15. júlí 2001 | Sunnudagsblað | 2630 orð | 1 mynd

Sjálfstæðisbarátta Færeyinga

Karlmenn í þjóðbúningnum Færeyinga.
Karlmenn í þjóðbúningnum Færeyinga.
Margir hafa kannski velt því fyrir sér hvernig standi á því að Færeyingar séu ekki komnir með sjálfstæði frá Dönum, svona löngu eftir að Íslendingar fengu sjálfstæði. Aðrir velta því vafalítið fyrir sér hvernig standi á því að Færeyingar vilji fá sjálfstæði frá Dönum, þjóð sem er ekki nema brot af stærð hinnar íslensku örþjóðar. Hjörtur Smárason fjallar um sjálfstæðisbaráttu Færeyinga og veltir fyrir sér hvers vegna þeir vilji einmitt sjálfstæði nú.
Færeyjar byrjuðu að byggjast á áttundu öld, rúmum hundrað árum fyrr en Ísland. Líkt og með Ísland er talið að fyrir hafi verið írskir papar á eyjunum. Sagan segir að þegar víkingarnir héldu í vestur á 9. og 10. öld hafi þeir allir stefnt á Færeyjar. Hins vegar séu eyjarnar úti í miðju Atlantshafinu og því var það aðeins á færi bestu siglingakappa að finna þær. Aðrir töpuðu áttum, þá rak á haf út og þeir enduðu á Íslandi. Þessi saga er líka þekkt á Íslandi, þó í aðeins frábrugðinni útgáfu. Nefnilega að víkingarnir hafi allir stefnt á Ísland en hinir sjóveiku og þeir sem ekki höfðu úthald í hina miklu siglingu voru látnir í land á miðri leið. Í Færeyjum.

Líkt og á Íslandi tóku Færeyingar sjálfir ákvarðanir í sínum málum á þingum framan af. Í kringum 1040 voru Færeyjar hins vegar gerðar að skattlandi Magnúsar Ólafssonar Noregskonungs. Færeyingar gerðu svo sambærilegan samning við Noreg og Íslendingar gerðu 1262 þar sem vald hins norska konungs var viðurkennt sem æðsta vald. Árið 1380 sameinuðust konungsríkin þrjú, Danmörk, Svíþjóð og Noregur, undir einni krúnu í Kalmarsambandinu. Árið 1661 urðu Danmörk og Noregur sérstakt konungsveldi og árið eftir voru Ísland og Færeyjar innlimaðar. Færeyjum var stjórnað af hinum allræmdu lénsherrum Gabels-bræðrum 1655-1709 og það mun vera þá sem Færeyingar hafi í fyrsta sinn haft bein samskipti við hinn danska konung. Það var til að kvarta yfir óstjórn Gabels-bræðra og nefndu Færeyingar þá sjálfa sig sem "Hið fátæka fólk útí Færey."

Jón Sigurðsson gerir gæfumuninn

Færeyingar lutu einokunarverslun Dana líkt og Íslendingar og þing þeirra var lagt niður líkt og hér í byrjun nítjándu aldar. Árið 1814 er samið um frið eftir Napóleónstríðin. Í þessum samningum fær Svíþjóð Noreg en Danmörk heldur eftir "nýlendunum" Færeyjum og Íslandi. Árið 1851 tók gildi ný stjórnarskrá í Danmörku. Þessi stjórnarskrá var sett yfir Færeyjar líka sem þá var formlega danskt amt. Enginn hreyfði við mótmælum enda var færeyska lögþingið ekki endurreist fyrr en árið eftir. Hér á Íslandi hafði Alþingi hins vegar verið endurreist 1843 og á því sat hinn mæti maður Jón Sigurðsson. Þegar svo átti að leika sama leikinn hér og í Færeyjum og lögleiða dönsku stjórnarskrána á Íslandi á þjóðfundinum 1851 mælti Jón hin fleygu orð "Jeg mótmæli" og þingheimur tók undir með honum "Vér mótmælum allir". Það var með þessum atburði að leiðir Íslands og Færeyja innan danska og norska konungsveldisins skilur. Lítið gerðist í færeyskri sjálfstæðisbaráttu eftir þetta nema hvað tvær fylkingar stúdenta í Kaupmannahöfn eru stofnaðar og mynda síðan fyrstu færeysku stjónmálaflokkana. Þetta voru Sjálfstýrisflokkurinn, sem vildi færeyskt sjálfstæði, og Sambandsflokkurinn sem vildi áframhaldandi samband við Danmörku. Það dregur svo ekki til tíðinda fyrr en í seinni heimsstyrjöldinni. Þá var Danmörk hertekin af Þjóðverjum og Færeyjar voru líkt og Ísland herteknar af Bretum. Fyrsti fylgifiskur þessa ástands var að Bretar hótuðu að leggja hald á öll skip sem sigldu undir dönskum fána þar sem Danmörk tilheyrði Þýskalandi. Færeysk skip urðu því að taka upp annan fána til að sigla undir. Eftir deilur milli danska amtmannsins í Færeyjum og Færeyinga skipuðu Bretarnir svo fyrir að færeysk skip skyldu sigla undir færeyska fánanum sem fram að því ekki hafði fengist viðurkenndur af dönskum yfirvöldum. Í stríðinu voru Færeyingar sambandslausir við Danmörku en gekk samt sem áður betur en nokkurn tímann áður. Þeir þénuðu vel á siglingum fyrir Breta og sölu á fiski þangað og talsverður auður safnaðist. Árið 1944 lýsti Ísland svo yfir sjálfstæði sem vakti mikla athygli í Færeyjum. Munurinn á stöðu Færeyja og Íslands var hins vegar umtalsverður. Ísland hafði fengið sína eigin stjórnarskrá árið 1874 sem tryggði Íslendingum sjálfstjórnarrétt í ákveðnum málaflokkum. Árið 1904 fengu Íslendingar svo heimastjórn og árið 1918 varð Ísland fullveldi með samningi um sameiginlegan konung sem gilti fram til 1940.

Velgengni í stríðinu

Velgengni Færeyinga í stríðinu meðan þeir voru sambandslausir við Danmörku og árangur frændanna í norðri varð til þess að stappa stálinu í færeysku þjóðina. Danska stjórnin reyndi að endurheimta þá hluta danska konungsveldisins sem höfðu verið herteknir. Grænland var hertekið af Bandaríkjamönnum, Færeyjar og Ísland af Bretum og Borgundarhólmur af Rússum. Ísland var alveg tapað en hinum hlutunum reyndu Danir að ná aftur.

Fulltrúar Færeyja fóru til Kaupmannahafnar til viðræðna um framtíð Færeyja innan danska konungsveldisins. Þessar viðræður gengu mjög illa, ekki síst vegna þess að Færeyingarnir gátu engan veginn komið sér saman um hvað það væri sem þeir vildu. Að lokum gáfust Danir upp og efndu til þjóðaratkvæðagreiðslu. Niðurstaðan kom hins vegar á óvart. Sjálfstæði kusu 50,7% á móti 49,3% sem kusu áframhaldandi samband við Danmörku. Aðeins munaði 166 atkvæðum á fylkingunum. Danski forsætisráðherrann lýsti því yfir að nú væri komið að því að segja skilið við Færeyjar. Færeyska Lögþingið undirbjó sjálfstæðisyfirlýsingu og tryggði sér meirihlutafylgi við sjálfstæði þegar Jákup í Jákupsstovu lýsti yfir stuðningi við tillögu þvert á vilja flokksbræðra sinna.

Danski konungurinn var samt sem áður ekki sáttur við að missa enn stærri hlut úr konungsveldi sínu. Hann sakaði Fólkaflokkinn, sem stóð fyrir sjálfstæðisyfirlýsingunni, um að hafa gerst brotlegur við dönsku stjórnarskrána. Hann lýsti aðgerðirnar ólöglegar og leysti upp þingið. Á næsta þingfundi þegar hafði átt að reka endahnútinn á sjálfstæðisyfirlýsinguna mætti aðeins einn maður, Jákup í Jákupsstovu. Í kjölfarið á þessu var komið á heimastjórn í Færeyjum sem málamiðlun.

"Frumskógarlögmálið í prentaðri útgáfu"

Fyrirkomulagið á sambandi Danmerkur og Færeyja hefur lítið breyst síðan. Heimastjórnarlögin sem tóku gildi 1948 hafa verið við lýði síðan. Það sem er hins vegar kannski athyglivert við þessi lög er að þau styðjast ekki við dönsku stjórnarskrána sem kveður á um eitt danskt ríki. Gerð var breyting á stjórnarskránni 1953 þar sem Grænland er skilgreint sérstaklega sem sýsla innan Danmerkur. En hvergi er þar minnst á Færeyjar. Samband Færeyja og Danmerkur er heldur hvergi tryggt með alþjóðasamningum eða sáttmálum líkt og gert hefur verið í tilfelli Álandseyja og Finnlands. Þetta gerir það að verkum að danska ríkisstjórnin getur einhliða afturkallað samninginn og Færeyingar hafa ekkert um það að segja. Nokkuð sem þeir eru ekki sérlega hrifnir af og hefur Högni Hoydal, ráðherra sjálfstæðismála og Norðurlandasamstarfs í færeysku heimastjórninni, kallað heimastjórnarlögin "Frumskógarlögmálið í prentaðri útgáfu".

Stjórnarskráin nýtur heldur ekki sérlega mikilla vinsælda í Færeyjum. Hún var samþykkt í Danmörku á sínum tíma, hafnað á Íslandi en bara komið á í Færeyjum án þess að spyrja nokkurn álits. 5. júní er þjóðhátíðardagur Dana og kallast stjórnarskrárdagurinn en þann dag tók stjórnarskráin gildi. Þessi dagur er líka lögboðinn frídagur í Færeyjum þótt þeir sjálfir líti á Ólafsvöku í lok júlí sem sína þjóðhátíð. Ráðherra menntamála í Færeyjum þar til fyrir skömmu, Tórbjørn Jacobsen, gaf út yfirlýsingu nú í vor þar sem hann aflýsti 5. júní. Hann sagði þetta danskan þjóðhátíðardag en ekki færeyskan og því væri engin ástæða fyrir því að halda hann hátíðlegan í Færeyjum. Þessi einhliða ákvörðun ráðherrans var þó dregin til baka af ríkisstjórninni og mun 5. júní vera hátíðisdagur í Færeyjum enn um sinn.

Færeyingar eru hins vegar komnir á fullan skrið í sjálfstæðisbaráttunni þótt illa gangi að semja við Dani um hvernig gera eigi hlutina. Eitt af undirbúingsverkefnunum er að semja færeyska stjórnarskrá. Annað stórt verkefni er lækkun fjárhagsstuðnings Dana til Færeyinga. Vinna að undirbúningi sjálfstæðis Færeyja hefur staðið yfir frá 1998 en slitnað hefur upp úr samningaviðræðum við Dani ítrekað. Stærsta vandamálið virðist það að Færeyingar vilja fá aðlögunartíma til 2012 til að minnka fjárstuðninginn og kjósa þá um sjálfstæði en Danir segja að vilji Færeyingar stefna á sjálfstæði þá verði skorið á allan fjárhagsstuðning á þremur til fjórum árum og hann orðinn enginn árið 2005. Það er eitthvað sem færeyskur efnahagur ræður ekki við þó hann gangi vel.

Það sem er áhugavert að velta fyrir sér í þessu máli er að ef svona mikið fjármagn streymir frá dönsku ríkisstjórninni til þeirra færeysku, af hverju vilja þá Færeyingar losna og Danir halda í þá? Miðað við þetta fjárstreymi þá skildi maður ætla að Færeyingar myndu vilja vera áfram hluti af danska ríkinu og njóta áframhaldandi fjárstuðnings og að Danir vildu losna undan þeirri fjárhagslegu byrði sem Færeyjar eru þeim. Hvað veldur? Hvers vegna taka Færeyingar upp á því nú að berjast fyrir sjálfstæði eftir 50 ára heimastjórn? Og hvers vegna vill danska ríkisstjórnin ekki losna við þá? Sérstaklega þegar haft er í huga að Danir styrkja færeysku stjórnina með um 14 milljörðum íslenskra króna á ári og í nýlegri skoðanakönnun kom fram að 2 af hverjum 3 Dönum sem spurðir voru vildu losna við Færeyjar og aðeins 20 prósent vildu halda í þá.

Færeyskt efnahagslíf

Fyrst ber að hafa í huga hvernig Færeyingar sjá sjálfa sig. Annars vegar er um að ræða hin nútíma Færeying, þann sem fer vel klæddur til vinnu á nýja fjölskyldubílnum klukkan níu og kemur til baka klukkan fimm. Hins vegar er um að ræða hinn hefðbundna Færeying, þann sem migið hefur í saltan sjó. Það er sá sem eftir vinnu kastar "vinnugallanum", fer í færeysku prjónapeysuna sína og út að veiða lunda, fisk eða með öðrum hætti að draga björg í bú. Enn þann dag í dag er stór hluti matvæla Færeyinga framleiddur heimavið með þessum hætti. Þegar kemur að grindhvaladrápunum fá allir frí í vinnu og skólum til að taka þátt og búið er að koma upp kerfi sem tryggir að allir bæjarbúar í hverju samfélagi fái hlut af kjötinu.

Á níunda áratugnum var mikill uppgangur í Færeyjum, togarar voru keyptir, fiskvinnsluhús reist, brýr byggðar og göng grafin. Stór hluti af þessu var fjármagnaður með erlendum lánum með ríkisábyrgð. Færeyingar nutu hér dansks lánstraust sem var mun meira en þeir sjálfir gátu staðið undir. Það var svo ekki fyrr en árið 1992 að bæði Færeyingar og Danir vöknuðu af værum blundi. Það var komið að skuldadögum. Efnahagurinn hrundi, 500 fjölskyldur misstu heimili sín og um 7.000 Færeyingar, eða um 15% af allri þjóðinni, fluttu af landi brott. Danska ríkisstjórnin sá að ef ekki yrði gripið til ráðstafana myndi skellurinn enda hjá henni og Den Danske Bank, dönskum ríkisbanka sem átti dótturbanka með mikil umsvif í Færeyjum og geta eyðilagt danskt lánstraust á alþjóðavettvangi. Færeyska ríkisstjórnin var því kölluð á fund sem endaði með því að hún tók yfir 30 prósenta eignarhlut í dótturbankanum og um leið stóran hlut ábyrgðarinnar. Þetta varð mikið hitamál í bæði Færeyjum og Danmörku og hver kenndi öðrum um. Síðar hefur komið í ljós að færeysku stjórninni voru gefnar upp misvísandi upplýsingar til að skuldin lenti þar en danska ríkisstjórnin og Den Danske Bank slyppu við skellinn. Í ítarlegri rannsókn sem sett var af stað varð niðurstaðan sú að danska ríkisstjórnin greiddi færeysku stjórninni 900 milljónir danskra króna í skaðabætur og 500 milljónir af skuldum færeysku stjórnarinnar til Danmerkur yrðu aðeins greiddar ef olía fyndist og þá vaxtalaust.

Þetta varð til þess að eyðileggja það traust sem ríkt hafði milli Færeyja og Danmerkur. Allt það sem Danmörk hafði staðið fyrir í Færeyjum, hið efnahagslega og hið pólitíska var hrunið. Fjölskyldurnar drógu fram lífið með því að lifa nær eingöngu á eigin framleiðslu í mat og nota hverja einustu krónu af launum sínum til að greiða niður skuldir. Hin hefðbundnu færeysku gildi og venjur voru það sem gerði Færeyingum kleift að vinna sig svo hratt út úr vandanum. Neyslan í Færeyjum breyttist úr 20% umframeyðslu á ári í að verða 7% minni en þjóðartekjur. Í dag er tekjuafgangur um 500 milljónir danskar á ári af færeysku fjárlögunum en styrkurinn frá dönsku stjórninni nemur 1,2 milljörðum danskra króna eða um þriðjungi af tekjum færeysku stjórnarinnar. Afgangurinn af styrknum fer í að greiða niður skuldir.

Brostið traust, efnahagslegt og pólitískt hrun og endurreisn Færeyja með því að reiða sig á hin hefðbundnu færeysku gildi og færeysku venjur varð til þess að raddir um sjálfstæði Færeyja frá Danmörku urðu háværari en nokkurn tímann fyrr. Færeyingar höfðu öðlast aukna trú á eigið ágæti og á að þeir gætu bjargað sér sjálfir og áhugi almennings í Danmörku á að halda Færeyjum nánast hvarf. Í samningnum um skaðabæturnar eftir bankamálið svokallaða 1998 var ákvæði þar sem danska ríksstjórnin samþykkti að færeyska stjórnin myndi vinna að undirbúningi sjálfstæðis eyjanna. Sú vinna var strax sett í gang og Hvítabók var skrifuð sem var áætlun um hvernig skyldi staðið að verki. Áætlunin gekk vel eftir og hverjum hlutanum á eftir öðrum var hrundið í framkvæmd. Það var svo ekki fyrr en kom að samningaviðræðunum við Dani að allt sigldi í strand. Færeyingar boðuðu til kosninga sem halda átti 26. maí síðastliðinn um sjálfstæði Færeyinga. Fyrstu skoðaanakannanir sýndu fylgi með sjálfstæði en Poul Nyrup Rasmussen, forsætisráðherra Dana, var fljótur að ná fylgi niður fyrir helming með hótunum um að skera á allan fjárstuðning ef úrslitin yrðu já. Það fór því svo að kosningunum var frestað um óákveðinn tíma.

Staða Færeyja tengist Grænlandi

En hvaða ástæður geta verið fyrir því að dönsku ríkisstjórninni er svona mikið í mun að halda í Færeyjar þegar þær gera ekkert annað en að kosta þá peninga? Ekki tryggir það henni atkvæði því meirihluti danskra kjósenda álítur Færeyinga lifa af skattpeningum sínum og vilja því losna við þá hið snarasta. Ekki er það heldur olíuauðurinn því Danmörk viðurkenndi fullan rétt Færeyinga til olíunnar árið 1992. En eitthvað hljóta þær að gera annað en að kosta dönsku ríkisstjórnina peninga. Almenn þjóðernishyggja og vilji til að geta státað af konungsveldinu Danmörku eru ekki ástæður sem geta staðið einar og sér þannig að leita verður víðar. Veigamikill þáttur sem hefur áhrif þarna er staða Grænlands innan danska konungsríkisins. Grænland hefur verið með heimastjórn frá því árið 1979 en ekki hefur verið nein krafa um sjálfstæði. Hins vegar ef Færeyjar fá sjálfstæði frá Dönum gæti það mjög vel orðið til þess að Grænland myndi fylgja í kjölfarið og hefja sína sjálfstæðisbaráttu fyrir alvöru. Það þarf því að skoða hvaða þýðingu Grænland og Færeyjar saman hafa fyrir danska ríkið.

Vera Grænlands og Færeyja innan danska konungsveldisins stækkar það margfalt. Grænland eitt og sér er fimmtíu sinnum stærra en Danmörk eða jafn stórt og allt Evrópusambandið samanlagt. Þegar Grænland sagði sig úr Evrópusambandinu árið 1983 minnkaði landfræðilegt flatarmál sambandsins um helming. Aðeins Rússland af ríkjum Evrópu ræður yfir stærra landsvæði en Danmörk. Þetta styrkir mjög samningsstöðu Dana á alþjóðavettvangi þar sem Danmörk er aðeins smáríki í samfélagi þjóðanna. Fyrir nokkrum árum gerði færeyski hagfræðingurinn Jonhard Eliasen rannsókn á því hvaða efnahagslega þýðingu Færeyjar og Grænland hafa fyrir Danmörku í varnarsamstarfi NATO. Hann komst að því að framlag Danmerkur til varnarsamstarfs NATO nam 2,3% af þjóðartekjum Dana á tímabilinu 1976-1989. Ef miðað er við nokkuð sambærileg lönd eins og Holland og Noreg þá leggja þessar þjóðir til um 3% af þjóðartekjum sínum til varnarsamstarfs. Danmörk fær afslátt á fjárútgjöldum gegn því að leggja til Færeyjar og Grænland til samstarfsins. Sparnaðurinn er 360 milljörðum íslenskra króna meiri á umræddu tímabili en framlag dönsku ríkisstjórnarinnar var til beggja landa samanlagt. Sé þetta hlutfall óbreytt er danskra ríkisstjórnin að spara sér marga milljarða á hverju ári meðan þeir halda óbreyttu sambandi við Grænland og Færeyjar en ekki að tapa milljörðum eins og fjárstyrkurinn einn og sér gefur til kynna.

Annar mikilvægur þáttur er hernaðarlegt mikilvægi eyjanna fyrir Bandaríkjamenn. Ríkisstjórn Bush stefnir að því að koma upp eldflaugavarnarkerfi til að verja Bandaríkin gegn hugsanlegri óvinaárás. Til þess að geta sett upp þetta kerfi er ein herstöð sérstaklega mikilvæg. Það er Thule-herstöðin á Norðvestur-Grænlandi. En til að geta sett upp kerfið þar þarf ríkisstjórn Bush samþykki danskra stjórnvalda. Jafn áköf og ríkisstjórn Bush er að koma upp eldflaugavarnarkerfinu er ríkisstjórn Pútíns í Rússlandi áköf í að koma í veg fyrir það. Það er því mikilvægt fyrir Rússa að Danir gefi ekki leyfi fyrir því að Thule-stöðin verði notuð. Þetta setur smáríkið Danmörku í lykilstöðu í öllum samningaviðræðum við þessi stórveldi. Án Grænlands hefði skoðun eða hugmyndir danskra stjórnmálamanna afskaplega lítið vægi í samanburði við núverandi stöðu. Fái Færeyjar sjálfstæði raskast þetta jafnvægi og líkurnar aukast á að Danir missi líka Grænland. Því er mjög mikilvægt fyrir Danmörku að halda Færeyjum. Hvað úr verður mun hins vegar framtíðin ein leiða í ljós.

Höfundur er stjórnmálafræðingur.

Aðgangsupplýsingar

Notandi:Þú ert ekki innskráð(ur).
Greinin: Þessi grein er ókeypis þar sem hún er eldri en þriggja ára.
Morgunblaðið - fyrsta forsíðan

Morgunblaðið hjá Landsbókasafni

Á vefnum timarit.is er að finna stafrænt safn Landsbókasafns yfir helstu dagblöð og tímarit landsins. Þetta er eina leiðin til að leita að efni úr Morgunblaðinu frá því fyrir 1986.