Uppdráttur af Engey frá árinu 1878 sem Sveinn Sveinsson búfræðingur teiknaði. Uppdrátturinn er í vörslu Guðnýjar Halldórsdóttur í Háteigi í Reykjavík.
Uppdráttur af Engey frá árinu 1878 sem Sveinn Sveinsson búfræðingur teiknaði. Uppdrátturinn er í vörslu Guðnýjar Halldórsdóttur í Háteigi í Reykjavík.
[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
ENGEY hefur oft orðið mönnum að umræðuefni. Í Lesbók Morgunblaðsins 12. ágúst síðastliðinn birtist til dæmis grein þar sem ýmsan fróðleik er að finna um síðustu ábúendur í Engey um miðja nýliðna öld.
ENGEY hefur oft orðið mönnum að umræðuefni. Í Lesbók Morgunblaðsins 12. ágúst síðastliðinn birtist til dæmis grein þar sem ýmsan fróðleik er að finna um síðustu ábúendur í Engey um miðja nýliðna öld. Hér á eftir verður stiklað á stóru um sögu eyjarinnar en einkum staldrað við 19. öldina sem kalla má blómaskeið í byggðarsögu hennar. Þá bjuggu þar nafnkunnir bátasmiðir og sjósóknarar auk þess sem myndarbúskapur var þar rekinn. Hið svokallaða Engeyjarlag á bátum snertir nýjungar í bátasmíði á þessum tíma. Engeyjarættin svonefnda á rætur að rekja til þeirra sem þarna bjuggu þá og reyndar miklu fyrr því að skv. Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalín var Erlendur Þórðarson ábúandi á 1/6 hluta eyjarinnar árið 1703. Hann var langafi Snorra Sigurðssonar sem kallaður var hinn ríki og oft hefur verið nefndur ættfaðir þeirra sem kenndir hafa verið við Engey í seinni tíð. Snorri fæddist í Engey 1754 og lést þar fjörgamall árið 1841. Hann "var svo heppinn maður til sjáfar að honum brást varla fiskur, þó ei feingi aðrir, og svo var um allt, að hvað sem hann tók fyrir, þá var sem heppnin fylgdi honum hvervetna," sagði dómkirkjupresturinn Helgi G. Thordersen, síðar biskup, um Snorra látinn.

Hallgerður langbrók og Engey

Margt er þoku hulið um eignarhald og búsetu í Engey. Nafn eyjarinnar gæti bent til að upphaflega hafi hún verið nytjuð frá landi, einkum sem slægjuland, engi. Njáls saga greinir frá því að eftir að Glúmur gekk að eiga Hallgerði langbrók hafi bróðir hans, Þórarinn Ragabróðir (lögsögumaður 950-969), látið honum eftir Varmalæk en farið sjálfur í Laugarnes. "Engey skulum við eiga báðir saman ... en ef eg lifi þér lengur, þá ætla eg mér Varmalæk." Eftir víg Glúms skiptu þau Þórarinn og Hallgerður um bústaði, og fluttist hún "suður á Laugarnes". Hvað þá varð um Engey kemur ekki fram en ekki er ólíklegt að sú fræga kona hafi að minnsta kosti fengið hana hálfa í sinn hlut. Ýmsir hafa velt fyrir sér hvernig á því standi að Engey (og Laugarnes) skuli hafa gengið úr greipum ættmenna Ingólfs Arnarsonar svo snemma og hefur sú tilgáta komið fram að Óleifur hjalti, faðir Glúms og þeirra bræðra, hafi átt dóttur Ingólfs og fengið þessi lönd með henni. En slíkra mægða er hvergi getið og verður það að teljast undarlegt. Önnur hugmynd er sú að Ragi sem nefndur er í Egils sögu og Landnámu sem Ragi "í Laugardal" hafi verið tengdasonur Þorsteins Ingólfssonar; hann hafi dáið ungur og bræður hans erft hann. Þessi getgáta strandar helst á því að vitað er að Ragi átti afkomendur sem hafa þá verið réttbornir erfingjar hans.

"Engey brosir á móti þér"

Lengra verður ekki haldið í þessum leik en geta má þess að Engey og Laugarnes fylgdust löngum að, virðast hafa verið í sömu eign um aldir. Það er ekki fyrr en um 1800 að breyting verður þar á þegar ábúandinn í Engey, fyrrnefndur Snorri ríki, kaupir eyna. Rúmum þremur áratugum síðar selur hann hana (þó hann búi þar enn) gullsmiðnum á Bessastöðum, Þorgrími Tómassyni, föður Gríms Thomsen. Kona Þorgríms, Ingibjörg Jónsdóttir, skrifar Grími amtmanni bróður sínum 12. mars 1833: "Við höfum í vetur eignast Engey. Þú manst víst eftir henni. Hún varð feikna dýr." Eftir lát Þorgríms árið 1849 virðist Grímur Thomsen sonur hans hafa lagt áherslu á það við móður sína að Engey yrði ekki seld enda þótt miklar skuldir hvíldu á henni. "Ekki skal selja Engey," segir hún í bréfi til hans árið 1850. Svo er jafnvel að sjá sem hvarflað hafi að Grími að setjast að í Engey er tímar liðu. Guðrún systir hans nefnir þetta tvívegis við bróður sinn og segir í bréfi til hans 4. mars 1851: "Svo er Engey á sama stað og brosir á móti þér og bíður þín og þinnar ákvörðunar, hana snertir enginn maður." Þetta var á uppgangstímum Gríms í dönsku utanríkisþjónustunni. Ekki settist hann að í Engey svo sem kunnugt er. En það er ekki fyrr en árið 1905 að eyjan fer úr eigu fjölskyldu hans.

Engeyjarlagið

Þegar Snorri ríki gerist hrumur af elli verður tengdasonur hans, Pétur Guðmundsson frá Skildinganesi (f. 1786), sá ábúenda í Engey sem mest ber á. Pétur Benediktsson segir í óprentuðu riti sínu um Engey að hann hafi flutt "tvennt með sér til Engeyjar, nafnið og smíðahneigðina". Hann var þekktur skipasmiður og sennilega má eigna honum "Engeyjarlagið" sem síðar var kallað svo. Í samtímaheimild er getið um "það lag sem hann brúkaði á skipum" og tók öðrum fram. Reyndar hafa seinni fræðimenn eignað Engeyjarlagið sonum hans, Jóni og Guðmundi. Pétur drukknaði við Engey á leið frá Reykjavík að kvöldi 22. september 1852 og mun hafa verið við skál. Þjóðólfur greindi frá því nokkrum dögum síðar að bátnum hefði hvolft því bæði var dimmt og aftakaveður gekk að. Sonarsyni hans nýfermdum skolaði á land í Engey og tókst að skríða heim undir bæ og varð bjargað. En lík Péturs og bát rak á land á Akranesi. Þrettán árum áður hafði Pétur skrifað í Búnaðar-rit Suðuramtsins: "[Formanninum er] allt kapp best með forsjá ... Hann ætti að venja sig á að fara vel að sjó, og kalla ég það, ef hann sækir að vísu djarft, en situr ekki lengi, síst þegar tvísýnt veður er á loptinu. Fyrir eingan mun ætti hann að bíða á sig myrkur á haustvertíðum, en róa heldur snemma, þá dagur er í vændum." Eigi má sköpum renna.

Kristinn í Engey

En Pétur hafði eignast lærisvein sem átti eftir að drottna yfir Engey í 40 ár. Þetta var Kristinn Magnússon frá Brautarholti á Kjalarnesi, af þeirri nafntoguðu Kortsætt sem Írafells-Móri fylgdi. Kortsætt, handbók Írafellsmóra (óprentað rit) eftir Pétur Benediktsson geymir mikinn fróðleik um þennan ættbálk. Kristinn gekk að eiga Guðrúnu dóttur Péturs árið eftir að faðir hennar drukknaði. Hún var rúmum 9 árum eldri en Kristinn og hafði að sögn hryggbrotið 11 biðla áður en hún játaðist honum. Hann var mikill athafnamaður til sjós og lands, skipasmiður, formaður, útgerðarmaður, oddviti og bóndi. Hann hélt áfram að smíða skip í anda tengdaföður síns og mága og þótti "bestur skipasmiður innan Garðskaga", og á árunum 1853-75 smíðaði hann alls 220 skip og báta, allt frá tveggja manna förum upp í áttæringa. En framlag hans til seglabúnaðar er sennilega ekki ómerkara því eftir fiskveiðasýningu sem hann sótti í Björgvin árið 1865 tókst honum að þróa seglabúnað sem síðar varð almennur á opnum bátum og skipum við Faxaflóa. Kristinn hóf jafnframt þilskipaútgerð ásamt Geir Zoëga og Jóni Þórðarsyni í Hlíðarhúsum árið 1866 og er sú saga mikil og merk þótt ekki verði rakin hér. Þar með hófst hið mikla veldi Geirs og má rekja það til áhrifa fyrrgreindrar sýningar í Björgvin. Þrjú þilskip höfðu þeir félagar átt saman áður en Kristinn seldi Geir hlut sinn.

Sigurður Ingjaldsson frá Balaskarði var um tíma háseti á fyrsta þilskipi þeirra Kristins. Honum farast svo orð í ævisögu sinni: "Það var siður Kristins að koma til okkar þegar við komum inn, og færa okkur eitthvert nýnæmi að gjöf, og eins þegar við fórum út, þá að gefa okkur tvo potta af rommi og hvítasykur í það og sagði okkur að hita púns til að gleðja okkur á leiðinni út. Líka var hann alúðlegur við okkur, svo okkur þótti vænt um hann."

Eitt af þremur börnum þeirra Kristins og Guðrúnar komst upp, sonurinn Pétur. Þótti hann afbragð annarra manna. Hann missti heilsuna 33 ára og lést tveimur árum síðar, 1887. Hann og kona hans, Ragnhildur Ólafsdóttir frá Lundum í Stafholtstungum, höfðu þá eignast fjórar dætur.

Um mannfjölda og fleira

Frú Ingibjörg húsfreyja á Bessastöðum gat þess í bréfinu frá 1833 að Engey hefði verið "feikna dýr". Um aldir hafði hún talist verðmæt eign. Hún var til dæmis mun hærra metin en Laugarnes; árið 1520 er hún metin til 30 hundraða en Laugarnes 20. Fyrir grúskara er fróðlegt að kynnast eignarhaldi þessara jarða og málaþrasi sem löngum hefur fylgt því. Ég rek þá sögu í BA-ritgerð frá 1970 sem nálgast má á Háskólabókasafni. Þar koma margir höfðingjar við sögu og hefur þeim þótt eignin góð þó ekki hafi hún talist til höfuðbóla. Af eigendunum má nefna Ögmund biskup Pálsson, síðasta katólska biskupinn í Skálholti, og Gísla lögmann Hákonarson (d. 1631) sem sjálfur bjó í Engey um tíma; Odd lögmann Sigurðsson og Jón biskup Árnason í Skálholti. Athygli vekur að Engey og Laugarnes gengu gjarnan til dætra og tengdasona.

Eins og vikið var að er ekki vitað hvenær bú í Engey hófst en af Íslendingasögu Sturlu Þórðarsonar má sjá að árið 1236 hefur verið búið þar rausnarbúi því að Sturla Sighvatsson fær þaðan "bæði mjöl og skreið". Af þessu má ætla að útgerð hafi þá þegar og löngum síðan verið mikilvæg undirstaða búrekstrarins enda aðstæður til lendingar allgóðar. Ekkert er vitað hvort þar var fjölbýlt á fyrri öldum og um mannfjölda eru engar heimildir fyrr en 1703. Vitað er að kirkja var þar árið 1379 og bendir það til nokkurs fjólksfjölda þar um þær mundir.

Í máldaga frá því ári segir að þar skuli vera heimilisprestur "ef bóndi vill" og er það vísbending um að einungis eitt býli hafi þá verið í eynni. Árið 1703 eru íbúar 47 (ábúendur fimm auk tveggja hjáleigubænda), en fækkar smátt og smátt á 18. öld og eru 24 árið 1801. Þetta er á mestu uppgangstímum Snorra ríka en þá er eins og fjölbýli leggist þar af því árið 1801 er aðeins getið um fjölskyldur í húsmennsku. Íbúar eru 44 árið 1845 og 47 fimmtán árum síðar. Þá fækkar þeim lítillega og eru 35 árið 1880 og 38 árið 1901.

Um Brynjólf í Engey

Þegar hér er komið höfðu ábúendur verið tveir um langt árabil, fyrrnefndur höfðingi, Kristinn Magnússon, og Brynjólfur Bjarnason frá Kjaransstöðum á Akranesi. Hann gekk árið 1868 að eiga uppeldisdóttur Kristins og Guðrúnar í Engey sem jafnframt var systurdóttir Guðrúnar, Þórunni Jónsdóttur. Geta má þess að dóttir þeirra, Guðrún, giftist Þorsteini Þorsteinssyni í Þórshamri, nafnkunnum útvegsmanni sem lært hafði til sjómennsku á Engey, einu af þilskipum Kristins. Brynjólfur var afkastamikill bátasmiður enda lærisveinn Kristins í Engey. Hann var jafnframt útvegsbóndi og farnaðist vel. Hann bjó lengstum á 1/3 hluta eyjarinnar og keypti hann árið 1905. Skömmu síðar tóku tveir sona hans við búinu og bjuggu þar fram eftir 5. áratug síðustu aldar.

Ragnhildur Ólafsdóttir

En víkjum þá aftur að Kristni Magnússyni og tengdadóttur hans, Ragnhildi Ólafsdóttur. Hún var aðeins 33 ára þegar Pétur maður hennar lést. Heimilið var stórt (um 20 manns) og Guðrún tengdamóðir hennar farin að reskjast. Það kom því í hlut Ragnhildar að annast bústjórn innan húss og reyndar utan húss að miklu leyti einnig því Kristinn varð blindur um þetta leyti, þá um sextugt. Undir stjórn Ragnhildar var heimilið rómað fyrir myndarskap. Ýmsar nýjungar flutti hún inn og nægir þar að nefna eina af fyrstu prjónavélunum á Suðurlandi og skilvindu.

Ragnhildur naut aðstoðar bróður síns Ólafs við ýmsar nýjungar í búskap; hann hafði numið við búnaðarskóla í Noregi 1877-79 en gerðist síðar bóndi í Lindarbæ í Holtum (faðir Ragnars Ólafssonar lögfræðings og þeirra bræðra). Mun hafa verið sóst eftir mjólkurafurðum frá Ragnhildi í Engey.

Æðarvarp hófst til vegs í Engey undir umsjá Kristins og síðar Ragnhildar. Þegar best lét fengust þar 90 pund af hreinsuðum dún sem er gríðarmikið þegar þess er gætt að af 10 pundum dúns fást einungis tvö til þrjú af hreinsuðum dún.

Dætur Ragnhildar og Péturs voru Guðrún sem giftist Benedikt Sveinssyni alþingismanni; Ragnhildur sem giftist Halldóri Kr. Þorsteinssyni skipstjóra og útgerðarmanni í Háteigi (bróður fyrrnefnds Þorsteins í Þórshamri og hins nafnkunna tónlistarmanns, sr. Bjarna Þorsteinssonar á Siglufirði); Ólafía; og Maren sem giftist Baldri Sveinssyni ritstjóra, bróður Benedikts. Fimm árum eftir lát Péturs giftist Ragnhildur Bjarna Magnússyni frá Digranesi í Seltjarnarneshreppi; hann hafði alist upp hjá Kristni og Guðrúnu í Engey frá 8 ára aldri. Um tíma var hann skipstjóri á einu af þilskipum Kristins. Bjarni og Ragnhildur eignuðust eina dóttur, Kristínu, sem síðar giftist Helga Tómassyni yfirlækni á Kleppi. Til fróðleiks skal þess getið að Bjarni Benediktsson forsætisráðherra var skírður í höfuðið á Bjarna Magnússyni, stjúpföður móður sinnar, Guðrúnar Pétursdóttur. Eftir afa sínum, Pétri Kristinssyni í Engey, er svo Pétur Benediksson heitinn en Kristinn Magnús Baldursson lögfræðingur eftir langafa sínum Kristni Magnússyni í Engey. Ragnhildur Helgadóttir fyrrverandi ráðherra er skírð eftir ömmu sinni, Ragnhildi í Engey. Og svona mætti víst halda áfram.

Þau Ragnhildur og Bjarni reistu myndarlegt íbúðarhús úr timbri í Engey árið 1896. Og Brynjólfur reisti hús á sínum parti skömmu fyrir aldamót (austurbærinn). Þessi hús stóðu á háeynni fram undir 1970 að þau voru brennd. Ragnhildur og Bjarni keyptu sinn hluta í Engey árið 1905, "meðfram til þess að geta selt aftur ásamt húsinu," eins og segir í minningargrein um Ragnhildi.

Tímar voru nú breyttir. Það var orðið erfitt að fá fólk til starfa í Engey og góða menn á bátana. Þau hjón afréðu að selja hlut sinn í eynni árið 1907. Ef til vill hefur Ingvarsslysið svokallaða orðið til að hraða þessari ákvörðun eitthvað. Bjarni varð áhorfandi að því úr Engey þegar þilskipið Ingvar fórst úti fyrir Viðey 7. apríl 1906 og með því 20 menn. Skipstjóri var Tyrfingur Magnússon, bróðir Bjarna, og hafði hann að nokkru alist upp í Engey. Ragnhildur lést árið 1928 en Bjarni 1952, þá kominn á tíræðisaldur.

Báturinn dreginn yfir eyna

Hér hefur einkum verið dvalið við hina svokölluðu Engeyjarætt, afkomendur og tengdafólk Snorra ríka. Skylt er að víkja að lokum aftur að börnum Brynjólfs Bjarnasonar sem síðust afkomenda Snorra ríka bjuggu í eynni. Haustið 1945 var þar ekki mannmargt, aðeins bræðurnir Bjarni og Brynjólfur, systir þeirra og kona Brynjólfs. Bjarni veiktist hastarlega skömmu fyrir jól. Útsynningur var og ekki viðlit að komast frá eynni sunnanverðri. Tók þá Brynjólfur það ráð að láta hest draga bátinn yfir þvera eyna. Með aðstoð kvennanna tveggja og Bjarna, sem hafði þrek til að teyma hestinn, tókst Brynjólfi að koma bátnum á sjó við norðanverða eyna. Þeir bræður komust svo í land í Vatnagörðum. En Bjarna varð ekki bjargað; hann lést skömmu síðar. Þá var þess skammt að bíða að ætt Snorra ríka hyrfi af vettvangi Engeyjar.

Heimildir :

Hér hefur verið stuðst við fyrrnefnda BA-ritgerð mína frá 1970. Við samningu hennar naut ég nálægðarinnar við þær tvær Engeyjarsystur sem þá voru enn á lífi, ömmu mína Marenu Pétursdóttur (f. 1884) og Ólafíu (f. 1881). Þær fræddu mig m.a. um örnefni í eynni og hef ég birt grein um þau í Landnámi Ingólfs 3 1985. Skylt er einnig að geta þess að ég fékk að nota að vild vélritað rit Péturs Benediktssonar um Engeyjarætt sem var í vörslu ekkju hans, frú Mörtu Thors. Rit Péturs var mér vissulega ómetanlegt.

Um aðrar heimildir verð ég að vísa að mestu til BA-ritgerðar minnar. Hér skal þó getið bókar Ólafíu Jóhannsdóttur, Frá myrkri til ljóss 1925 (2. útg. 1957). Ólafía var í þrjú ár hjá Ragnhildi og Pétri í Engey og lýsir heimilisháttum afbragðsvel. Guðrún Pétursdóttir skrifar um æskuheimili sitt í bókinni Móðir mín árið 1958.

Þá skal bent á mjög fróðlega umfjöllun um útgerð Seltirninga í bók Heimis Þorleifssonar, Seltirningabók (1991).

EFTIRBALDURHAFSTAÐ

Höfundur er prófessor við Kennaraháskóla Íslands.