29. september 2001 | Menningarblað/Lesbók | 2097 orð | 5 myndir

ELZTA STEINSTEYPTA KIRKJAN Í HEIMINUM

Kór kirkjunnar ofan af söngloftinu. Hér sést vel hinn handgerði steinbogi sem áður gegndi hlutverki reykháfs, en ofnarnir eru ekki notaðir lengur.
Kór kirkjunnar ofan af söngloftinu. Hér sést vel hinn handgerði steinbogi sem áður gegndi hlutverki reykháfs, en ofnarnir eru ekki notaðir lengur.
[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
Kirkjan á Ingjaldshóli á Snæfellsnesi var byggð á árdögum steinsteypualdar 1903. Hún stendur á fögrum stað og hefur ekki aðeins þá sérstöðu að vera elzt steinsteyptra kirkna í heiminum eftir því sem bezt er vitað, heldur á hún sér merka sögu; var löngum að stærð næst dómkirkjunum í Skálholti og á Hólum. Kirkjan er höfundarverk Jóns Sveinssonar byggingarmeistara, en Rögnvaldur Ólafsson átti þátt í breytingum sem gerðar voru 1914.
FÁGÆTT hlýtur að teljast, að eitthvað sem elzt er á Íslandi sé um leið elzt í heiminum. Svo mun þó vera um kirkjuna á Ingjaldshóli, sem byggð var á þann hátt að steypu var hellt í mót, en sú byggingartækni var flestum landsmönnum með öllu ókunn árið 1903. Íbúðarhúsið í Sveinatungu í Borgarfirði hafði þó verið byggt á þennan hátt 1895 og í Reykjavík stóð baróninn á Hvítárvöllum, sem jafnan var nefndur svo, fyrir því að steypa Barónsfjósið 1899. Sama ár og kirkjan reis á Ingjaldshóli voru tvö fyrstu íbúðarhúsin byggð úr steinsteypu í Reykjavík.

Ingjaldshóll stendur hátt og sést víða að; höfuðból og höfðingjasetur í margar aldir. Nú er þar ekki bújörð lengur, en kirkjan stendur ein eftir og sést vel frá þjóðveginum frá Rifi að Hellissandi. Þar sést einnig, að land jarðarinnar hefur á stórum svæðum orðið örfoka. Það er þó mjög tekið að gróa upp að nýju og að hluta hefur það verið girt af og helgað skógrækt.

Baksviðið er stórkostlegt þar sem Snæfellsjökull rís yfir undirhlíðarnar og virðist mjög nálægur. Útsýnið þangað á ekki sízt sinn þátt í því, að á leið upp að Ingjaldshóli komast menn í hátíðlega stemmningu og ósjálfrátt læðist fram í hugann margfræg upphafssetning úr Fegurð himins í Heimsljósi Laxness: "Þar sem jökulinn ber við loft hættir landið að vera jarðneskt, en jörðin fær hlutdeild í himninum, þar búa ekki framar neinar sorgir..." og svo framvegis.

Þegar nær kemur Ingjaldshóli ber kirkjuna í jökulinn ef bjart er yfir honum. Það er bæði fögur og eftirminnileg sjón og vonandi skilar sér eitthvað af þeirri fegurð í ljósmynd sem ég tók þar í eins sólríku og tæru vorveðri og framast er hægt að óska eftir.

Þegar Hörður Ágústsson vann að sínu mikla og góða verki, Íslensk byggingararfleifð, uppgötvaði hann að Ingjaldshólskirkja hafði meiri sérstöðu en landsmenn höfðu vitað um. Hann vissi að í París hafði kirkja verið steinsteypt í fyrsta sinn um líkt leyti og gerði sér ferð til Frakklands til að fá óyggjandi upplýsingar um byggingartímann og gat þá staðfest að Snæfellingar höfðu verið á undan. Eftir því sem Hörður segir bezt vitað eru steinsteyptar kirkjur í öðrum löndum mun yngri, enda með ólíkindum hvað Íslendingar voru fljótir að tileinka sér þessa nýju byggingartækni.

Annað sem kemur á óvart er, að kirkjan á Ingjaldshóli var fyrr á öldum stærsta kirkja landsins fyrir utan dómkirkjurnar í Skálholti og á Hólum. Þá var margmennt í Neshreppi utan Ennis og við bættist fjöldi vertíðarmanna á vestanverðu Snæfellsnesi. Sú stóra timburkirkja stóð í kirkjugarðinum, þar sem sjá má grunn hennar. En þegar ákveðið var að byggja tímamótaverk úr steinsteypu var kirkjunni fundinn staður utan kirkjugarðsins, norðar á hólnum.

Aðalhvatamaður þessa framtaks var Lárus Skúlason, formaður á Hellissandi, mikill framfaramaður. Var leitað til Jóns Sveinssonar, byggingarmeistara í Reykjavík, sem var einn Völundarbræðra og hafði lært sitt fag erlendis og meðal annars byggt Miðbæjarskólann. Hann teiknaði Ingjaldshólskirkju og telst vera höfundur hennar, en annar vanur maður var fenginn til verksins, Albert Jónsson, múr- og steinsmiður. Enda þótt hér væri engin reynsla til að byggja á var vandað svo til efnisins, að steypan hefur hvergi látið á sjá þótt aðeins vanti tvö ár uppá að hún sé aldargömul.

Eftir liðlega áratug, árið 1914, var ráðizt í verulegar endurbætur á kirkjunni. Einn af okkar snjöllustu kirkjuarkitektum fyrr og síðar, Rögnvaldur Ólafsson, gegndi þá embætti húsameistara ríkisins og var leitað til hans. Eftir teikningum og fyrirsögn Rögnvaldar var turninn hækkaður lítið eitt, sem áreiðanlega hefur verið útlitsbreyting til bóta; byggt var söngloft það sem nú er í kirkjunni, tréverki breytt, hvelfingin gerð bogadregin og klædd með panel. Allt ber það fagurt vitni um smekkvísi Rögnvalds.

Það sést bezt ofan af söngloftinu, að þetta guðshús rúmar engan mannfjölda. En það sést einnig vel þaðan, og raunar hvaðan sem er, að þessi kirkja býr yfir eftirminnilegri fegurð að innanverðu. Kórinn er í sérstakri útbyggingu, talsvert mjórri en sjálft kirkjuskipið. Sérkennilegt er, að báðum megin kórsins eru steinsteyptar súlur, sem koma saman í boga að ofanverðu. Sjá má, að þessi bogi hefur ekki verið steyptur í mótum, heldur er hann handgerður úr steinsteypu af miklum hagleik. Ekki var hann einungis gerður til skrauts. Það sést því miður ekki lengur, en neðst í súlunum voru kolaofnar til upphitunar á kirkjunni og reykurinn steig upp í gegnum súlurnar og bogana og þaðan upp í reykháf. Það endist oft illa sem ekki er notað og ef til vill hafa ofnarnir verið farnir að ryðga, eða ekki þótt vera prýði að þeim í svo prýðilegri kirkju. Þeir voru lagðir af og nú er rafhitun í kirkjunni.

Til altaristöflunnar var ekkert sparað. Þórarinn B. Þorláksson, einn af brautryðjendunum í íslenzkri málaralist, fékk það hlutverk að mála stóra altaristöflu. Hvort Þórarinn valdi myndefnið er ekki vitað, en svo fór að hann málaði eftirmynd af altaristöflunni í Dómkirkjunni í Reykjavík; upprisumynd eftir danska málarann Wegner. Þessi eftirmynd Þórarins er þó talsvert skýrari í lit en fyrirmyndin og ber þess vitni, að Þórarinn hefur kunnað vel sitt akademíska fag. Að hætti tíðarinnar var veglegur rammi, bogadreginn að ofan, smíðaður utan um verkið.

Ingjaldshólskirkja býr óvenjulega vel af altaristöflum, því að tvær eldri voru til og eru varðveittar í kirkjunni. Önnur þeirra er íburðarmikið verk sem sýnir guðspjallamennina fjóra. Hana gaf kaupmaðurinn í Rifi, Peter Nocolai Winge, kirkjunni árið 1709. Bæði málverkið og skrautleg umgjörð bera vott um tízku barokktímans, sem var þó að víkja fyrir fínlegra afbrigði, rókókóstíl, um þetta leyti. Þegar þessi höfðinglega gjöf barst kirkjunni hefur þótt við hæfi að taka niður þá altaristöflu sem fyrir var, enda er hún mun frumstæðari og minni. Um aldur hennar er ekki vitað, en hún mun hafa verið í kirkjunni, sem endurbyggð var á Ingjaldshóli 1696. Í úttekt yfir gamla muni kirkjunnar segir Matthías Þórðarson fornminjavörður svo árið 1911: "Gömul altaristafla með tveimur englum, sól og tungli o.fl. Líklegt þykir, að veglegri rammi hafi áður verið utan um þessa mynd, sem til stóð að farga, en tókst sem betur fór að bjarga."

Nútímalist hefur ratað inn í kór kirkjunnar með því að Leifur Breiðfjörð hefur unnið glerlistaverk í tvo hliðarglugga. Þeir eru of litlir til þess að verkin skipti verulegu máli og þar að auki kann að vera vafasamt að steindir gluggar af þessu tagi eigi alls staðar við. Leifur er á heimsmælikvarða sem kirkjulistamaður, en gluggarnir í kór Ingjaldshólskirkju eru það smáir að glerið skiptir engum sköpum fyrir kirkjuna.

Af öðrum gripum kirkjunnar má nefna gamla skírnarskál frá um 1700 og skírnarfont sem Ríkarður Jónsson skar út skömmu áður en hann lézt. Ekki hefur tekizt að halda prédikunarstólnum í þeirri mynd sem var í endurbyggðri Ingjaldshólskirkju 1782 og danskur maður lýsti m.a. svo, að þar væri prédikunarstóll skreyttur haglega skornum myndum af postulunum. Þessar tréskurðarmyndir urðu af einhverjum ástæðum viðskila við prédikunarstólinn og eru nú varðveittar á Þjóðminjasafninu. Sjálfur prédikunarstóllinn er nú hvítmálaður og fremur fátæklegur, enda rúinn skarti sínu.

Kirkjan er björt og falleg þegar inn er komið; súlurnar og tréverkið undir söngloftinu hvítmálað, svo og veggirnir og steinboginn yfir kórnum. Hvelfingin er máluð dökkblá, sett gylltum stjörnum, rautt teppi á gólfi, en fallegur viður fær að njóta sín í kirkjubekkjunum. Á hvorri hlið eru þrír stórir járngluggar með 36 rúðum, bogadregnir að ofan.

Til fyrirmyndar má telja hvernig gengið var frá safnaðarheimili, sem nýlega hefur verið tekið í notkun. Utan frá sést það ekki og skyggir því ekki á nokkurn hátt á kirkjuna. Úr forkirkju er gengið niður í safnaðarheimilið, sem er neðanjarðar, en opnast vestur úr hólnum; þar eru dyr og gluggar. Sú saga hefur gengið frá kynslóð til kynslóðar, að Kristófer Kólumbus hafi haft vetursetu á Ingjaldshóli árið 1477. Hann hafi þá siglt skipi sínu að Rifi, þangað kominn til að kynna sér Vínlandssiglingar Íslendinga. Ekkert mun vera þessu til staðfestingar, en í safnaðarheimilinu er stórt málverk sem kirkjunni var gefið og fjallar um þetta efni. Það er eftir Áka Gränz og sýnir Kólumbus að skoða uppdrátt ásamt skipsfélaga sínum, en Ingjaldshólskirkju í baksýn, svo og Snæfellsjökul.

Fyrri tíma kirkjur á Ingjaldshóli

Ingjaldshóll var höfuðból og höfðingjasetur í margar aldir og kemur við sögu bæði í Víglundar sögu og Bárðar sögu Snæfellsáss. Bendir það til þess, að jörðin hafi verið talin höfuðból á ritunartíma sagnanna. Þar varð snemma kirkjustaður og lögskipaður þingstaður og þá um leið aftökustaður sakamanna. Undir staðinn heyrði Rifshöfn eða Rifsós, fiskihöfn og verzlunarstaður, þar sem Björn hirðstjóri Þorleifsson féll í viðureign við enska kaupmenn 1467.

Ekki er talið að sóknarkirkja hafi verið á Ingjaldshóli fyrr en 1317, en áður hafði verið þar bænhús. Til er þjóðsaga um upphaf kirkju á Ingjaldshóli, sem varðveitt er í þjóðsagnasafni Jóns Árnasonar. Þar segir frá sakamanni undan Jökli sem dæmdur var til lífláts um það leyti er kristni var lögtekin á Íslandi. Eitthvað er sú tímasetning undarleg, því maðurinn átti að hafa verið fluttur utan til aftökunnar og þar þáði hann líf af kónginum fyrir að vísa honum á mikla fjársjóði, en setti að skilyrði, að kóngur léti reisa timburkirkju á Ingjaldshóli á Snæfellsnesi. Sú kirkja reis; hún átti að hafa verið afar stór, en verið minnkuð fyrst eftir svartadauða og aftur eftir stórubólu. Þar segir og, að í ofsaveðri árið 1694 hafi kirkjuna tekið ofan niður að bitum og að 1696 hafi hún verið byggð upp að nýju.

Síðasta ártalið er að minnsta kosti rétt; þá var byggð á Ingjaldshóli stór og sterklega viðuð kirkja samkvæmt konungsbréfi. Hún kostaði 400 ríkisdali og lögðu allar kirkjur í Skálholtsbiskupsdæmi fé til hennar. Svo stór var þessi kirkja, að 360 manns voru þar við messu á nýársdag; ótrúlegt er þó að allir hafi fengið sæti. Þetta fjölmenni á sína skýringu í því, að á vetrarvertíðum var fjöldi aðkomumanna í verstöðvunum undir Jökli. Eggert Ólafsson og Bjarni Pálsson sáu kirkjuna á yfirreið sinni árið 1754 og segja svo um hana: "Á Ingjaldshóli er timburkirkja sem gengur næst dómkirkjunni að stærð allra kirkna landsins enda er hér fólkflesta sókn landsins."

Í þessari kirkju hékk að líkindum uppi elzta altaristaflan og á prédikunarstólnum voru postulamyndirnar, sem áður var minnst á. Til var kirkjuklukka með ártalinu 1693, sem verið hafði í þessari kirkju. Af einhverjum ástæðum var hún ekki notuð, en geymd í Ólafsvíkurkirkju eftir því sem Matthías Þórðarson skráði 1911, en nú mun ekki vitað hvað af henni hefur orðið. Ef til vill hefur hún ekki þótt hljómfögur og verið tekin niður þegar Guðmundur Sigurðsson sýslumaður og tengdafaðir Eggerts Ólafssonar gaf nýja kirkjuklukku. Hún er enn í kirkjunni, ársett 1743 og með henni önnur, ársett 1735.

Þessi myndarlega kirkja var á níræðisaldri árið 1782 og þótti þá tímabært að endurbyggja hana. Orðlagður smiður var fenginn til verksins: Ólafur Björnsson bíldhöggvari á Munaðarhóli. Danskur kaupmaður í Ólafsvík gaf á henni svofellda lýsingu:

"Kirkjan er úr timbri, klædd utan með borðum og tjörguð. Aðrar dyrnar eru á vesturgafli en hinar á norðurhlið. Loft er í henni sem nær inn að prédikunarstólnum sem er hér um bil í miðri kirkju. Í kórnum eru fjórir bekkir - til allra hliða og sitja þar karlmenn. Við altarið og við prédikunarstólinn eru smágluggar og á þakinu eru nokkrar rúður. Fyrir tveimur innstu bekkjum eru vel útskornar tréhurðir og eins er fyrir kórnum. Prédikunarstóllinn er skreyttur haglega skornum myndum af postulunum. Altaristaflan er mynd af kvöldmáltíðinni, vel máluð, gefin af þýzkum kaupmönnum sem hér hafa verzlað."

Hér hefur sá danski blandað málum og á augljóslega við hina veglegu altaristöflu, sem Winge kaupmaður í Rifi gaf kirkjunni 1709. Eftirtektarvert er, að hurðir eru hafðar fyrir innstu bekkjunum og sömuleiðis fyrir kórnum. En það er ljóst, að hér hefur verið vel búin kirkja og tréskurður Ólafs bíldhöggvara hefur ugglaust sett mikinn svip á hana. Enn er hún næst dómkirkjunum tveimur að stærð; það staðfestir Ebeneser Henderson árið 1815: "Kirkjan hér er næst kirkjunni að Hólum og í Reykjavík (áður Skálholti) að stærð. Hún er úr timbri en tekin að hrörna fyrir það að hafa ekki verið bikuð."

Þessi kirkja stóð þar til steinkirkjan reis 1903. Hún var þó farin að láta verulega á sjá á síðasta tugi 19. aldarinnar og í vísitasíugjörð frá árinu 1891 segir Hallgrímur biskup Sveinsson, að hún sé mjög gölluð og þarfnist mikillar endurbótar. Þessi síðasta timburkirkja á Ingjaldshóli stóð eins og áður var nefnt í kirkjugarðinum. Þar má sjá stóra og veglega legsteina Magnúsar Jónssonar lögmanns sem lézt árið 1694 og Guðmundar Sigurðssonar sýslumanns frá árinu 1753. Eggert Ólafsson tengdasonur hans lét gera steininn, en norðan við kirkjugarðinn og nær steinkirkjunni stendur nýlega reistur minnisvarði um hjónin Eggert Ólafsson og Ingibjörgu Guðmundsdóttur: Tveir mannhæðarháir steinar, sem Páll Guðmundsson myndhöggvari á Húsafelli hefur mótað lágmyndir í. Steinarnir standa saman; milli þeirra er aðeins mjótt bil. Þegar horft er í gegnum það sést yfir Breiðafjörðinn upp á Rauðasand, þar sem Eggert "ýtti frá kaldri Skor".

GREIN OG LJÓSMYNDIR: GÍSLI SIGURÐSSON

Höfundur er blaðamaður.

Aðgangsupplýsingar

Notandi:Þú ert ekki innskráð(ur).
Greinin: Þessi grein er ókeypis þar sem hún er eldri en þriggja ára.
Morgunblaðið - fyrsta forsíðan

Morgunblaðið hjá Landsbókasafni

Á vefnum timarit.is er að finna stafrænt safn Landsbókasafns yfir helstu dagblöð og tímarit landsins. Þetta er eina leiðin til að leita að efni úr Morgunblaðinu frá því fyrir 1986.