Þýsk orrustuflugvél af gerðinni Me-109, en Günther Rall flaug mest vélum af þeirri gerð í heimsstyrjöldinni síðari.
Þýsk orrustuflugvél af gerðinni Me-109, en Günther Rall flaug mest vélum af þeirri gerð í heimsstyrjöldinni síðari.
[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
Günther Rall er 83 ára gamall, fyrrverandi hershöfðingi og um skeið yfirmaður vestur-þýska flughersins. Hann var einn af sigursælustu orrustuflugmönnum Þjóðverja í seinni heimsstyrjöld. Í samtali við Kristján Jónsson segir Rall frá reynslu sinni í stríðinu, frá Hitler og Göring.
HANN er kominn á níræðisaldur en beinn í baki, grannur og hraustlegur, alvarlegur, öðru hverju brosir hann snöggt og yngist þá um marga áratugi. Heyrn á öðru eyra er farin að bila og hann ber merki stríðsins: Vinstri þumalfingur var skotinn af honum í loftorrustu við bandarískar P-47 vélar í um 8.000 metra hæð árið 1944 en honum tókst með naumindum að steypa vélinni niður og varpa sér loks út í fallhlíf. Günther Rall var þýskur flugmaður þegar stríðið skall á haustið 1939 og tveim árum síðar var hann orðinn flugsveitarforingi í Luftwaffe, aðeins 23 ára gamall. Hann særðist nokkrum sinnum og í fyrsta skiptið svo illa að ferillinn virtist á enda.

"Þetta var haustið 1941 á austurvígstöðvunum, ég var skotinn niður en þýskir hermenn björguðu mér meðvitundarlausum út úr flakinu. Síðan var ég sendur heim á spítala í Vín. Bakið brotnaði á þrem stöðum, ég lamaðist um hríð ogþurfti að liggja með allan búkinn í gifsi í fimm mánuði sem var mikil þolraun," segir Rall. "En ég var staðráðinn í að fljúga aftur og það tókst níu mánuðum síðar þó að læknirinn væri á öðru máli þegar hann skoðaði mig. Og eitt var líka gott við dvölina, ég kynntist konunni minni, Herthu á spítalanum en hún var læknir þar og hjúkraði mér. Hún dó fyrir 16 árum en við eignuðumst tvær dætur og fjögur barnabörn."

Rall er frá Baden, fæddur í þorpinu Gaggenau í Svartaskógi 1918 en býr nú í gömlu húsi í bæverskri sveit með útsýni yfir til Salzburg. Hann tók þátt í uppbyggingu vestur-þýska flughersins þegar Þjóðverjar gengu í Atlantshafsbandalagið (NATO) 1955 og fór til Bandaríkjanna að læra að fljúga orrustuþotum. Hann ber Bandaríkjamönnum vel söguna og hýrnar yfir honum þegar hann minnist áranna við æfingar í Arizona. Hann varð yfirmaður v-þýska flughersins og síðustu árin fulltrúi landsins hjá aðalstöðum NATO í Brussel. Rall fór á eftirlaun 1976 en hefur síðan verið ráðgjafi hjá ýmsum stórfyrirtækjum og ferðast um allan heim. Hann kom hingað til lands í heimsókn í liðinni viku í boði Fyrsta flugs félagsins, samtaka flugáhugamanna og hitti meðal annars að máli gamlan andstæðing úr orrustunni um Bretland, Þorstein Jónsson flugstjóra. Á föstudeginum flutti hann fyrirlestur í flugskýli á Reykjavíkurflugvelli frammi fyrir mörg hundruð flugáhugamönnum.

"Ég fór í liðsforingjaskóla og var nýbúinn að ljúka tveggja ára námi og flugþjálfun þegar stríðið byrjaði. Ég var tilbúinn.Við vorum á réttum aldri til að nota í árásarstríð 1939," segir Rall, "ungir menn eru ekki gagnrýnir á slíka hluti og skilja ekki alltaf nógu vel hvað er að gerast á bak við tjöldin. Við vorum kynslóðin sem var misnotuð og svikin. Hver dagur reyndi mjög á mann og við þoldum erfiðið. Við vorum hraustir."

Vildi ekki berjast gegn Japönum

Hann segir aðspurður að Hitler hafi reynst vera "brjálaður glæpamaður" og leitt ógæfu yfir alla Þjóðverja, fortíðin sé þeim alltaf erfið viðfangs vegna stríðsins og kynþáttahatursstefnu nasista. "Við förum alltaf öfganna á milli," segir hann angurvær á svip og minnist þess að eftir stríð hafi hann átt erfitt með að fá vinnu vegna þess að fyrrrverandi liðsforingjar og ekki síst stríðshetjur voru illa séðir.

"Ég var handtekinn í stríðslok og yfirheyrður í bandarískum herbúðum Bretlandi, þar var ég spurður hvort ég vildi taka þátt í að byggja upp herþotudeild fyrir Bandaríkjamenn og sá ekkert því til fyrirstöðu. Við vorum búnir að gefast upp, stríðið var búið en það var samt ekki fyrr en 1956 að ég fór til Bandaríkjanna ásamt nokkrum öðrum þekktum þýskum flugmönnum og það var á vegum hins nýja flughers Vestur-Þýskalands.

Ég var líka spurður hvort ég vildi berjast með þeim gegn Japönum sem gáfust ekki upp fyrr en í ágúst. Þá sagði ég nei. Japanar höfðu verið bandamenn okkar Þjóðverja og mér fannst eins og ég væri að svíkja ef ég gerði þetta.

Ég sá fyrir tilviljun dagblað Bandaríkjahers, Stars and Stripes, í herbúðunum og á forsíðunni var mynd af fólki í útrýmingarbúðum nasista. Ég man enn að fyrsta hugsunin var að þetta væri ekkert annað en áróður gegn Þjóðverjum, maður var svo vanur að tortryggja allt sem stóð í blöðum.

Þeir vildu fá allar hugsanlegar upplýsingar út úr okkur um þýska flugherinn, allar flugvélategundirnar og ég flaug mörgum þeirra. Meðal annars flaug ég í lok stríðsins fyrstu herþotunni sem fór í fjöldaframleiðslu, Messerschmitt Me-262, og hún var mjög vel heppnuð þótt við værum í vanda með ýmislegt. Það vildi kvikna í hreyflunum og fleira var að en hún var eins og ný vídd í flugi. En best kunni ég við Messerschmitt Bf- 109F vélina, henni flaug ég langmest frá 1941."

Hann segir að stefna Hitlers hafi verið byggð á svo mikilli útþenslu- og árásarhyggju að deila megi um hvort nægilega margir flugmenn hafi verið til reiðu þegar haft er í huga hver takmörkin voru. "Ljóst er að þeir vanmátu að einhverju leyti þörfina á orrustuflugmönnum til að nota í varnarskyni. Við fundum mjög fyrir þessu frá 1943 og allt til loka átakanna. Við vorum ekki með nógu marga til að ráðast á flota sprengjuflugvéla sem bandamenn sendu til árása á Þýskaland og þetta var mikill veikleiki."

Rall skaut niður alls 275 vélar, flestar á austurvígstöðvunum og var þriðji sigursælasti flugmaður Þjóðverja. Hann er spurður hvort flugmennirnir hafi verið dáðir meðal almennings en segir að þeir hafi ekki verið það umfram aðra. En að sjálfsögðu hafi þeim sem sköruðu fram úr í bardögum verið mikið hampað í áróðri.

"Maður varð þekktur en mér finnst rangt að tala um dýrðarljóma, alla þessa hluti verður að setja í samhengi við ástandið, sjálfan raunveruleika stríðsins. Ég vann stöðugt fleiri loftbardaga en samtímis gekk stríðið verr fyrir okkur.

Þegar lýst var yfir stríði 1939 var það áfall fyrir þjóðina, engu skipti hvar fólk var í pólitík. Næstum því hver einasta fjölskylda hafði misst einhvern í fyrri heimsstyrjöld og hún var enn í fersku minni hjá svo mörgum, aðeins tveir áratugir voru liðnir. Þegar fyrra stríð hófst árið 1914 fögnuðu margir ákaft en ekki 1939. "Drottinn minn, aftur!" sögðu menn innra með sér. Fólk vissi hvað stríð merkti. En hermaður varð að hlýða skipunum, það var grundvöllur siðareglna hans. Bretar segja líka að föðurlandið hafi alltaf rétt fyrir sér og þetta er á sinn hátt sannleikur fyrir hermanninn."

Harmleikur þjóðarinnar

Hafðirðu efasemdir um nasistastjórnina?

"Það er of mikil einföldun að spyrja þannig. Þýskaland þjáðist af völdum skilmála Versalafriðarins 1919, þetta var eins og meitlað í huga okkar og gerði Hitler kleift að ná völdum. Atvinnuleysi hafði herjað, við þurftum að borga stríðsskaðabætur, efnahagurinn var í rúst, stjórnkerfið virkaði ekki. Lýðræðið var ungt, flokkaflóran allt of stór. Fólki fannst að einhver þyrfti að kippa öllu í lag og þá birtist Hitler.

Fyrst í styrjöldinni náði hann hernaðarlegum árangri, Pólverjar og Frakkar voru sigraðir og þá fylltist fólk eldmóði og margir studdu nú hugmyndir Hitlers en þetta breyttist fljótt. Undir lokin jókst gagnrýnin en flestir þurftu að hugsa um það eitt að komast af. Baráttuviljinn var horfinn, fólk vildi bara lifa þetta af en enginn vissi hvernig.

Þegar fólk missir foreldra sína í stríði slokknar hugsjónaeldurinn, líka þegar mönnum verður ljóst að markið hefur verið sett hærra en svo að því verði náð. Það sem gerði út af við okkur var Rússland. Útilokað var að ná undir sig öllu þessu stóra landi, álagið á okkur var of mikið, það var rugl að reyna það.

Þetta voru nú einu sinni örlög okkar. En fólk fylgir leiðtoganum og við þessar hörmulegu aðstæður getur einstaklingur ekki breytt rás viðburðanna. Menn eru með, nauðugir eða viljugir. Sumir fylgdu honum af því að þeir trúðu því sem hann sagði, létu sannfærast, aðrir vissu að þjóðin var á villigötum en hlýddu. Þetta var harmleikur þýsku þjóðarinnar.

Sjálfur var ég félagi í kristilegum skátasamtökum þegar ég var unglingur en nasistar innlimuðu þau einfaldlega með því að leggja undir sig allt þýska æskulýðssambandið, Hitlersæskan yfirtók allt. En ég var aldrei flokksbundinn, það mátti enginn liðsforingi í fastahernum í Þýskalandi vera í stjórnmálaflokki. Það var bannað með ákvæðum í stjórnarskránni og átti ákvæðið sér rætur í Weimarlýðveldinu, fyrir valdaskeið Hitlers.

Síðar voru auðvitað margir flokksmenn kallaðir til herþjónustu en við sem vorum liðsforingjar í stríðsbyrjun vorum ekki flokksmenn. Sumir æðstu hershöfðingjarnir voru þó gerðir að heiðursfélögum í nasistaflokknum. Ekki var spurt um flokksaðild og innst inni hötuðum við flokkinn sem lagði til borgaralegu embættismennina en þeir fylgdust með því sem gert var í flughernum. Við uppnefndum þá Fasanana.

Við ræddum lítið stjórnmál og þá eingöngu undir fjögur augu. En það var togstreita á milli flokksins og heraflans, við fundum það vel þótt það væri ekki rætt en það kom fram í svo mörgu."

Barist við Kúrsk

Rall var skotinn niður átta sinnum og særðist þrisvar.

"Þetta gerðist með ýmsum hætti, ég nauðlenti, brotlenti, varpaði mér í fallhlíf, særðist illa þrisvar sinnum. En flugsveitarforingi getur ekki yfirgefið sveit sína, hann getur ekki einfaldlega farið þótt hann særist nema hann sé algerlega ófær til að berjast. Þannig eru reglur okkar um heiður, þetta var ófrávíkjanlegt. Flugsveitin var fjölskyldan og þegar ég var útskrifaður af sjúkrahúsi varð ég að fara aftur til strákanna minna, ég bar ábyrgð á þeim.

Ég var aðeins 23 ára gamall þegar ég varð flugsveitarforingi. Skortur var á foringjum eftir orrustuna um Bretland. Næstu þrjú árin gegndi ég því hlutverki. Við vorum ekki fullþroska karlmenn, við vorum drengir. Við börðumst á flestum vígstöðvum, yfir Ermarsundi, Krít, Rúmeníu, í Rússlandi. Ég barðist við Kúrsk 1943 og varð þá yfirforingi flugdeildarinnar sem við vorum hluti af.

Við vorum lengi á vígstöðvunum í Kákasus, flugum okkur daglegu árásarferðir, bjuggum í tjöldum eða neðanjarðarbirgjum, urðum að bjarga okkur við erfiðar aðstæður, ná í mat. Birgðaflutningar voru mjög erfiðir og stundum var skortur á eldsneyti, varahlutum, öllu. Við vorum stöðugt á þeytingi þessi ár, milli tuga stöðva og urðum alltaf að nota hugmyndaflugið til að koma okkur fyrir, berjast við erfitt veðurfar og langar vegalengdir. Haustið 1941 kólnaði skyndilega, bókstaflega á einum sólarhring, hitinn fór úr nokkurra stiga hita í mínus 20 gráður og síðar alveg niður í 40 stiga frost. Þá er varla hægt að ræsa hreyflana, olían þykknar svo í kuldanum og við vorum alls ekki búnir undir þessar aðstæður. Fyrst leystum við þetta með því að kveikja elda undir hreyflunum sem var mjög hættulegt en hélt þeim þó heitum.

Margt ógleymanlegt gerðist við Kúrsk, þar tókst flugmanni að granda fimm rússneskum skriðdrekum. Ég lenti í árekstri í lofti í fyrsta og síðasta sinn, vél andstæðingsins var af gerðinni LaG-5. Ég var einn í flugvélinni, allar orrustuvélar voru gerðar fyrir einn mann. Ég flaug beint á hann í um 4.000 metra hæð og var heppinn því að ég skar annan vænginn af vélinni hans með spaðanum en bolurinn á vélinni minni skemmdist. Rússneska vélin hrapaði stjórnlaus og til jarðar og flugmaðurinn fórst en mér tókst að nauðlenda bak við þýsku víglínuna þótt vélin skylfi öll og hristist ógurlega. Ég gleymi aldrei hvellinum ægilega þegar vélarnar skullu saman. Sumt af því sem gerðist brenndist inn í vitundina en ég get ekki alltaf munað hvaða orrustu var um að ræða, ég man atburðarásina í loftina en ekki alltaf aðdragandann eða eftirleikinn."

Hann segir að ekki gefist neinn tími til að velta fyrir sér örlögum andstæðingsins við slíkar aðstæður, allt gerist svo hratt. "Menn hugsa ekki, menn sjá fyrst og fremst flugvél en ekki mann. Markmiðið hjá flestum flugmönnum er ekki að drepa mann heldur skjóta niður vél. Ef flugmaðurinn bjargar sér í fallhlíf er það gott, frábært. Einbeitingin skiptir öllu, við notfærum okkur það sem við höfum tamið okkur í þjálfuninni og hraðinn er fyrir öllu. Við komum okkur í skotstöðu, miðum og skjótum eða erum skotnir niður. Brot úr sekúndu getur ráðið úrslitum, engin íhugun er möguleg.

Lærdómsrík kúlnagöt

Fyrsta sigurinn vann ég yfir Frakklandi 1940, þá skaut ég niður Curtiss P-36 flugvél, smíðaða í Bandaríkjunum en henni flaug tékkneskur flugmaður. Það kviknaði í vélinni hans en ég komst naumlega undan öðrum sem réðst á mig og elti mig. En löngu síðar komst ég að því að andstæðingur minn bjargaðist í fallhlíf og komst lífs af. Þetta sagði mér tékkneskur sagnfræðingur sem kannaði skjalasöfn. Þegar ég var lentur sá ég að það voru mörg kúlnagöt á vélinni minni. Þetta var mikilvæg kennslustund; í fyrsta lagi fékk ég sjálfstraust af því að ég vann, ég gat þetta en um leið viðvörun þegar ég sá hve litlu hafði munað. Næst gat ég orðið sá sem tapaði, ég mátti ekki vera of sjálfsöruggur."

Löngu síðar hitti Rall Hub Zemke, yfirmann flugsveitarinnar sem skaut hann niður 1944 og olli því að hann missti þumalþingurinn. Þeir urðu ágætir vinir og sama er að segja um samskipti hans við Johnny Johnson, frægasta flugkappa Breta sem er nýlátinn. Hann hefur einnig hitt rússneskar flughetjur og átt góð samskipti við suma, ritað formála að endurminningum nokkurra þeirra.

En einn Rússinn hefur enn ekki fyrirgefið neitt, hann "hvæsir enn á mig og æpir fasisti og eitthvað þess háttar".

Fundir með Foringjanum

Rall fékk nokkrum sinnum heiðursmerki fyrir vasklega framgöngu og hitti þá tvisvar bæði Hermann Göring marskálk, yfirmann þýska flughersins, og Adolf Hitler, Foringjann sem svo nefndi sig. Í fyrra skiptið var Hitler staddur í svonefndu Úlfsbæli, Wolfsschanze, leiðtogans í neðanjarðarbækistöð í Austur-Prússlandi, á svæði sem nú er hluti af Póllandi. Reynt var að myrða Hitler í sprengjutilræði í byrginu sumarið 1944 sem frægt er orðið.

"Þetta voru ekki eins og nein heimboð heldur skipanir, ég var kominn á staðinn ásamt öðrum til að skýra yfirmönnum frá því sem ég hafði gert og stöðu mála. Göring naut ekki mikils álits í flughernum, allir vissu að hann var ekki maðurinn sem í reynd stjórnaði þótt hann væri það að nafninu til. Herráð hans sá um það. Það er rétt að hann var gömul stríðshetja en hann var ómerkilegur og hégómlegur maður, stöðugt að skipta um einkennisbúninga og mikið fyrir tildur. En ég held að hann hafi orðið fyrir einhvers konar áföllum eftir fyrri heimsstyrjöldina, þau hafi breytt honum.

Reyndar get ég sagt þér nokkuð sem ekki er á margra vitorði. Göring tók þátt í misheppnaðri uppreisn nasista í München 1923 og fékk þá riffilkúlu í gegnum eistun sem var mjög sársaukafullt. Hann fékk morfín til að deyfa kvalirnar og sumir segja að hann hafi verið háður þessu efni til dauðadags. En hann fékk ekki morfín þegar hann var í varðhaldi bandamanna í Nürnberg og virtist samt haga sér eðlilega svo að ég veit ekki hvað er satt í þessu. Ég spurði hann ekki hvort hann notaði morfín!

Og Hitler var æðsti yfirmaður alls þýska heraflans og því varð ég einnig að gefa honum skýrslu eftir settum reglum. Menn standa rétt og gera það sem þeir er sagt, þá skiptir engu hvort þeir hafa orðið fyrir vonbrigðum með yfirmennina.

Við sátum hjá honum í nóvember árið 1942 í um 40 mínútur, hann notaði okkur til að láta orð sín berast milli manna. Hann hafði alltaf góða tilfinningu fyrir tækifærum til að reka áróður og vissi að þegar við kæmum aftur á vígstöðvarnar myndu félagar okkar spyrja áfjáðir: "Hvað sagði hann?" Hitler spurði hvern og einn fyrst hefðbundinna spurninga, hvaðan þeir væru og þess háttar en gaf ekki færi á umræðum eftir það, hann flutti einræður. Þegar ég hitti Hitler í fyrra skiptið ásamt öðrum liðsforingjum var hann yfirvegaður og skipulagður í hugsun, skýrði frá áætlunum sínum og hugmyndum um framtíðina. Eitt af því sem hann nefndi voru hugmyndir um miklu öflugri járnbrautir og hvernig fá ætti þýska bændur til að setjast að á hernumdum svæðum í Rússlandi og hvernig rækta bæri landið. En hann fjallaði líka um smáatriði í tæknilegum efnum herbúnaðar, hlaupvídd á byssum og fleira.

En þetta var fyrir ósigurinn fyrir Rússum við Stalíngrad um áramótin 1942- 1943. Í seinna skiptið hitti ég hann sumarið 1943, sjötti herinn í Rússlandi var úr sögunni og í Afríku voru Þjóðverjar á undanhaldi. Hann talaði ekki lengur um staðreyndir mála heldur rausaði hann um eitthvað dularfullt, sagðist sjá fyrir sér ferðalag um langan og dimman dal, menn yrðu að þrauka, við sjóndeildarhringinn væri vonarbjarmi. Þetta var meira eða minna óskiljanlegt og samhengislaust. En eftir sem áður einræður, við fengum ekki að segja mikið.

Og við flugmennirnir vorum búnir að fá okkur fullsadda af blekkingum og veltum því einu fyrir okkur hvenig við myndum lifa þetta af. Loforðin skiptu okkur engu," segir Günther Rall.