11. desember 2001 | Fasteignablað | 1840 orð | 4 myndir

Höfuðbólið og fræðasetrið Hólavellir, Suðurgötu 20

Fjölskylda Péturs Magnússonar og Ingibjargar Guðmundsdóttur: Fremst sitja Ingibjörg og Pétur, en í miðju dætur þeirra, Sigríður og Þorbjörg. Aftast standa synirnir Pétur, Ásgeir, Guðmundur, Stefán, Magnús og Andrés. Myndin er tekin 1945.
Fjölskylda Péturs Magnússonar og Ingibjargar Guðmundsdóttur: Fremst sitja Ingibjörg og Pétur, en í miðju dætur þeirra, Sigríður og Þorbjörg. Aftast standa synirnir Pétur, Ásgeir, Guðmundur, Stefán, Magnús og Andrés. Myndin er tekin 1945.
[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
Húsið var gert upp í sinni upprunalegu mynd. Allt tréskraut hússins var endurnýjað og öllum gluggum komið í upprunalegt horf, með krosspóstum og römmum um hverja rúðu. Freyja Jónsdóttir fjallar hér um húsið Suðurgata 20, sem upphaflega var reist af dr. Jóni Þorkelssyni þjóðskjalaverði.
ÞARNA stóð áður Hólavallaskóli sem tók til starfa árið 1786. Fyrsta veturinn voru tuttugu og níu nemendur í skólanum og var svefnhýsi þeirra í risi aðalbyggingarinnar. Rúmstæði voru níu fyrir þrjátíu pilta og var enginn ofn á loftinu.

Þá bjó Höyer, þýskur skósmiður, á Melshúsum sem stóðu rétt við hið nýja skólahús; og var hann ráðinn skólabryti og sá um ræstingu í skólans. Kona hans sá aftur á móti um matseldina og var matstofa í Melshúsum.

Skólahald gekk illa, var það bæði vegna fjárskorts og þess að hið nýja hús var afar illa byggt, kalt og hriplekt. Skólinn á Hólavöllum var lagður niður vorið 1804 en var síðan endurreistur á Bessastöðum haustið 1805.

Í skólahúsinu hélt Alþingi síðustu fundi sína 1799 og 1800 áður en það var lagt niður tímabundið. Landsyfirréttur var um tíma í húsi Hólavallaskóla en hrökklaðist þaðan í febrúarmánuði 1807 vegna kulda og trekks. Skólahúsið var rifið skömmu síðar.

Árið 1803 var reist "stjörnuskoðunarhús" efst í Hólavallalóðinni. Sá sem það gerði var Hans Wettsen, danskur liðsforingi og landmælingamaður. Tukthúslimir voru aðallega látnir vinna verkið. Árið 1830 var turninn rifinn og reist þar vindmylla sem Knudtzon kaupmaður lét gera.

Nýtt timburhús reist 1903

Árið 1903 reisti dr. Jón Þorkelsson þjóðskjalavörður sér reisulegt timburhús, sem enn stendur á þeim slóðum sem Hólavallaskóli stóð áður, á lóð sem hann kaupir úr Melshúsatúni 17. febrúar 1903. Þegar húsin við Suðurgötu fengu númer var húsið fyrst númer 18 en síðar varð það númer 20 við götuna.

Í fyrstu virðingu sem gerð var á húsinu segir að það sé 16 x 14 álnir að grunnfleti, auk inn- og uppgönguskúrs 4 x 4 álnir að grunnfleti. Húsið er einlyft, með porti, kvisti, risi, og kjallara. Það er byggt af bindingi með steinsteypu í binding. Klætt utan með pappa og járni á rimlum og með járnþaki á 5/4" borðasúð.

Niðri í húsinu eru þrjú íbúðarherbergi, eldhús, búr, tveir gangar og tveir fastir skápar. Allir útveggir og skilveggir í húsinu eru strálagðir og kalkdregnir og einnig öll loft. Hæðin er ýmist veggfóðruð eða máluð. Þar eru þrír ofnar og ein eldavél.

Uppi eru sex íbúðarherbergi, gangur og geymsluherbergi sem allt er strálagt og kalkdregið á loftum og veggjum. Allt málað. Þar eru fjórir ofnar. Á skammbitum eru gólfborð. Þar uppi er þurrkloft og tvö geymslurými. Milligólf er í öllum bitalögum og öll þaksúðin er stoppuð með sagspónum.

Kjallari er undir öllu húsinu með steinsteypugólfi og steinsteypuveggjum. Í honum eru þvottahús og fimm geymsluklefar. Í þvottahúsinu er vatnspottur og í einu geymslurýminu eru vatnsgeymir, vatnsleiðslupípur og vatnsdæla. Afrennslispípur liggja frá húsinu undir gólfinu.

Á húsinu eru tveir reykháfar, annar tvöfaldur. Við vesturhlið hússins er inn og uppgönguskúr með kjallara undir. Hann er byggður eins og húsið með kalkdregnu lofti og veggjum. Í honum er salerni og einn fastur skápur.

Talið er fullvíst að Jón Þorkelsson hafi flutt húsið inn tilhöggvið frá Noregi, þó að þess sé ekki getið í virðingu. Lengi vel var rúmt um húsið og á gömlum myndum og málverkum af Reykjavík frá þeim tíma ber mikið á húsinu þar sem það gnæfir yfir fáeina lágreistar byggingar í nágrenninu.

Skólabær var næsta hús við Hólavelli. Það hús stendur enn en talsvert breytt. Árið 1930 var reist steinhús á lóð Skólabæjarins sem er í eigu Háskólans eins og gamla húsið. Er það nú Suðurgata 26.

Einn mesti lærdómsmaður sinnar tíðar

Dr. Jón Þorkelsson fæddist 16. apríl 1859 á Ásum í Skaftártungum, sonur séra Þorkels Eyjólfssonar er síðar sat á Borg á Mýrum og konu hans, Ragnheiðar Pálsdóttur. Faðir Ragnheiðar var Páll Pálsson, prófastur í Hörgsdal, en hann var kominn af prestum og sýslumönnum í karllegg allt aftur til 1577. Móðir séra Þorkels var Guðrún Jónsdóttir, dóttir þjóðskáldsins séra Jóns Þorlákssonar á Bægisá.

Jón ólst upp í fóstri hjá Eiríki Jónssyni hreppstjóra í Hlíð í Skaftártungum og konu hans Sigríði Sveinsdóttur. Jón gekk menntaveginn og er talið að fótamein sem hann fékk fyrir fermingu, sem olli því að hann gekk haltur alla ævi, hafi orðið til þess að hann settist á skólabekk. Mun bróðir hans, Eyjólfur úrsmiður, hafa veitt honum talsverðan stuðning.

Jón fór í Lærða skólann og lauk þaðan prófi árið 1882. Sama ár fór hann til Kaupmannahafnar og hóf að lesa norræna málfræði. Á fyrsta námsári sínu þar tók hann til við að afrita íslenskar heimildir í Árna Magnússonar safni. Hann tók próf í heimspeki 1883. Vorið 1886 tók Jón Þorkelsson meistarapróf í norrænu.

Hann gaf út mikið af kvæðum og öðrum fróðleik auk þess að rita þátt um Björn Jónsson, annálaritara frá Skarðsá. En útgáfa Fornbréfasafnsins er talin vera þýðingamest af öllum hans ritstörfum. Dr. Jón Þorkelsson sat á fjórum þingum og var skrifstofustjóri Alþingis.

Ásamt nokkrum öðrum mönnum gekkst hann fyrir stofnun Sögufélagsins. Hann veitti Landsskjalasafninu forstöðu frá því að það var stofnað árið 1899 þar til hann lést 10. febrúar 1924.

Dr. Jón var tvíkvæntur. Fyrri kona hans var Karólína Jónsdóttir og eignuðust þau þrjú börn. Síðari kona hans var Sigríður Finnbogadóttir frá Presthúsum í Mýrdal og eignuðust þau eina dóttur.

Dr. Jón seldi húsið Eggerti Jónssyni sem síðan selur það Holger Wiehe árið 1917. Næsti eigandi að Hólavöllum var Páll Ólafsson frá Hjarðarholti. Páll stundaði verslunarstörf en flutti síðan til Færeyja með fjölskyldu sína.

Eigendaskipti árið 1924

Árið 1924 selur hann Pétri Magnússyni og konu hans Ingibjörgu Guðmundsdóttur Hólavelli. Þegar þau kaupa húsið stóð hesthús á lóðarmörkum, norðan íbúðarhússins. Heyhlöðu lét Pétur byggja við hesthúsið.

Pétur Magnússon fæddist á Gilsbakka í Borgarfirði 10. janúar 1888. Foreldrar hans voru Magnús Andrésson, prófastur og alþingismaður á Gilsbakka, og kona hans Sigríður Pétursdóttir Sívertsen, verslunarmanns á Eyrarbakka. Pétur varð yfirréttar-málaflutningsmaður árið 1915 og hæstaréttarlögmaður frá 1922.

Jafnframt starfaði hann við Landsbanka Íslands og var einnig meðstjórnandi í Búnaðarbankanum. Varð viðskipta-, landbúnaðar- og fjármálaráðherra frá 1944 til 1947. Hann var bæjarfulltrúi í Reykjavík og um skeið forseti bæjarstjórnar.

Pétur Magnússon sat á Alþingi frá 1930 til æviloka en hann lést 26. júní 1948. Kona Péturs var Ingibjörg Guðmundsdóttir, fædd 6. júní 1895. Hún var dóttir hjónanna Helgu Bjarnadóttur sem var hálfsystir Torfa skólastjóra í Ólafsdal og Guðmundar Viborg Jónatanssonar gullsmiðs.

Pétur og Ingibjörg eignuðust átta börn, sex syni og tvær dætur, sem öll náðu fullorðinsaldri. Ingibjörg var góðum gáfum gædd og listfeng. Meðal annars mótaði hún ýmsa hluti úr leir og var með þeim fyrstu hérlendis sem máluðu á postulín. Ingibjörg Guðmundsdóttir lést 14. janúar 1966.

Reist á útsýnishæð

Ásgeir Pétursson sýslumaður, einn af bræðrunum frá Hólavöllum, hefur tekið saman óprentuð minningabrot frá æskuárum sínum í húsinu. þar segir hann meðal annars: "Húsið stóð á stórri eignarlóð og átti bæði land að Suðurgötu og því sem síðar var Garðastræti. Það er skráð Suðurgata 20. Lóðin var suðausturhluti Hólavallahólsins, sem síðar var lækkaður og fluttur á brott, er Hólavallagata var lögð. Húsið stóð því á hæð sem gnæfði hátt yfir hallandi landið niður yfir Suðurgötu og að Tjörninni. Útsýnið var því afar gott."

Ásgeir lýsir útsýninu frá Hólavöllum þannig: "Úr kvistgluggum á framhlið hússins sást yfir Tjörnina og meginhluta bæjarins. Skálafell, Hengill, Lönguhlíðarfjöll og Bláfjöll voru ramminn að austan. Úr suðurgluggunum sást yfir Vatnsmýrina, allar götur í Skerjafjörð. Keilir blasti við með sína heillandi pýramídalögun. Svæðið niður að Suðurgötu var þá opið og óbyggt. Húsin númer 18 og 22 voru þá enn ekki byggð."

Ásgeir minnist þess að áður en hitaveitan var lögð að á köldum vetrardögum þegar veður var kyrrt, lá reykurinn eins og þykkt brúnt ský yfir kvosinni. Þar við bættist reykurinn frá gufuskipum í höfninni. Þegar litið var út um kvistgluggana á Hólavöllum sást ekki til fjalla vegna þessa myrka skýs.

Upp úr 1960, eftir að börnin voru farin að heiman, leigði Ingibjörg hæð hússins. Þar bjó Ásta Jónsdóttir amma Davíðs Oddssonar forsætisráðherra og tókst mikil vinátta með Ástu og Ingibjörgu. Um tíma átti heima í húsinu Ingibjörg, dóttir Ástu, og Davíð, sonur hennar. Það hafa því tveir formenn Sjálfstæðisflokksins, Davíð og Pétur Magnússon, átt heima á Hólavöllum. Auk þess var Ásgeir Pétursson sýslumaður, sem ólst þar upp, lengi varaformaður flokksins.

Þegar frú Ingibjörg lést keypti Pétur, einn bróðirinn, Hólavelli af systkinunum. Hann bjó þar með fjölskyldu sinni til ársins 1975. Þá seldi hann Málfríði Guðmundsdóttur fóstru húsið.

Á meðan Hólavellir voru í eigu Málfríðar lét hún leggja parket á gólf hæðarinnar og setti nýja eldhúsinnréttingu. Hún betrekti og málaði stofurnar og í hennar tíð í húsinu voru stofurnar aðgreindar sem, bláa-, græna, og bókastofa. Einnig lét hún vinna upp upphaflegu gólffjalirnar í einu herbergi í rislyfti hússins, ásamt því að mála húsið að utan. Skipt var um allar raf- og pípulagnir í húsinu en gömlu pottofnarnir notaðir áfram. Einnig lét Málfríður byggja myndarlega verönd fyrir framan aðaldyrnar.

Málfríður er fóstra að mennt og á meðan hún bjó í húsinu rak hún þar myndarlegt barnaheimili sem gott orð fór af og komust þar að færri en vildu með börnin sín.

Fyrstu árin hafði hún barnaheimilið á aðalhæðinni en síðan flutti hún aðstöðuna í kjallara hússins, eftir að hafa innréttað hann með þarfir barna fyrir augum.

Úr kjallaranum eru dyr út í garðinn sem er plássmikill og í góðu skjóli.

Hann var því ákjósanlegt og öruggt svæði til leikja fyrir lítil börn. Málfríður segist eiga margar góðar minningar frá Hólavöllum, um húsið, börnin og foreldra þeirra.

Áhugasamir eigendur

Árið 1986 kaupa hjónin Sveinn Magnússon læknir og Kristín Bragadóttir, forstöðumaður þjóðdeildar Landsbókasafns Íslands-Háskólabókasafns, Hólavelli af Málfríði og eiga enn. Þau hafa lagt kapp á að gera húsið upp í sinni upphaflegu mynd.

Skipt var um allt járn á húsinu, en skrautið sem fyrir var reyndist ónýt. Allt tréskraut hússins var því endurnýjað og vann Sveinn það sjálfur.

Öllum gluggum hússins var komið í upprunalegt horf, með krosspóstum og römmum um hverja rúðu. Húsið hafði orðið að þola það sama og flest önnur gömul hús í Reykjavík, að vera augnstungið þegar skipt hafði verið um glugga í því. Fyrir ofan gluggana voru settir nýir skrautlistar eins og upphaflegu listarnir voru með mjög fallegu munstri sem Sveinn sagaði út.

Ekki þurfti að skipta um gluggaumbúnaðinn sjálfan og voru sólbekkirnir látnir halda sér en þeir eru sérstakir vegna þess að sitt hvoru megin á þeim er skarð sem heldur gluggatjöldum til hliðar þegar þau eru dregin frá.

Í efri hæð / rislyfti var unnið í gegnum dúka og teppi í þremur herbergjum og gangi og upphaflegu gólffjalirnar unnar upp.

Utan á húsinu er skrautlisti, gerður eins og listinn sem fyrir var, sem nemur ofanvert við glugga hæðarinnar og setur mikinn svip á húsið.

Núverandi eigendur breikkuðu veröndina og gerðu nýjar tröppur. Húsið stendur í stórum og vel hirtum garði og á einum stað má sjá upphækkun sem gæti verið leifar af rústum Hólavallaskóla. Það verður þó ekki sannað nema að grafið verði í þústina.

Kristín hefur sýnt bókmenntaverkum Jóns Þorkelssonar mikinn áhuga og hefur ritað um þau bæði í innlend og erlend tímarit.

Án efa verður þeim ljóst sem lesa þetta greinarkorn að margt og mikið er ósagt sem ekki verður komið í eina blaðagrein, um sögu þessa merka höfuðbóls í hjarta Reykjavíkur.

Helstu heimildir eru: B-skjöl, brunavirðingar, íbúaskrár og viðtöl við núverandi eigendur, einnig Pétur Pétursson, Ásgeir Pétursson, Málfríði Guðmundsdóttur o.fl.

Aðgangsupplýsingar

Notandi:Þú ert ekki innskráð(ur).
Greinin: Þessi grein er ókeypis þar sem hún er eldri en þriggja ára.
Morgunblaðið - fyrsta forsíðan

Morgunblaðið hjá Landsbókasafni

Á vefnum timarit.is er að finna stafrænt safn Landsbókasafns yfir helstu dagblöð og tímarit landsins. Þetta er eina leiðin til að leita að efni úr Morgunblaðinu frá því fyrir 1986.