Íslenska UNESCO-nefndin. Í fremri röð við hlið Sveins Einarssonar situr Guðný Helgadóttir, ritari nefndarinnar og starfsmaður menntamálaráðuneytisins. Í efri röð eru Hafliði Gíslason prófessor, Margrét Leósdóttir læknir, Sigrún Jónsdóttir, starfsmaður nefn
Íslenska UNESCO-nefndin. Í fremri röð við hlið Sveins Einarssonar situr Guðný Helgadóttir, ritari nefndarinnar og starfsmaður menntamálaráðuneytisins. Í efri röð eru Hafliði Gíslason prófessor, Margrét Leósdóttir læknir, Sigrún Jónsdóttir, starfsmaður nefn
Sveinn Einarsson, rithöfundur og leikstjóri, var kosinn fyrir Íslands hönd til setu í stjórnarnefnd UNESCO. Hér segir hann Bergþóru Jónsdóttur frá aðdraganda þess að Ísland komst til þessara metorða og frá fjölbreyttum verkefnum á sviði menntunar-, vísinda- og menningarmála.
FYRIR skömmu var Sveinn Einarsson rithöfundur kosinn í stjórn UNESCO, menntunar-, vísinda og menningarstofnunar Sameinuðu þjóðanna, á allsherjarráðstefnu UNESCO í París. Sveinn hefur verið formaður íslensku UNESCO-nefndarinnar í sjö ár, en aðeins einu sinni áður hefur Íslendingur átt sæti í stjórn stofnunarinnar, þegar Andri Ísaksson sat þar á árunum 1983-87. Stjórnarsetan er til fjögurra ára og býst Sveinn við því að þurfa að dvelja í París að störfum fyrir stofnunina í einn til tvo mánuði á ári næstu ár. Aðdragandi þess að Íslendingar sóttust eftir stjórnarsetu er nokkuð langur. "Upphaf þess að við leituðumst eftir að komst í stjórnarnefnd UNESCO má rekja til Sverris Hauks Gunnlaugssonar ráðuneytisstjóra í utanríkisráðuneytinu, sem var áður sendiherra okkar í París og um leið sendiherra hjá UNESCO. Hann vann mjög vel að málefnum stofnunarinnar, þannig að hin Norðurlöndin öfunduðu okkur talsvert af. Hann vakti máls á þessum möguleika fyrir nokkrum árum, en þá kom þetta ekki til greina vegna þess að ég var þá með Listahátíð á mínum herðum og þetta fór ekki saman. Við höfðum reynt áður að komast inn, en ekki tekist það. Það er eftirsótt að komast í stjórnarnefndina, og það krefst gífurlegrar vinnu að komast að. Norðmenn reyndu til dæmis að komast inn fyrir tveimur árum, með mjög frambærilegan frambjóðanda, en hún var óþekkt innan UNESCO og komst ekki að. En núna var samstaða Norðurlandanna mikil og sagt var við okkur, að ef við vildum fara fram, þá fengjum við stuðning allra Norðurlandanna. Þau boð bárum við hingað heim við Guðný Helgadóttir, ritari íslensku UNESCO-nefndarinnar, og ef ég á að segja eins og er þá drógum við heldur úr, því það er mikið fyrirtæki og vinna og alls ekki gefið að við hefðum erindi sem erfiði. Við ræddum þetta á raunsæislegum nótum við ráðherra: hann tók þessu vel og skildi okkar sjónarmið. Síðan fórum við á fund formanna og ritara norrænu nefndanna í Kaupmannahöfn, og þá hringdi Björn Bjarnason og segist hafa tekið málið upp í ríkisstjórn, og að þar hafi verið vilji til að láta á þetta reyna. Þetta væri þá liður í viðleitni okkar að vera virkari í alþjóðlegu samstarfi. Við erum ekki stikkfrí lítil þjóð á hjara veraldar, við erum rík og höfum ýmsu að miðla, ekki síst á þeim sviðum sem UNESCO fjallar um, og okkur er ekki siðferðilega stætt á því lengur að vera ekki þátttakendur í þeirri hnattvæðingu sem nú á sér stað. Við þurfum að leggja þar okkar af mörkum."

Samkeppni um sæti í stjórn

Þrjú ráðuneyti unnu saman að því að koma Íslandi í stjórn UNESCO, forsætisráðuneytið, utanríkisráðuneytið og menntamálaráðuneytið, og segir Sveinn að fyrsta "herforingjaráðið" hafi verið skipað ráðuneytisstjórum ráðuneytanna þriggja. Málefnafundir um aðild Íslands að stjórn UNESCO voru svo í framhaldinu haldnir í París, enda segir Sveinn að ljóst hafi verið að það myndi mæða mikið á fastanefndinni þar og íslenska sendiráðinu. Fundir voru einnig haldnir í utanríkisráðuneytinu þar sem rætt var um það hvernig baráttan skyldi lögð upp. Sendiráð Íslands í öðrum löndum voru virkjuð og segir Sveinn að Norðurlöndin hin hafi hjálpað til í þeim löndum þar sem Ísland á ekki sendiráð. Að fyrirmynd annarra, sem staðið hafa í sömu kosningabaráttu, var opnuð skrifstofa í Miolliesbyggingu UNESCO í París, og ráðinn starfsmaður, Bryndís Kjartansdóttir. Þetta segir Sveinn að hafi gert baráttu Íslands fyrir sæti í stjórninni sýnilega, og að miklu hafi munað um að hafa skrifstofu sem opin var daglega, til að sinna þessum málum. Sveinn segir að Sigríður Snævarr sendiherra hafi með glæsilegri framgöngu sinni átt stóran þátt í þessum sigri, sem og Helgi Gíslason sem er einnig gagnkunnugur málum UNESCO. Íslenska UNESCO nefndin lagði líka sitt af mörkum, ekki síst Guðný Helgadóttir sem þekkir UNESCO til margra ára. "Þetta var harðsvírað lið, sem lagði sig fram um að gera þetta að veruleika. Við fórum hreinlega í læri um það hvernig ætti að standa að þessu og ég held að okkur hafi tekist það með sóma. Það er ekki lokað fyrir framboð fyrr en 48 tímum fyrir kosningu, og Kanadamenn stóðu til dæmis á þröskuldinum allan tímann. Ég býst við því að það hafi ráðið úrslitum hvað við fórum snemma af stað og stóðum svona myndarlega að þessu. Á endanum fengum við 148 atkvæði af 167 mögulegum og Senegal sem hlaut flest atkvæði fék 155."

Ólæsi og fáfræði forgangsmál

UNESCO leggur í dag mesta áherslu á menntamálin, vegna þess að þar eru brennandi vandamál. Fáfræði og fátækt skapa enn mjög mörg vandamál í heiminum. Ólæsi vegur þar þyngst sem og mismunur kynjanna á aðgengi að námi. 700 milljónir manna eru ólæsar í heiminum í dag og um 130 milljónir barna eiga ekki vísa skólavist. "Það spyrja margir um tilgang þess að vera með stofnun eins og UNESCO ef árangurinn er ekki meiri en þetta. En fólk verður að gera sér grein fyrir því að á fimmtíu árum hefur mannkynið nánast tvöfaldast, þannig að þetta er gríðarlegur varnarsigur. Það hefur saxast á ólæsið og í mörgum löndum hefur náðst umtalsverður árangur og oft með styrk frá UNESCO. Mitt svar við spurningunni er því að spyrja á móti hvar við værum hefði UNESCO ekki notið við."

UNESCO vinnur að þessum málum með mörgu móti, bæði í aðalstöðvunum og í undirstofnunum sem sinna ákveðnum verksviðum. IIEP, International Institute for Educational Planning, starfar í París, og vinnur að uppbyggingu skólakerfa hér og hvar í heiminum og nýtir þá reynslu sem skapast, milli landa, til dæmis með gagnabönkum, kennslu kennara og fleiru. Alnæmisvandinn er því miður orðinn skelfilegt stórmál, því sjúkdómurinn herjar svo á yngri kynslóðina, þar á meðal kennara. Þarna dugir lítið annað en kynningar- og forvarnarstarf, en þó eru fleiri ljón á veginum. Lyfjaframleiðendur hafa einkaleyfi á sínum lyfjum sem eru of dýr fyrir fátækustu þjóðirnar. Það eru í gangi dómsmál þar sem reynir á það hvort fátækar þjóðir fái að kaupa ódýrari lyf sem ekki eru framleidd af einkaleyfishöfum.

Lífsleikni eftir aðstæðum

Önnur stofnun menntamála heitir IBE, International Bureau of Education, og hefur aðalstöðvar í Genf, og þar er aðallega fjallað um innihald kennslu og hvað við á á hverjum stað. Eitt af því sem hæst ber þar núna er það sem kallast þegnkennsla, eða civic education, og svipar til lífsleiknikennslu hér. Þetta snýst um það hvernig fólk nýtir sér það sem samfélagið hefur upp á að bjóða og hvernig fólk þroskast í sinni lýðræðislegu hugsun til að nýta sér það kerfi sem ríkir á hverjum stað og fólk lærir að sameina það praktíska í kringum sig þeim hugsjónum sem eiga að búa að baki. Danir kostuðu eitt verkefni af þessum toga þar sem kennslugreinum var raðað upp eftir aðstæðum á staðnum. Það var í Namibíu. Þar varð garðyrkja efst á blaði yfir kennslugreinar, fjölskyldumál í öðru sæti, kennsla um mannréttindamál og lýðræði í þriðja sæti og fræðsla um alnæmi í því fjórða. Þannig er námið hannað eftir aðstæðum á hverjum stað, eftir því hvar þjóðfélagið er statt á þessari svokölluðu þróunarbraut. Grasrótarsamtök á kennslusviðinu aðstoða líka við verkefni af þessu tagi, og þetta nám nær til allra stiga menntunar. Allt tengist þetta baráttunni gegn ólæsi." Sveinn segir að á ráðstefnu, sem haldin var nýlega í Dakar í Senegal um ólæsið í heiminum, hafi komið fram talsverð vonbrigði með það hve litlu hefði verið áorkað á áratug, frá því að slík ráðstefna var haldin síðast í Jomtien í Taílandi þar sem skorin var upp herör gegn ólæsi. Í Dakar var samin yfirlýsing þar sem hver einasta þjóð er hvött til að skoða hvernig eigið menntakerfi stæðist þær kröfur sem þar eru settar fram um menntun. Annars vegar var hver einasta þjóð beðin um að skila skýrslu um ástandið í sínu landi, hins vegar að gera tillögur um sameiginlegar úrbætur á heimsvísu. Norræna ráðherranefndin hefur annast þetta verkefni á Norðurlöndunum, en Þróunarsamvinnustofnunin á Íslandi hefur staðið að slíkum málum, til dæmis í Afríku. Sveinn segir að Íslendingar hafi gert meira í þessum málum en fólk almennt geri sér grein fyrir, með aðstoð í mennta-, sjávarútvegs- og jafnréttismálum í þróunarríkjunum. Með aðstoð Íslendinga og fleiri á Grænhöfðaeyjum hafi náðst árangur sem hafi skilað þeirri þjóð upp fyrir lágmarksmörk, og þá hafi tekið við aðstoð við þjóðir eins og Malaví, Namibíu, Mósambik og Úganda, þar sem farið verður inn á nýtt svið þróunaraðstoðar, þar sem í Úganda finnist jarðhiti. Íslendingar reka Jarðhitaskóla Sameinuðu þjóðanna, og nemendur hans á liðnum árum hafa komið víða að, og dreift sér til baka víðs vegar um heiminn að námi loknu. Nú hafa Íslendingar einnig tekið að sér menntun í haffræðum fyrir Sameinuðu þjóðirnar og segir Sveinn að það nám muni vonandi skila sér jafnvel og jarðhitanámið til þeirra sem þurfa á slíkri menntun að halda. Íslendingar borga rekstur þessara skóla að mestum hluta, og segir Sveinn framlög til þróunaraðstoðar hafa tvöfaldast á síðustu árum. "Margt af þessu hefur glatt mitt litla hjarta, eins og það, að við höfum rekið skóla í Malaví þar sem konum sem aldrei hafa fengið grunnmenntun er kennt á morgnana. Meðan á þeirra námi stendur eru börn þeirra í gæslu, en seinni part dagsins er þessum konum gert að kenna börnum sínum það sem þær lærðu um morguninn."

Vatnsskortur, umhverfismál og vísindasiðferði eru hitamál

Á vísindasviðinu er unnið að margvíslegum verkefnum, bæði á raunvísinda- og hugvísindasviði, sem sum hver tengjast einnig menntastofnunum samtakanna. Þekktust vísindastofnana UNESCO, að sögn Sveins, er Alþjóðahaffræðistofnunin, eða IOC, en Íslendingar hafa tekið þátt í starfi þeirrar stofnunar, og hafa átt þar starfsmann, prófessor Unnstein Stefánsson, sem var jafnframt fyrsti íslenski starfsmaður UNESCO. Stofnanir á sviði jarðskjálftafræði, jarðfræði, vatnafræði og orkufræði eru starfræktar undir hatti UNESCO, en Sveinn segir að orku- og vatnsmál séu þau verkefni sem þurfi hvað mest að huga að. "Sumar þjóðir búa við stöðugan vatnsskort. Það er mikil mengun í vatnsbólum víða, og þetta er vandamál sem er tekið á af mikilli festu. Þarna er gæðum heims mjög misskipt. Aðgangur að nothæfu vatni er slíkt stórmál, að sumir heimsósómamenn spá því að komi til stórra styrjalda á þessari öld þá verði þær ekki síður til að berjast um vatnsból en vegna trúarbragða. Hvað orkumálin varðar er það ljóst að víða er enga orku hægt að beisla nema sólarorku, og á virkjun hennar er lögð æ meiri áhersla. Mig langar líka að minnast á sérstakt verkefni sem unnið er á vísindasviði UNESCO og heitir MAB, Man and Biosphere, eða Maðurinn, lofthjúpurinn og lífríkið. Í ljósi aukins skilnings á umhverfisvernd er þar unnið að rannsóknum og uppfræðslu um mikilvægi þess að maðurinn verndi umhverfi sitt með öllum tiltækum ráðum. Kyoto-sáttmálinn er viðleitni til að hvetja þjóðir heims til að taka þessi mál alvarlega og mikið hefur áunnist á síðustu árum, þótt þjóðir sem hefðu þurft þess, hafi ekki enn gengið að sáttmálanum.

Í hugvísindum er starfrækt deild í heimspeki og siðfræði og þar er stórt verkefni í gangi sem heitir MOST þar sem unnið er að félagslegri og sjálfbærri þróun. Það er mjög mikil áhersla lögð á það hjá UNESCO að efla sjálfbæra þróun og draga úr því að þjóðir verði háðar styrkjum. Fjölmargar stofnanir Sameinuðu þjóðanna vinna að þessu, eins og Þróunarstofnunin og Alþjóða gjaldeyrissjóðurinn, en reyndin er, að mörg þróunarríkin eru stórskuldug og þurfa aðstoð við að koma sér út úr vítahring styrkja og lánveitinga."

Fyrir fjórum árum var sett á laggirnar nefnd sem kallast COMEST og hefur lotið forystu Vigdísar Finnbogadóttur. Að sögn Sveins er verkefni þessarar nefndar að skerpa á siðferðilegri ábyrgð í vísindarannsóknum. Verksvið nefndarinnar er fjórskipt og undirnefndir sinna hver sínu sviði, sem eru vatn, orka, lofhjúpurinn og netheimar. Nefndin hefur að sögn Sveins gefið út mjög aðgengilega pésa þar sem vandamálin sem við blasa eru skilgreind, þar er greint frá því hvar við stöndum í dag; hvaða úrbætur við ráðum við að gera og hvaða vandamál við höfum ekki á valdi okkar að ráða við, enn sem komið er. "Dæmi um þetta get ég nefnt geiminn. Við höldum gjarnan að það hljóti að vera allt í sómanum þarna uppi, en það er ekki svo. Þarna liggja núna brautir samskipta og gervihnatta og allt þarf þetta að lúta einhverri stjórn. Menn hafa líka verið að stunda geimrannsóknir og ekki alltaf séð fyrir þær afleiðingar sem þær geta haft. Vigdís hefur sjálf sagt að þarna sé allt vaðandi í geimrusli sem er á stjórnlausu floti þarna uppi og enginn hefur neitt yfir því að segja. Annað dæmi er vatnið sem ég var að nefna áðan, en það er forgangsvinna að koma þeim málum í lag. Það er verið að koma upp vatnsrannsóknarstöðvum víða um heiminn, til þess að smám saman verði hægt að byggja upp net sem hefði það að markmiði að gæðum vatns og aðgangi fólks að vatni væri jafnar skipt milli þjóðanna. Líffræðirannsóknir hafa líka verið í brennidepli, ekki síst það sem snýr að klónun, sem er eitt af stóru málunum. Frakkar og Þjóðverjar hafa lagt fram tillögu hjá Sameinuðu þjóðunum um að klónun verði algjörlega bönnuð, en um svipað leyti erum við að heyra af ítölskum vísindamanni sem segir að sér komi slíkt bann ekkert við; hann hafði engar siðferðilegar vangaveltur af slíku tagi, því hann lítur svo á að vísindin séu til vísindanna vegna og virðist líta á sinn eigin frama ofar spurningum um siðferði. Þannig eru skiptar skoðanir um þetta hitamál. UNESCO var hins vegar fljótt að taka við sér í umræðunni um erfðamengi mannsins, og 1997 var samin yfirlýsing um rannsóknir á því sviði. Þróunin í þeim geira hefur verið mjög ör. Hvað snertir erfðafræðirannsóknir og nýtingu þeirra til dæmis í læknavísindum, þá erum við á Íslandi komin lengra en aðrar þjóðir, bæði hvað snertir lagaramma, aðstæður og þá siðferðilegu umræðu sem fylgir. Þetta sáum við í umræðunni um Íslenska erfðagreiningu, þar sem fólk skiptist á skoðunum og málin voru skoðuð frá ýmsum hliðum. COMEST er að ljúka fyrsta áfanga að starfi sínu á næstunni og Vigdís er einmitt um þessar mundir að stýra sínum síðasta fundi á þingi í Berlín. Ég veit að hún hefur talsverðar áhyggjur af því hvernig þessum málaflokki reiðir af í framtíðinni."

Ísland vill á Veraldarlistann

Menningardeild UNESCO vinnur að tveimur aðalmálefnum, annars vegar varðveislu menningarverðmæta og hins vegar að þáttum sem stuðla að listrænni sköpun. Í fyrri flokknum ber hæst Veraldarlistann svokallaða, sem Sveinn segir allar þjóðir vilja komast á með menningarverðmæti sín og náttúruminjar. Listinn er afrakstur sáttmála sem gerður var 1972 um varðveislu menningar- og náttúruminja í heiminum. "Þessi listi er eins konar flaggskip, og fólk sem veit að ég er að vinna fyrir UNESCO spyr gjarnan hvort við Íslendingar förum ekki að komast á hann. Það er auðvitað verið að vinna að því og vonandi ekki langt í það að okkar fyrsti staður komist á hann. Nú hefur verið lagt til að nokkrir íslenskir staðir komist á þennan lista, Þingvellir og Skaftafell í fyrstu lotu. Þessu fylgir ekki bara heiður, heldur líka skyldur, og sumar þjóðir sem komist hafa á listann hafa ekki haldið sínum verðmætum við, og það er talsvert áhyggjuefni. Þannig er nú orðinn til listi innan listans yfir minjar sem eru í skemmdarhættu. Þetta er ekki bara vegsemd, skyldunum verður að sinna líka." Sveinn segir að þeir staðir sem komist hafa á Veraldarlistann og njóti þannig viðurkenningar UNESCO verði þess aðnjótandi að ferðamannastraumur til þeirra margfaldist. Þetta hafi þannig orðið til þess að efla menningartengda ferðamennsku til mikilla muna. Í þessu felist líka hætta á átroðningi og skemmdum sem þjóðirnar verði að vera vakandi yfir. Íslendingar samþykktu sáttmálann á sínum tíma, en að auki þurfa þjóðirnar að staðfesta hann, en Íslendingar létu þó ekki verða af því fyrr en árið 1995. Sveinn segir að eftir það hafi Íslendingar farið að vinna að því að komast inn á listann.

Hvað ungur nemur...

Einn þáttur í menningarstarfi UNESCO er að vekja þjóðir til umhugsunar um sögulega menningu sína jafnt og nútímamenningu í sínu nánasta umhverfi. Unnið er að því að vekja ungmenni til vitundar um menningarsögu sína og fortíð og þann arf sem þau fá í hendur frá eldri kynslóðum. "Það er reynt að virkja ungdóminn til að sinna ýmsu því sem lýtur að sögu þeirra, hvort sem það er fornleifauppgröftur eða annað. Hér á Íslandi höfum við til dæmis séð flokka skoskra ungmenna vera að vinna við að dytta að göngustígum í Skaftafelli. Þetta er byrjunin, en við Íslendingar þurfum að gera betur í þessum efnum."

Sveinn segir að eitt sterkasta verkfæri UNESCO til að sinna sínum málum sé að útbúa sáttmála eða viðmiðanir fyrir þjóðir heims að fara eftir. Hann nefnir til dæmis sáttmála um það að koma í veg fyrir skemmdir á menningarverðmætum. Sáttmálinn hefur komið sér víða vel, en þó eru alvarlegar undantekningar þar á. "Það má nefna skemmdir á aldagömlum byggingum í Dubrovnik í Króatíu í stríðinu þar á síðustu árum. UNESCO hefur þó lagt í það fé síðan að gera þær upp að einhverju leyti." Einn af sáttmálunum sem UNESCO hefur staðið að fjallar um skil á menningarverðmætum sem tekin hafa verið ófrjálsri hendi, til upprunalanda sinna. Þar segir Sveinn að árangur hafi ekki orðið sá sem vonast var til, þetta sé þungur róður. "Það þarf ekki annað en að fara í stóru söfnin í stórborgum Evrópu til að sjá þar muni sem við vitum að eiga heima annars staðar. Þetta eru til dæmis munir og minjar frá Egyptum, Grikkjum og fleiri þjóðum. Það eru ekki allar þjóðir sem hafa sýnt stórlyndi Dana að skila okkur aftur handritunum. Þetta tengist líka aðstæðum frumbyggja víða um heim sem hafa sums staðar verið illa leiknir. Málefni frumbyggja hafa mikið verið til umræðu innan UNESCO, en að mínu viti hefur þeim þó ekki verið sinnt sem skyldi."

Sáttmálar um höfunda- og flutningsrétt hafa reynst vel og komið að miklu gagni við að styrkja kjör listamanna að sögn Sveins. Erfiðara hefur reynst um vik með nýrri tegund af fjölmiðlun, og segir Sveinn vandamálin þar mörg.

Fjölbreytni menningarinnar

En fleira er að gerast í menningarmálum. "Fyrir nokkrum árum var skipuð nefnd til að útbúa skýrslu eða stefnumörkun í menningarmálum, en skýrslan er kennd við Perez de Cueillar, fyrverandi aðalritara Sameinuðu þjóðanna, sem veitti nefndinni fyrst forstöðu. Skýrslan hefur haft mikil áhrif um allan heim meðal annars hér á landi og það má segja að hún sé eins konar menningarbiblía okkar tíma. Þar er tekið á menningarhugtakinu í mjög víðum skilningi; menning er það mennska í okkar fari og umhverfi. Í kjölfar skýrslunnar var haldin ráðstefna í Stokkhólmi 1998, um það hvernig skýrslunni skyldi fylgt eftir. Ráðstefnan hefur líka haft mikil áhrif. Við þekkjum það hér heima, að sumir líta á menningarstarfsemi sem eitthvert skraut sem má eyða peningum í, ef vel árar. En þarna er annars konar hugsun, nefnilega sú, að menningin sé miðlæg í allri okkar þróun. Á allsherjarþinginu í haust var samþykkt samhljóða yfirlýsing um mikilvægi þess að viðhalda fjölbreytni í menningu þjóðanna og þess að varðveita og efla þá auðlegð sem felst í því hvað við höfum búið til ólíka hluti við ólíkar aðstæður. Um þetta var algjör samstaða. Yfirlýsingin kemur til með að skipta mjög miklu máli fyrst og fremst sem sýnileg viðmiðun. Það sem verður þó að hafa í huga er að við höfum ekki komist á neinn leiðarenda. Fyrir skömmu var ráðstefna haldin í Quatar á vegum Heimsviðskiptastofnunarinnar, WTO, þar sem meðal annars var rætt skylt mál. Eitt af þeim málum sem óleyst eru, og ekki mikið rædd þar, er það hvað við eigum að gera við vöru sem ekki er skilgreind sem "venjuleg", það er að segja þá sem menningin fæðir af sér; kvikmyndir, myndbönd, sjónvarpsmyndir, geisladiska og jafnvel bækur. Þetta er auðvitað söluvara, en um leið tjáning ákveðinnar menningar og afurð þjóða mótuð af þeirra menningu. Viðurkenning þess að þarna sé um að ræða annars konar söluvöru, þarf að vera uppi á borðinu í þeirri hnattvæðingu sem nú ríður yfir. Sú yfirlýsing sem samþykkt var um þetta hefur meiri og meiri áhrif og menntamálaráðherrar hafa staðið eins og veggur um þessa sátt, þótt eflaust séu skiptar skoðanir meðal ólíkra ríkisstjórna. "

Sveinn segir að með sáttmálunum geti náðst mikilsverður árangur í ólíkustu málaflokkum. Þegar þjóðþing hafi staðfest þá, verði þeir lagalega bindandi. Einnig geti og yfirlýsingar og tilvísunarskýrslur gefið góða raun. Þær gildi sem tilvísun um þau málefni sem fjallað er um, og það gefi þeim aukið vægi að þær séu samþykktar af fulltrúum 30 milljóna manna í heiminum. Í þriðja lagi nefnir Sveinn leiðbeiningar, þar sem stungið er upp á því hvernig þjóðirnar geti leyst vandamál sín á ákveðinn máta. Leiðbeiningarnar eru þá miðaðar við hvert svæði fyrir sig, þótt reynt sé að byggja þær á þeirri reynslu sem fyrir liggur annars staðar. "Nú er verið að vinna að sáttmála um menningarverðmæti á hafsbotni. Maður gæti ætlað að þetta væri einfalt mál, en það er það svo sannarlega ekki, það er búið að rífast um málið í hástert í tvö til þrjú ár. Þarna koma til mörg og ólík sjónarmið, til dæmis umhverfissjónarmið, lögn símastrengja og svo koma utanríkisráðuneytin einnig að umræðunni, þar sem þetta er mjög pólitískt mál. Við erum aðilar að alþjóðahafréttarsáttmálanum, og það sem samþykkt er í nýja sáttmálanum má ekki stangast á við hann. Þetta getur til að mynda snúist um eignarrétt á sokknum skipum. Er það útgerð skipsins?; ríkið sem á þá landhelgi þar sem það sökk?; þeir sem finna það? og svo framvegis, þetta getur orðið ansi flókið. Menn eiga ekki lengur að geta hnuplað hverju sem er úr sjónum, rétt eins og hlutirnir tilheyri engu öðru en tunglinu ef svo má segja." Meðal fleiri sáttmála sem unnið er að nefnir Sveinn sáttmálann um hin ósnertanlegu menningarverðmæti, eða menningarerfðir, þar sem hugað er að þjóðsiðum, meðal annars alþýðumenningu hvers konar, sem sums staðar á undir högg að sækja í heimi þar sem markvisst er unnið að því að gera alla eins.

Í þeim þætti menningarstarfsemi er snýr að sköpun segir Sveinn að hlutirnir hafi ekki gengið jafnvel og í varðveislu menningarverðmæta. "Þó gerist ýmislegt á þessu sviði, ekki síst í starfi grasrótarsamtaka sem vinna með UNESCO."

Miðlun upplýsinga mikilvæg

Samskipta- og fjölmiðlanefnd UNESCO vinnur annars vegar samkvæmt langtímaplani, en hins vegar að skammtímaverkefnum sem skilgreind eru á allsherjarþingum, og innan þeirra mörkuð þau verk sem eru í forgangi hverju sinni. Í dag er það aðgengi fólks að nýrri upplýsingatækni og nýting hennar til dæmis í skólum. Sveinn segir þetta lítið mál í þeim löndum sem búa við góða tölvuvæðingu, en að það sé þó varla nema 5-6% þjóða sem það á við um. Fyrir flesta séu bækur, blöð og útvarp enn þeir miðlar sem dragi þyngsta hlassið í miðlun upplýsinga. Í þessum málaflokki sé líka komið inn á málfrelsi og mannréttindi sem tengjast því, og sem dæmi megi nefna fangelsun og pyntingar á blaðamönnum. Sveinn segir að ýmis grasrótarsamtök hafi stutt við bakið á UNESCO í þeim efnum og tekist að ná árangri í frelsun fólks sem hefur verið svipt frelsi vegna skoðana sinna. Mörg fleiri verkefni heyra undir þennan málaflokk, eins og rafvæðing bóka- og skjalasafna, sem mikið er unnið að á Vesturlöndum í dag. Þá hefur líka verið tekin saman skrá yfir mestu meistaraverk mannkyns, og um árabil hafa verið gefnir út hljómdiskar með tónlist ólíkustu þjóða og þjóðarbrota, en þar er einmitt verið að undirbúa útgáfu á íslenskum rímnakveðskap. Sveinn segir að alþjóðadagur bókarinnar 23. apríl hafi slegið í gegn, en sú dagsetning var valin vegna þess að þann dag eru bæði Shakespeare og Cervantes fæddir, en dagsetningin er ekki síður mikilvæg fyrir okkur sem fæðingardagur Halldórs Laxness.

Á síðustu aðalráðstefnu UNESCO var samin tillaga um réttgengi allra tungumála í netheimum og aðgengi allra tungumála að gagnasöfnum. Sveinn telur það þjóðernislegt mál að unnið verði að því að helstu stýrikerfi og forrit verði þýdd á sem flestar þjóðtungur, þannig að hvert barn sem kynnist tölvum geti gert það á sínu móðurmáli. Aðalstöðvar UNESCO eru í París og þar starfa um 1200 manns, en aðildarríkin eru 189 og því stendur megnið af mannfjölda heimsins að baki samtakanna. Um 900 manns vinna í útibúum, sem eru í öllum heimshornum og sinna þau ákveðnum verkefnum sem geta tekið til fleiri landa en þess sem útibúið er staðsett í. Stjórnarnefnd UNESCO ræður sínum ráðum tvisvar til þrisvar á ári í tvær til sex vikur í senn. Allsherjarráðstefnu sækir fólk úr þjóðnefndum hvers ríkis og segir Sveinn þær tryggja lýðræðislega rótfestingu starfseminnar og vera um leið sýnilegt andlit samtakanna í aðildarríkjunum. "Á aðalráðstefnunni í haust vorum við óvenjuvel mönnuð, og gátum tekið virkan þátt í flestum málum. Í íslensku UNESCO-nefndinni eru nú, auk okkar Guðnýjar sem sinnum mennta- og menningarmálum, dr. Hafliði P. Gíslason prófessor, fyrir vísindi, Elín Hirst varafréttastjóri fyrir fjölmiðlun, Margrét Leósdóttir læknir fulltrúi yngstu kynslóðarinnar og Estrid Brekkan frá utanríkisráðuneytinu. Sigrún Jónsdóttir ritari UNESCO-nefndarinnar var einnig í hópnum." Undirnefndir sinna einstökum efnisþáttum og vinna margar með öðrum stofnunum Sameinuðu þjóðanna. Sveinn segir Íslendinga geta mikið lagt af mörkum til starfsemi UNESCO. "Við erum vinnusamt fólk og búum yfir margvíslegri þekkingu og hugviti, og allt slíkt getur skilað sér með þátttöku okkar í þessu starfi. Við getum tekið þátt í stefnumótun og breytt vinnuaðferðum ef við viljum. Við eigum stuðning Norðurlandaþjóðanna í ýmsum baráttumálum okkar. Við erum lítil, en getum áorkað miklu, og verið fyrirmynd annarra eyþjóða eins og til dæmis í Karíbahafi - þjóða sem líkjast okkur um margt. Norðurlöndin hafa ætíð haft gott orð á sér í alþjóðasamstarfi og við getum miðlað af reynslu okkar hér heima á þeim sviðum sem okkur hefur tekist best upp í. Ég hefði viljað sjá meiri peninga renna til þeirra verkefna sem felast í því að tengja saman þjóðirnar. Það er mikil þörf á því, því í dag er hægt að segja að við lifum öll í sama þorpinu."

begga@mbl.is