7. júlí 2001 | Menningarblað/Lesbók | 3999 orð | 4 myndir

Á FLÓTTA UNDAN HAKAKROSSINUM - 1.HLUTI -

VICTOR URBANCIC

Victor Urbancic
Victor Urbancic
[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
"Vissulega voru flest tónverk Victors Urbancic samin á meginlandi Evrópu, en það væri engu að síður verðugt viðfangsefni fyrir íslenska tónlistarmenn, og ekki síst fyrir íslenska söngvara, að kynna sér betur tónsmíðar hans.
"Vissulega voru flest tónverk Victors Urbancic samin á meginlandi Evrópu, en það væri engu að síður verðugt viðfangsefni fyrir íslenska tónlistarmenn, og ekki síst fyrir íslenska söngvara, að kynna sér betur tónsmíðar hans. Auk þeirrar ánægju sem hin kunnáttusamlega gerðu verk hans myndu vafalaust færa þeim sem á hlýddu, yrði þannig færður eins konar þakklætisvottur þeim tónlistarmanni sem helgaði Íslandi krafta sína óskipta í tvo áratugi, og átti ómældan þátt í að gróðursetja þá sprota íslenskrar tónmenningar sem nú blómstra fagurlegar en nokkru sinni fyrr."

ÞÓTT síðari heimsstyrjöldin hafi leikið meginlandið grátt voru afleiðingar hennar fyrir lítið eyríki norður í Dumbshafi að mörgu leyti ekki eins válegar. Fyrir utan efnahagslega uppsveiflu varð hér t.d. nokkurs konar menningarlegt landnám hæfileikaríkra tónlistarmanna sem sóttu Ísland heim í kjölfar valdatöku nasista. Hér settust þeir að, sumir til skamms tíma en aðrir fyrir lífstíð, og eygðu gróðrarvon í hinu fáskrúðuga landslagi íslensks tónlistarlífs. Þeir létu til sín taka á hinum ýmsu sviðum, enda engin vanþörf á fjölhæfum mönnum sem gátu gengið í hin ýmsu verkefni, allt eftir því hvernig á stóð hverju sinni. Á sviði hljómsveitar- og kórstjórnar, tónsmíða og raddsetninga, menntunarmála og fræðimennsku, lögðu þessir innfluttu tónlistarmenn sitt af mörkum við að búa að þeim tónlistarlega jarðvegi sem nú er prýddur hinum fjölskrúðugasta gróðri, og blómstrandi tónlistarlíf síðari ára ber starfsævum þeirra allra gott vitni.

Útlendingar höfðu raunar af og til sótt Ísland heim til lengri dvalar á fyrstu áratugum 20. aldarinnar. Þeir stöldruðu hins vegar oft ekki við nema í nokkur ár, enda áttu þeir afturkvæmt til heimahaga sinna.

Þar má t.d. nefna Þjóðverjana Otto Böttcher, sem kom hingað til lands 1922 sem stjórnandi hinnar nýstofnuðu Lúðrasveitar Reykjavíkur, dr. Franz Mixa, sem var fenginn til að stjórna tónlistarflutningi á Alþingishátíðinni 1930, og Hans Stephanek, sem kom 1931 til að kenna fiðluleik við Tónlistarskólann. Auk þess má nefna Fritz Weisshappel, sem upphaflega réð sig til stuttrar starfsdvalar í Reykjavík 1928, en ílengdist síðan og varð einn mikilvirkasti undirleikari íslenskra söngvara og kóra um langt árabil.

Meðal þeirra sem ekki áttu afturkvæmt til ættjarðarinnar eins og sakir stóðu undir lok fjórða áratugarins voru þrír fjölmenntaðir ungir tónlistarmenn, Victor Urbancic, Heinz Edelstein og Róbert Abraham Ottósson.

Allir áttu þeir drjúgan þátt, hver með sínum hætti, í að lyfta tónlistarlífi Íslendinga á hærra stig. Þá unnu þeir landi og þjóð af heilum hug og gerðust með tímanum allir íslenskir ríkisborgarar. Eflaust hefur sitt sýnst hverjum um þessa aðfluttu aðkomumenn meðan þeir voru að fóta sig í nýju samfélagi, en meðal þeirra sem þekktu til nutu þeir óblandinnar virðingar. Hins vegar hefur merku starfi þeirra verið heldur lítill gaumur gefinn eftir að þeir féllu frá. Í þeim flokki þriggja greina sem nú hefur göngu sína verður tæpt á helstu atriðum í lífi þeirra, og rakin fjölbreytileg störf þeirra í þágu íslenskrar tónlistar.

Frá Vínarborg til Reykjavíkur

Tónlistarlíf í höfuðstað Íslands var býsna fáskrúðugt á fyrstu áratugum 20. aldarinnar. Tónlistarmenn meðal bæjarbúa voru rétt nógu margir til að manna litla hljómsveit undir nafninu Hljómsveit Reykjavíkur, sem starfaði undir stjórn Þórarins Guðmundssonar frá 1921-24, og var endurvakin 1925 af Sigfúsi Einarssyni og Páli Ísólfssyni. Erlendir gestir lífguðu af og til upp á bæjarbraginn; má þar t.d. nefna heimsókn Fílharmóníuhljómsveitar Hamborgar undir stjórn Jóns Leifs 1926, og tónleika þýska undrabarnsins Wolfgangs Schneiderhan (sem síðar varð einn fremsti fiðluleikari Austurríkis og var konsertmeistari Vínarfílharmóníunnar um langt skeið) ári síðar. Af innlendum hljóðfæraleikurum var Páll Ísólfsson svo að segja einn um hituna, fyrir utan reglulegar heimsóknir Haraldar Sigurðssonar og Dóru eiginkonu hans frá Kaupmannahöfn, þar sem þau fluttu píanó- og söngverk við góðar undirtektir bæjarbúa.

Vel heppnaður tónlistarflutningur á Alþingishátíðinni 1930 hleypti mönnum kappi í kinn, og sama ár má segja að frumaðstæður til tónlistaruppeldis landsmanna, bæði lærðra og leikra, hafi gjörbreyst með stofnun bæði Tónlistarskólans og Ríkisútvarpsins. Árið 1932 var Tónlistarfélagið stofnað, og þessar þrjár stofnanir héldu að mestu utan um tónlistarlíf í höfuðstaðnum þar til eftir stríð. Það sem laut að "praktískum" atriðum var oft þungt í vöfum, og gerði eflaust sitt til að draga úr framboði á frambærilegum tónlistarviðburðum. Húsnæðisleysi (bæði fyrir æfingar og tónleika) háði mjög tónleikahaldi, sem og lítið framboð af hljóðfæraleikurum, sem flestir voru áhugamenn og voru margir önnum kafnir við að leika í hinum ýmsu danshljómsveitum bæjarins. Þá gekk oft treglega að fá nótur fluttar til landsins á stríðsárunum, og þá varð að grípa til þess ráðs að handskrifa hljómsveitarraddir hér heima í stað þess að fá þær sendar erlendis frá. Þessu og ýmsu öðru tóku hinir nýju synir Íslands með jafnaðargeði, og þeir héldu áfram glímunni að stríðinu loknu þótt þeim stæði til boða að snúa aftur til hinnar gömlu fósturjarðar.

Victor von Urbantschitsch (stafsetningu eftirnafnsins einfaldaði hann eftir komuna til Íslands) fæddist í Vínarborg árið 1903. Hann ólst upp á miklu tónlistarheimili, því faðir hans, sem var prófessor í læknisfræði við Háskólann í Vínarborg, var sellóleikari, og móðirin lék einnig á píanó. Á æskuárum sínum sótti Urbancic tíma í píanó- og orgelleik, og samdi auk þess nokkuð af tónverkum. Að loknu almennu námi innritaðist hann í háskóla borgarinnar og lauk doktorsprófi í tónvísindum 1925, aðeins 22 ára að aldri. Vínarborg hafði verið vagga tónvísindanna frá því að fræðigreinin sem slík varð til á síðari hluta 19. aldar. Meðal lærifeðra Urbancic í faginu voru fremstu kennarar sem völ var á, þeir Guido Adler og Egon Wellesz (sá síðarnefndi var gyðingaættar og flúði land sama ár og Urbancic, og gegndi eftir það prófessorsstöðu við Oxford-háskóla).

Doktorsritgerð Urbancic fjallaði um sónötuformið í verkum Brahms, og fyrir tilmæli kennara hans var hluti ritgerðarinnar gefinn út í hinu virta safnriti Denkmäler der Tonkunst in Österreich árið 1927. Er hennar enn getið sem undirstöðurits um þetta efni, enda stendur hún vel fyrir sínu þrátt fyrir háan aldur. Samhliða fræðunum stundaði Urbancic nám í hljómsveitarstjórn, m.a. hjá Clemens Krauss (sem nokkrum árum síðar var ráðinn aðalstjórnandi Vínaróperunnar), og tónsmíðar hjá sönglagatónskáldinu Joseph Marx.

Urbancic var ráðinn hljómsveitarstjóri við óperuna í Mainz í Þýskalandi 1926, og gegndi starfinu þar til 1933. Hann hóf störf við konunglegu óperuna í Belgrad 1934, og tók jafnframt við forstöðu tónvísindadeildar Háskólans í Graz, auk þess sem hann kenndi píanóleik og hljómfræði við Tónlistarháskóla borgarinnar. Hann tók einnig við stöðu hljómsveitarstjóra óperunnar í Graz árið 1935. Tónsmíðar hans voru gefnar út af þekktustu forlögum Vínarborgar (Universal og Doblinger), auk þess sem hann gerði píanóútdrætti af óperum bæði fyrir Universal og Schott-útgáfurnar. Slíkum manni hefði vafalaust beðið glæstur ferill í hásölum menningarinnar ef ekki hefði komið til ógnarhrammur nasismans.

Urbancic var sjálfur kaþólskur, en Melitta eiginkona hans (fædd Grünbaum) var gyðingaættar þótt hún hefði látið skírast til kaþólskrar trúar um það leyti sem þau gengu í hjónaband. Henni var margt til lista lagt rétt eins og manni hennar, því hún var doktor í málvísindum auk þess að vera leikkona, myndhöggvari og ágætt skáld. Henni hafði Urbancic kynnst á unglingsárum sínum og m.a. tileinkað henni fantasíusónötu sína fyrir klarinett og píanó 1924, þá 21 árs að aldri. Þau gengu í hjónaband 1930, en eftir að Austurríki hafði verið innlimað í ríki nasista var þeim ekki lengur vært.

Árið 1938 ákvað Franz Mixa, sem hafði dvalist á Íslandi frá því haustið 1929, að hverfa aftur til heimalands síns. Honum var falið að fá annan mann í sinn stað, og var það úr að hann hafði samband við kunningja sinn frá námsárum beggja í Vínarborg, Victor Urbancic. Hann tók boðinu fegins hendi, og kom hingað sama ár með konu sína og þrjú ung börn þeirra (Pétur, Ruth og Sibyl), en fjórða barnið (Eiríka) fæddist sjö árum síðar.

Urbancic kom til Íslands sem starfsmaður Tónlistarfélagsins. Hann hóf strax störf við Tónlistarskólann í Reykjavík, þar sem hann kenndi fræðigreinar, píanóleik og tónsmíðar. Um áhrif hans sem kennara mætti skrifa langt mál. Sem tónsmíðakennari hélt hann áfram þeirri stefnu forvera síns dr. Mixa, að íslensk tónskáld ættu að notfæra sér sérstöðu sína með því að sækja efnivið að einhverju marki í tónlistararf Íslendinga, og skapa þannig "þjóðlegan" skóla sambærilegan þeim sem Bartók hafði t.d. skapað í Ungverjalandi. Flest þau tónskáld sem stunduðu tónsmíðanám á þessum árum sóttu tíma hjá Urbancic, og má þar t.d. nefna Jón Nordal, Jón Ásgeirsson, Karl O. Runólfsson, Jón Þórarinsson og Gunnar Reyni Sveinsson.

Í tónlistarsögutímum kynnti Urbancic samtímatónlist fyrir áhugasamri kynslóð ungra tónlistarmanna; þar kynntist t.d. Atli Heimir Sveinsson verkum Bartóks og Schönbergs í fyrsta sinn. Ragnar Björnsson, sem var einn af hljómfræðinemendum Urbancic, sagði síðar að hann hefði virst eiga ótrúlega auðvelt með að "finna leiðina að nemandanum, og í ofanálag fékk maður á tilfinninguna að hann hefði ómælda ánægju af að miðla okkur sinni miklu þekkingu". Þegar Jón Þórarinsson sneri aftur heim að loknu meistarnámi hjá Paul Hindemith við Yale-háskóla tók hann við stöðu yfirkennara í tónfræði í stað Urbancic, og við það fækkaði hljómfræðinemendum Urbancic við skólann til muna. Þótti honum það miður, þar sem hann hafði ávallt lagt mikinn metnað í kennslustörf sín í fræðigreinum. Verkefnin voru engu að síður ærið nóg, eins og rakið verður hér að neðan.

Strax við komuna til Íslands gerðist Urbancic orgelleikari við Kristskirkju í Landakoti, og sinnti því starfi til dauðadags. Hann kom því m.a. til leiðar að nýtt orgel var keypt til kirkjunnar 1950, og eitt verka hans, Krists konungs messa, var sérstaklega samið með athafnir í Kristskirkju í huga. Fyrsta stóra verkefni Urbancic á hljómsveitarpalli eftir komuna til Íslands var að æfa Hljómsveit Reykjavíkur, ásamt rúmlega 50 manna kór, fyrir hátíðartónleika í tilefni þess að 20 ár voru liðin frá fullveldisviðurkenningu Íslands. Hann hafði ekki nema tvo mánuði til að æfa efnisskránna, sem hann þurfti fyrst að læra sjálfur ásamt tungumálinu sem sungið var á, því á tónleikunum voru eingöngu flutt verk eftir íslensk tónskáld: Emil Thoroddsen, Pál Ísólfsson, Jón Leifs og Karl O. Runólfsson.

Koma Urbancic til höfuðstaðarins vakti strax eftirtekt, og tónlistarmenn höfuðstaðarins gerðu sér samstundis ljóst hvílíkur fengur var að Urbancic.

Í ritdómi um tónleikana í Morgunblaðinu lét Emil Thoroddsen þess meðal annars getið að íslenska þjóðin hefði verið sérstaklega heppin að fá hingað svo nýtan mann sem dr. Urbancic, og að mikils mætti af honum vænta.

Á óplægðum akri

Starf Victors Urbancic sem kórstjóra verður seint ofmetið. Fyrstu áratugi 20. aldarinnar var enginn blandaður kór starfandi á landinu sem staðið gat undir nafni. Stöku sinnum var þó hægt að koma saman þokkalegum sönghóp til að glíma við stærri verkefni, hvort sem var fyrir einskæran stórhug einstakra manna (eins og þegar Páll Ísólfsson stjórnaði þáttum úr Þýsku sálumessunni eftir Brahms í Dómkirkjunni 1926), eða vegna merkisviðburða á innlendum vettvangi, t.d. Alþingishátíðarinnar 1930. Að öðru leyti var söngstarf af metnaðarfyllri gerðinni svo að segja óþekkt, enda litu karlmenn það yfirleitt hornauga að ganga í söngfélög með kvenfólki, og varð því oft að leita ásjár karlakóra á síðustu stundu til að manna karlaraddir í þeim fáu blönduðu kórum sem starfandi voru. Urbancic var einn þeirra kórstjóra sem gerbreyttu viðhorfi landsmanna til blandaðs kórsöngs, enda réðst hann ekki á garðinn þar sem hann var lægstur. Strax árið 1940 stjórnaði hann flutningi á Messíasi Händels, og voru Páll Ísólfsson, Árni Kristjánsson, Björn Ólafsson og Heinz Edelstein meðal einleikara í hljómsveitinni. Eftir þetta urðu kórtónleikar undir stjórn Urbancic að árvissum menningarviðburði í höfuðstaðnum. 1941 stjórnaði hann Stabat mater eftir Pergolesi og fjórum köflum úr h-moll messu Bachs, og ári síðar stjórnaði hann Sálumessu Mozarts.

Eitt metnaðarfyllsta verkefnið, og kannski einnig það bíræfnasta, tók við árið 1943. Það ár stóð Urbancic fyrir flutningi Jóhannesarpassíunnar (í styttri útgáfu) á fernum tónleikum í Fríkirkjunni.

Upphaflega hafði staðið til að flytja verkið á þýsku, en í stað þess var farin ný leið og ákveðið að fella sálmatexta Hallgríms Péturssonar og annarra 17. aldar skálda að tónum Bachs, fyrir utan aríukaflana, sem þeir Jakob Jóh. Smári og Þorsteinn Valdimarsson snöruðu á íslensku. Nokkuð skiptar skoðanir voru um þessa ákvörðun Urbancic áður en að tónleikunum kom, en að þeim loknum voru flestir á einu máli um að þarna hefði verið snilldarlega að málum staðið. Meðal þeirra sem skrifuðu um flutninginn var Jón Þórarinsson: "Það er engri rýrð kastað á Tónlistarfélagið, þá áhugamenn, sem að því standa, né nokkurn annan, þó að fullyrt sé, að það er einum manni aðeins að þakka, að Íslendingum gafst að þessu sinni kostur á að heyra þetta fagra tónverk í jafn ágætum og sérstaklega jafn íslenskum búningi og raun bar vitni. Það vill svo til, að þessi maður er útlendingur, dr. Victor von Urbancic. Þetta er að vísu ekki í fyrsta skipti, sem hann færist mikið í fang, en þó mun þetta grettistakið mest. Hann hefur unnið það vandasama verk, að fella íslensku textana við tóna Bachs, auk þess sem hann stjórnaði flutningi verksins og hafði á hendi allar æfingar með kór, hljómsveit og 12 einsöngvurum, sem flestir voru lítt söngvanir. Mun það erfitt fyrir þá, sem ekki þekkja gerla til, að gera sér grein fyrir því, hver óhemju vinna þetta er og hvílíkt afrek að sigrast á öllum erfiðleikum, sem á því voru, að flutningurinn gæti orðið verkinu samboðinn. Það eitt að færa verkið í íslenskan hátíðarbúning, hefði nægt til þess að gera hlut Urbancic í þessum tónleikum mikinn og veglegan, ekki síst, þegar þess er gætt, að verkið er unnið af erlendum manni.

Urbancic hafði uppi svipaðar ráðagerðir varðandi íslenskun Mattheusarpassíunnar, en entist ekki aldur til að hrinda þeirri ætlun sinni í framkvæmd. Aldrei síðan hefur heilt passíuverk verið flutt á íslensku, þótt á síðari árum hafi stundum tíðkast að syngja a.m.k. hluta sálmalaganna á íslensku og áheyrendur þá hvattir til að taka undir. Árið 1944 var Victor Urbancic veittur riddarakross hinnar íslensku fálkaorðu, "fyrir að laga Passíusálma Hallgríms Péturssonar og annan íslenskan 17. aldar kveðskap að Jóhannesarpassíu Bachs".

Ánægjan með kórstarfið undir stjórn Urbancic var slík, að árið 1943 var Kór Tónlistarfélagsins formlega stofnaður á heimili Ólafs Þorgrímssonar hrl., sem var einn af "postulunum tólf" sem veittu Tónlistarfélaginu forstöðu. Kórnum hélt áfram að vaxa fiskur um hrygg, og næstu árin voru m.a. flutt Stabat mater eftir Rossini, óratórían Davíð konungur eftir Arthur Honegger og Júdas Maccabeus eftir Händel, auk þess sem Sálumessa Mozarts og Jóhannesarpassía Bachs heyrðust báðar öðru sinni.

Auk þess hélt kórinn í söngför til Kaupmannahafnar sumarið 1948 og tók þar þátt í norrænu söngmóti. Efnisskrá kórsins var að nokkru leyti sú sama og Alþingishátíðarkórsins sem fór á norrænt söngmót í Kaupmannahöfn 1929, bæði "Sangen i Norden", sem var kantata samin af fimm norrænum tónskáldum, og Fjallkona Sigfúsar Einarssonar. Þó var kórinn einnig með nýja tónlist á efnisskrá sinni. Á tónleikum sínum 2. júní frumflutti kórinn Requiem eftir Jón Leifs, sem tónskáldið hafði samið árið áður til minningar um látna dóttur sína. Vakti verkið strax svo mikla hrifningu að það þurfti að endurtaka sönginn eftir langvinnt lófatak, og dönsk dagblöð nefndu sérstaklega að verk Jóns hefði snert við tilfinningum áheyrenda.

Auk kórstjórnar- og kennslustarfa var Urbancic, sakir menntunar sinnar og reynslu sem óperustjóri á meginlandinu, svo að segja sjálfkjörinn til að stjórna óperettuuppfærslum sem Tónlistarfélagið stóð fyrir í Iðnó.

Árið eftir komuna til Íslands stjórnaði hann Meyjarskemmuni við tónlist Schuberts, ári síðar Brosandi landi eftir Lehár, og árið 1941 óperettunni Nitouche eftir Florimund Hervé. Sú uppfærsla naut gífurlegra vinsælda og var sýnd samtals 109 sinnum, þ.ám. í leikferð til Norðurlands þá um sumarið. Hann hélt einnig um tónsprotann á fjölmörgum leiksýningum Leikfélags Reykjavíkur, m.a. við frumflutning Gullna hliðsins 1941, Péturs Gauts 1944, sem og við flutning á íslensku óperettunni "Í álögum" við tónlist Sigurðar Þórðarssonar síðar sama ár.

Stríð í Þjóðleikhúsinu

Á sumardaginn fyrsta 1950 var Þjóðleikhúsið vígt með sýningu á Nýársnótt Indriða Einarssonar. Victor Urbancic stjórnaði tónlistinni, og hélt einnig um sprotann þegar Rigoletto eftir Verdi var færð upp ári síðar.

Sú sýning markaði nokkur tímamót í óperusögu Íslands, því hér var um að ræða fyrstu stóru óperuna sem flutt var af íslenskum söngvurum, utan hlutverk Gildu, sem austurríska sópransöngkonan Else Mühl var fengin til að syngja. Í febrúar 1953 var Urbancic síðan ráðinn kór-og hljómsveitarstjóri Þjóðleikhússins til 5 mánaða. Guðlaugur Rósinkranz þjóðleikhússtjóri lýsti því síðar svo í æviminningum sínum: "Eftir hina vel heppnuðu sýningu á óperunni Rigoletto eftir Verdi, var ég ákveðinn í því að gera allt sem ég gæti til þess að halda áfram söngleikjum [óperum] í Þjóðleikhúsinu. Til þess að tryggja að slíkt gæti orðið var mér ljóst að nauðsynlegt væri að hafa hljómsveitarstjóra mér við hlið sem ég gæti ráðfært mig við og stjórnaði óperusýningum. Sá maður hér á landi, sem ég vissi að mesta reynslu hafði á þessu sviði, var dr. Viktor Urbancic. Hann hafði stjórnað hljómsveitinni í Nýársnóttinni við vígslu Þjóðleikhússins, og á Rigoletto. Auk þess hafði hann stjórnað mörgum stórum hljómsveitarverkum og oratorium á undanförnum árum fyrir Tónlistarfélagið, stofnað kór Tónlistarfélagsins, sem haldið hafði marga tónleika, meðal annars tekið þátt í norrænni tónlistarhátíð í Kaupmannahöfn, og hlotið fyrir ágæta dóma, og kór hans jafnvel talinn besti kórinn á þeirri tónlistarhátíð. Þar að auki þekkti ég hann af því samstarfi sem ég hafði átt við hann, að því að vera einstaklega lipran, elskulegan og úrræðagóðan."

Ráðning Urbancic við Þjóðleikhúsið mætti harðri andstöðu Tónlistarfélagsmanna, þeirra sömu og höfðu staðið að komu Urbancic til Íslands fimmtán árum fyrr. Í blöðum mátti lesa fyrirsagnir eins og "Styrjöld um hljómsveitarstjóra Þjóðleikhússins" og "Tónlistarstríðið í Þjóðleikhúsinu". Hatrammastar urðu deilurnar milli þeirra Ragnars Jónssonar í Smára, sem gekk svo langt að líkja ráðningunni við árásir Japana á Pearl Harbor, og Guðlaugs Rósinkranz, sem varði ráðningu Urbancic með ráðum og dáð. Málið allt var nokkuð flókið og því verða ekki gerð nein tæmandi skil hér. Við stofnun Sinfóníuhljómsveitarinnar 1950 hafði verið gert ráð fyrir að Þjóðleikhúsið tæki þátt í kostnaði við rekstur hljómsveitarinnar, en svo varð þó ekki. Tónlistarfélagsmönnum þótti ráðningin vera skref í ranga átt, og óttuðust að öflugur tónlistarflutningur á vegum Þjóðleikhússins yrði til að draga máttinn úr hinni nýstofnuðu Sinfóníuhljómsveit, jafnframt því sem hann myndi gera að engu fyrirhugaðan óperuflutning á vegum Sinfóníunnar.

Deilan í Þjóðleikhúsinu setti mark sitt á síðustu ár Urbancic, þótt hér verði ekki dvalið lengur við leiðindin sem spunnust af ráðningu hans þar. Hins vegar verður ekki hjá því komist að vitna í bréf Urbancic til Ragnars í Smára, dags. 9. maí 1952, þar sem hann lýsir þeim vinnuskilyrðum sem hann mátti búa við á Íslandi lengst framan af: "Ég hef ekki slegið í borðið. Ég trúði því, sem mér var sagt: Að Ísland væri fátækt land, Tónlistarfélagið fátækt félag, sem hefði ekki ráð á neinum þeim menningarmunaði, sem aðrar þjóðir geta veitt sér. En ég var ákveðinn í að helga íslenzku tónlistarlífi alla krafta mína, ég mætti þreyttur og lúinn eftir margar kennslustundir um kvöldið á hljómsveitaræfingar, sætti mig við það að hafa mun færri æfingar en þær, sem mér þóttu óumflýjanlegar, gerði allar raddæfingar aðstoðarlaus, til að spara, ég eyddi mánuðum saman hverju einasta fríkvöldi til þess, að mála og líma íslenzka textann í kórraddir af Jóhannesarpassíunni, skrifaði allar hljómsveitarraddir af tveimur Chopin-konsertum, allar raddir af tveimur óperettum sjálfur - og eftir 75. sýningu á "Nitouche" þurfti ég lögfræðilega aðstoð vinar okkar Ólafs Þorgrímssonar, til að knýja fram það ákvæði, að mér skuli borgað a.m.k. sama kaup, sem hver hljómsveitarspilari fékk á kvöldin, en þá var ég búinn að æfa mánuðum saman áður en hljómsveitin tók til starfa." Victor Urbancic lést langt fyrir aldur fram á föstudaginn langa 1958, aðeins 54 ára að aldri. Álagið sem fylgt hafði tónlistarstríðinu í Þjóðleikhúsinu hafði vafalaust tekið sinn toll. Á minningartónleikum um Urbancic í Þjóðleikhúsinu hélt Jón Leifs ræðu fyrir hönd Tónskáldafélags Íslands, þar sem hann sagði m.a.: "Segja má, að orsök dauða hans hafi verið ofreynsla vegna örðugleikanna í voru enn lítt þroskaða tónmenntalífi. Góðvild hans og samvizkusemi er kunn. Hann var fús á að hjálpa öllum og takast á hendur svo að segja hvert það hlutverk, sem honum var falið, jafnvel þótt naumast væru tök á að leysa það, og hann reyndi ætíð sitt bezta. Hann var ekki sá eini, sem varð hér á landi að láta sér nægja að skila stundum hlutverki sínu óloknu við ófullnægjandi aðstæður og undirbúning. Þegar umhverfið gerir of miklar kröfur og maður treður leirinn og leðjuna, án þess að sjá fram á að ná markinu, - þá bilar maðurinn."

Tónskáldið gleymda

Tónsmíðum sínum hélt Urbancic ekki mjög á lofti í lifanda lífi, og ekki hafa þær heldur eignast öfluga málsvara að honum látnum. Það kann því að koma ýmsum á óvart að verkaskrá hans telur vel yfir 40 verk. Flest voru þau samin á árunum 1919-1938, þ.e.a.s. á námsárum hans og fyrstu starfsárum í Þýskalandi og Austurríki. Helstu verk hans frá námsárunum eru fjölmargir sönglagaflokkar í síðrómantískum anda, þar sem víða gætir áhrifa frá Hugo Wolf, helsta sönglagatónskáldi Þjóðverja á síðustu áratugum 19. aldarinnar. Áhrifa Mahlers gætir einnig víða, m.a. í vali á textum, sem margir eru teknir úr þjóðkvæðasafninu "Des Knaben Wunderhorn" og þýðingum Bethges, "Kínversku flautunni", þaðan sem Mahler valdi texta sína í Das Lied von der Erde. Þá má einnig nefna sónötur fyrir selló, fiðlu, og píanó, fantasíu fyrir lágfiðlu og píanó, og konsert fyrir hljómsveit.

Eftir komuna til Íslands varð tónsmíðastarfið stopulla, enda gáfu tónsmíðar lítið í aðra hönd auk þess sem hér var í mörgu að snúast og lausar stundir til tónsmíða af skornum skammti. Helst ber að nefna snjallar útsetningar hans á íslenskum þjóðlögum, útsetningar á lögum úr íslenska handritinu "Melódíu" fyrir karlakór, Concertino fyrir 3 saxófóna og hljómsveit og Gamanforleik í C-dúr, saminn 1952 og tileinkaður Sinfóníuhljómsveit Íslands. Íslensku verkin hafa ekki yfir sér sama heildarsvip og þau sem samin voru fyrir komuna hingað, og er slíkt raunar ekki skrýtið því oft liðu mörg ár milli verka. Þó hafa þau mörg yfir sér einhvern léttleika sem ekki var til staðar í eldri verkunum, og má nefna sem dæmi saxófónakonsertinn, þar sem djassáhrif heyrast í bland við gegnsæja nýklassíska strauma. Þó er verkið ekki allt eins léttúðugt og ætla mætti, því að þriðji kaflinn er fúga af strangara taginu.

Af mörgum frambærilegum sönglögum hans þekkjast hér engin. Reyndar söng Sigríður Ella Magnúsdóttir eitt laga hans, Ist das bald? (í íslenskri þýðingu Björns Franzsonar) inn á vinsæla einsöngslagaplötu árið 1972, og Rannveig Fríða Bragadóttir og Jónas Ingimundarson fluttu sönglagaflokinn Elizabeth op. 8 (við ljóð eftir Hermann Hesse) á Kammertónleikum á Kirkjubæjarklaustri 1997. Hljóðfæratónlistin heyrist enn sjaldnar, og að undanskilinni Fantasíusónötunni í h-moll op. 5, sem Kjartan Ólafsson og Hrefna Eggertsdóttir léku inn á geisladisk fyrir nokkrum árum, má segja að þau séu algjörlega óþekkt. Árið 1996 var þó frumflutt, eftir 40 ára bið, verkið Óður Skálholts fyrir kór, þul og blásarasveit. Verkið hafði höfundurinn samið fyrir keppni um kantötu til flutnings á Skálholtshátíðinni 1956, og hlotið fyrir önnur verðlaun, en verk Páls Ísólfssonar bar sigur úr býtum. Góður rómur var gerður bæði að verkinu sjálfu og flutningi þess, og sagði tónlistargagnrýnandi Morgunblaðsins meðal annars, að Óður Skálholts hefði fengið "mjög góða fæðingu eftir allan Þyrnirósar-svefninn".

Helsta ástæðan fyrir því að verk Urbancic heyrast svo sjaldan er vafalaust sú, að líkt og aðrir útlendingar af hans kynslóð sem settust hér að hefur hann aldrei fyllilega verið tekinn í hóp "íslenskra" tónskálda.

Þannig hefur tónlist hans legið óbætt hjá garði meðan önnur verk íslenskra tónskálda frá fyrri hluta 20. aldarinnar eru dregin fram á hátíðarstundum, sum af gæðum, en önnur að öllum líkindum meira af skyldurækni. Vissulega voru flest tónverk Urbancic samin á meginlandi Evrópu, en það væri engu að síður verðugt viðfangsefni fyrir íslenska tónlistarmenn, og ekki síst fyrir íslenska söngvara, að kynna sér betur tónsmíðar Victors Urbancic. Auk þeirrar ánægju sem hin kunnáttusamlega gerðu verk hans myndu vafalaust færa þeim sem á hlýddu, yrði þannig færður eins konar þakklætisvottur þeim tónlistarmanni sem helgaði Íslandi krafta sína óskipta í tvo áratugi, og átti ómældan þátt í að gróðursetja þá sprota íslenskrar tónmenningar sem nú blómstra fagurlegar en nokkru sinni fyrr.

Heimildir:

Aðalheiður Þorsteinsdóttir: Dr. Victor Urbancic (lokaverkefni frá tónfræðadeild Tónlistarskólans í Reykjavík, 1997).

Baldur Pálmason: Lítil ábending (Morgunblaðið, 29. janúar 1997).

Bjarki Sveinbjörnsson: Örlítið um Skálholtshátíðina 1956 og dr. Victor Urbancic (Morgunblaðið, 22. nóvember 1996).

Jón Leifs: Dr. Urbancic minnzt (Morgunblaðið, 27. nóvember 1958).

Jón Þórarinsson: Listir - merkur tónlistarviðburður (Helgafell, 4.-6.

hefti, 1943) Guðlaugur Rósinkranz: Allt var þetta indælt stríð (Reykjavík, 1977) Ragnar Björnsson: Góð fæðing eftir Þyrnirósar-svefn (Morgunblaðið, 26. nóvember 1996) Bréf Victors Urbancic til Ragnars Jónssonar, dags. 9. maí 1952 (í einkasafni)

EFTIR ÁRNA HEIMI INGÓLFSSON

Höfundur stundar doktorsnám í tónvísindum við Harvard-háskóla.

Aðgangsupplýsingar

Notandi:Þú ert ekki innskráð(ur).
Greinin: Þessi grein er ókeypis þar sem hún er eldri en þriggja ára.
Morgunblaðið - fyrsta forsíðan

Morgunblaðið hjá Landsbókasafni

Á vefnum timarit.is er að finna stafrænt safn Landsbókasafns yfir helstu dagblöð og tímarit landsins. Þetta er eina leiðin til að leita að efni úr Morgunblaðinu frá því fyrir 1986.