónskunni enda eru yngri kynslóðirnar aldar upp í skólum þar sem kennt er á katalónsku, auk þess sem katalónskir fjölmiðlar hafa komið til sögunnar. Yngra fólki er því katalónskan tamari en kastiljanskan. Ákveðinn hópur ungra höfunda velur þó enn að skrifa á kastiljönsku en líklega ekki af sömu ástæðu og þeir sem voru þvingaðir til þess á Francotíma. Nú er það frekar hinn stóri markaður spænskra bókmennta sem heillar. Þjóðernishyggjan fer líka dvínandi.

"Það var aldrei neinn efi í mínum huga að velja katalónskuna þegar ég var að hefja feril minn á miðjum sjöunda áratugnum," segir Parcersisas. "Ég var raunar alinn upp á heimili þar sem katalónska var töluð en að velja katalónskuna hafði líka pólitíska merkingu. Ég var í hópi ungra háskólastúdenta sem voru að fást við bókmenntaskrif og dreifa þeim neðanjarðar, ef svo má segja. Í raun vorum við að vinna í tómarúmi því við höfðum ekki á neinu að byggja, það voru nánast engar eldri bækur fáanlegar og þar að auki höfðum við ekki hlotið neina formlega þjálfun í beitingu tungumálsins. Við vorum innblásnir af anda þeirra sem héldu úti andófi gegn valdhöfum með því að skrifa á katalónsku en gátum hins vegar aðeins leitað til tveggja manna innan háskólans um yfirlestur og leiðsögn. Fæstir vildu láta bendla sig við svo vafasama starfsemi.

Nú eru tímarnir breyttir. Katalónskar bókmenntir taka ekki lengur virkan þátt í sjálfstæðisbaráttu Katalóna."

Þröst Helgason trhe@mbl.is