[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
Árbók Ferðafélags Íslands 2001 kom út í haust og nefnist hún að þessu sinni Kjölur og kjalverðir. Höfundar eru Arnór Karlsson og Oddur Sigurðsson. Kaflinn sem birtur er hér að neðan er eftir Arnór.

FYRSTA ferð á Kjöl sem sögur eru af var þegar Eiríkur í Goðdölum í Skagafirði sendi Rönguð þræl sinn suður á fjöll í landaleitan. Segir svo frá þessu í Landnámabók (bls. 232):

Hann kom suður til Blöndukvísla og fór þá upp með á þeirri er fellur fyrir vestan Hvinverjadal og vestur á hraunið milli Reykjavalla og Kjalar og kom þar á manns spor og skildi að þau lágu sunnan að. Hann hlóð þar vörðu þá er nú heitir Rangaðarvarða. Þaðan fór hann aftur og gaf Eiríkur honum frelsi fyrir ferð sína, og þaðan af tókust ferðir um fjallið milli Sunnlendingafjórðungs og Norðlendinga.

Ekki verður með óyggjandi hætti ráðið af frásögn þessari hvar Rönguður hefur farið en ljóst að hann hefur verið í grennd við Hveravelli. Vel má gera því skóna að hann hafi farið upp með Seyðisá og Þegjanda og síðan suður í Kjalhraun vestan við Hveravelli. Í hrauninu um 4 km suðvestur af Hveravöllum er hraundrangur sem líkist vörðu tilsýndar. Hann er um 4 m á hæð og ummálið svipað. Þó að ljóst sé að varða þessi sé ekki gerð af manna höndum má eigna Rönguði hana enda ekki mögulegt nú um 1100 árum síðar að finna vörðuna sem hann kann að hafa hlaðið. Drangur þessi eða varða getur einnig verið gagnlegur leiðarvísir þegar farið er milli landshluta því hún stendur í um 700 m hæð y.s. og þegar að henni er komið opnast nokkuð sýn til norðurs og suðurs. Reisulegur hraundrangurinn er ágætur minnisvarði um fyrstu þekkta ferð á Kjöl og þrælinn sem væntanlega hefur notið frelsisins á fjöllunum meðan hann var þar og hlaut síðan að launum það sem hverjum manni er dýrmætast.

Í sögum er víða getið um ferðir yfir Kjöl á söguöld og Sturlungaöld en væntanlega hafa þær verið reglulegastar þegar farið var til alþingis á Þingvöllum. Sumar götur sem þá voru markaðar hafa síðan haldist við og eru enn sjáanlegar. Annars staðar, einkum þar sem þær lágu um grýtt land og mela, hafa þær horfið þegar hætt var að fara þar um. Svo hafa breytingar á landi og jöklum máð út minjar um þær. Ár og lækir grafa farvegi og bera fram möl og sand og jökulröndin hefur náð misjafnlega langt niður.

Kjalarferð Daniels Bruuns

Sumarið 1898 fór um Kjöl leiðangur sem markar nokkur tímamót varðandi ferðaleiðir um svæðið. Honum stjórnaði Daniel Bruun, f. 1856, d. 1931. Bruun var liðsforingi í danska hernum að starfi og höfuðsmaður (kapteinn) að tign, en í Íslandsferðum sínum var hann á eigin vegum og með hugann mjög við fornleifafræði og menningarsögu. Hann hafði farið víða um heim og sumarið áður m.a. rannsakað minjar um byggð á Hrunamanna- og Biskupstungnaafrétti.

Ferð Bruuns um Kjöl virðist a.m.k. öðrum þræði hafa verið farin til að hvetja ferðamenn til að fara þessa leið. Frásögn af henni var gefin út í bók af Íslenska ferðafélaginu í Kaupmannahöfn 1899 og heitir Tværs over Kølen eða Um Kjöl þveran. Í upphafi frásagnarinnar af ferðinni frá Sauðárkróki til Reykjavíkur er þessi kafli:

Þeim ferðamanni sem ekki lætur sér nægja að fara í eina af hinum hefðbundnu, ég freistast til að segja, allt of hversdaglegu ferðum sem allir útlendingar dragast inn í - þeim sem er réttnefndur útilífsmaður, óhræddur við að ferðast í vikutíma um óbyggðir, þeim manni ræð ég til að ríða þvert í gegnum hálendisauðnir Mið-Íslands frá norðri til suðurs, eða öndvert.

Sláist í förina yfir "Kjölinn"! Allt sem einkennir svo mjög íslenska náttúru opnast þá fyrir okkur: Gegnum brosandi, breiðan, þéttbýlan dal - Skagafjörð - þar sem lífið dafnar í allri sinni auðlegð og margbreytni, liggur leiðin yfir fjöll strandhéraðanna upp á hásléttuna miklu, í senn auðnarlega og náttúruvæna, krýnda hvítum hvolfum jöklanna með ísnum eilífa.

Sláist í förina yfir eyðisand, yfir stríðar ár, yfir hrafnsvartar hraunbreiður, upp í voldugan gíg, eða að fjallavötnum með auðugu fuglalífi.

Sláist í förina niður í byggðir Suðurlands - til Gullfoss, Geysis, Þingvalla og Reykjavíkur.

Sláist í förina einmitt á þessari leið, því að engin ferðaleið önnur á Íslandi sýnir í einu svona mikla fjölbreytni í náttúrufari! Engin önnur býður þvílíka kosti!

Höfundur gefur ýmis ráð viðvíkjandi undirbúningi ferðarinnar og segir frá ferð sinni um Skagafjörð og frá Gilhaga suður á Kjöl síðla í ágúst 1898. Með honum í för voru sex menn og þeirra á meðal Magnús Vigfússon úr Reykjavík. Hann merkti vörðustæði á leiðinni frá Blöndu og suður yfir austanvert Kjalhraun. Magnús hlóð svo ásamt fleirum vörður á þessari leið árið eftir (1899).

Þeir eru tvo daga með tjöld sín á Hveravöllum og skoðar Bruun hverasvæðið, fer suður á Strýtur og einnig á Beinhól. Síðan liggur leið þeirra um Þjófadali og með Fúlukvísl suður í Tjarnheiði, þar sem þeir gista næstu nótt við tóftirnar sem Daniel Bruun hafði rannsakað sumarið áður og greint verður frá síðar. Þar tjalda þeir og eiga náttstað. Inn í ferðasöguna er víða fléttað lýsingum af töfrum öræfanna.

Þeir fara síðan niður með Hvítárvatni og Hvítá og lýsir Bruun upptökum hennar og heldur svo áfram:

Hvítá er þegar frá upptökum djúp og straumhörð elfur, yfirleitt hvergi væð, einnig vegna þess að botninn, svipað og með aðrar jökulár, er mjúkur og breytilegur. Fyrrum var býsna erfitt vað, "Skagfirðingavað", skammt neðan vatnsins. Um margra ára skeið hafði það verið ófært. Til þess að fjallmenn frá sveitunum kringum Geysi gætu komist upp til svæðisins fyrir austan Hvítárvatn, þar sem þeir eiga afrétt þótt undarlegt megi virðast, þá hefir timbur verið flutt uppeftir að útrennsli árinnar úr Hvítárvatni. Hér voru smíðaðir tveir bátar sem lengi komu í góðar þarfir. Þegar mr. Howell kom í sumar neðan frá Geysi og vildi grípa til bátanna reyndust þeir ónothæfir vegna leka. Fylgdarmenn hans leituðu þá vaðs á gamla staðnum og komust að því að það var aftur orðið fært. En að vísu var í ár óvenju lítið vatn í ánum. Einnig við vildum reyna þetta vað.

17. ágúst tókum við okkur upp af tjaldstæðinu við austurbakka Hvítárvatns og riðum yfir blautt flatlendi, brott frá fögrum, grænum völlum, til að ná vaðinu. Eftir hálfs annars tíma reið bar okkur að sæluhúsi á lágri hæð, rétt við staðinn þar sem Hvítá sveigir í austur og bátaferjan var. Þar sem við vissum ekki nákvæmlega hvar vaðið var urðum við að hefja leit að því. Fylgdarmenn okkar, einkum Magnús, voru feikna röskir og hugaðir. Hvað eftir annað reyndu þeir fyrir sér án árangurs - það var of djúpt og hestarnir sukku í.

Að lokum tókst það!

Um 700 álnum [400 m] suðaustan sæluhússins er riðið með ánni og niður brekku, út í lítinn hólma, áfram á annan hólma og þann þriðja - alltaf skammt frá vinstri árbakka. Frá síðasta hólmanum er nú haldið þvert á strauminn (frekar lítið eitt upp í strauminn en undan) yfir á norðurenda lítillar eyju, frá henni móti straumi á stærri eyju og síðan í land.

Vaðið er alls ekki hættulaust; sé vikið nokkrar álnir til hliðar er komið á mjúkan botn og sandbleytu. Magnús stakkst þannig á höfuðið fram af hesti sínum af því að framfætur hestsins sukku skyndilega í. Hvernig Magnús komst heill frá hættu skil ég eiginlega ekki nú. Einn tveir þrír, þá var hann kominn uppúr og hesturinn líka. Magnús hafði lent framyfir sig í sandbleytuna svo djúpt að hann var blautur frá úlnlið og upp að öxlum. Skömmu síðar lenti ég sjálfur of langt til hliðar, í straumnum miðjum, og hesturinn tók sundtökin niður á bóginn. Magnús sá það, keyrði hest sinn sporum og var allt í einu kominn á hlið við mig en vatnið gusaðist í allar áttir. Enda þótt hætta væri engin gleymi ég ekki, hvað hann var snar í snúningum. Þetta einkennir hann sem fylgdarmann; hann hafði hér sem endranær augun hjá sér. Ég blotnaði og varð að skipta um föt en það rigndi og því var tjaldað við vaðið. Hér vorum við fram á næsta dag. Frá brekkunni bak við okkur nutum við frábærlega fagurs útsýnis yfir jökulhvelið með skriðjöklum sínum, stöðuvatnið, flatneskjuna og Hvítá sjálfa sem rann í mjólkurhvítum slönguboga út meðfram hinni dimmu, nærri því svörtu grjótsléttu, Hvítárnesi.

Næsta dag, 18. ágúst, merktum við vaðið og riðum síðan niður að Geysi. Hér verður án efa, og að líkindum við fyrsta tækifæri, komið upp traustri tengingu yfir Hvítá. Bæði yfirvöldin og Íslenska ferðafélagið hafa heitið því. Vonandi kemst málið í höfn þegar á árinu 1899.

Þeir halda svo ferðinni áfram niður að Geysi og verður sú ferðasaga ekki rakin hér en í niðurlagi hennar gerir höfundur áætlun um hversu langan tíma ferð frá Sauðárkróki til Reykjavíkur taki. Hann telur að það ætti að taka að minnsta kosti 6 daga og sé þá 12-14 stunda dagleið frá Gilhaga til Biskupsþúfu við Seyðisá, önnur 9-10 stunda þaðan að Hvítárvatni og svo þriðja dagleið í óbyggðum, einnig 9-10 stunda, að Geysi.

Líklega hafa bátarnir verið endurnýjaðir eða gert við þá fljótlega eftir þetta því að þeir voru allmikið notaðir á fyrstu áratugum 20. aldarinnar og ekki fer miklum sögum af því að þeir hafi lekið til baga. Traustri tengingu var hins vegar ekki komið upp yfir ána fyrr en 37 árum eftir að Bruun og félagar hans voru þarna á ferð en þá var brúað rétt fyrir ofan vaðið sem varð þeim svo erfitt.

Vestan Hvítárvatns

Hér verður fyrst fjallað um þá leið sem næst liggur Langjökli og eru vart sjáanleg merki um. Þetta er leiðin vestan við Hvítárvatn. Ljóst virðist af bréfi séra Björns á Torfastöðum frá 1844, sem greint er frá í kafla um afréttarnytjar, að þarna hafi verið farið á 18. öld. Þá var jökullinn miklu minni en síðar og hefur væntanlega verið unnt að fara fjöruborðið. Þetta er ekki árennileg leið nú en þegar engir skriðjöklar gengu þarna niður og vatnsyfirborðið ef til vill lægra gat það litið allt öðru vísi út. Engar slóðir sjást um Karlsdrátt en á múlanum milli hans og Fremri-Fróðárdals má sjá hlaðnar vörður og líkleg merki þess að grjóti hafi verið velt úr götu, svo og hleðslu í rás á götu með hlíðinni syðst í Fróðárdal. Allt gætu þetta verið handaverk manna er unnu við lagfæringar á vörðum og götum á þessu svæði á vegum ríkisins í kringum 1930. Einn þeirra sagði þeim er þetta ritar að þeir hefðu lagfært leiðina út í Karlsdrátt.

Ef þessi leið hefur verið á milli landshluta hefur hún legið inn Fremri-Fróðárdal milli árinnar sem hann er kenndur við og hlíðar Leggjabrjóts. Hún gæti hafa legið austur yfir Fróðá neðan við kvíslarnar sem koma í hana austan frá Hrefnubúð, áfram austur með þær á vinstri hönd og svo sunnan undir Hrefnubúð, austur yfir Fúlukvísl við suðausturhorn Búðarinnar og er þá skammt á gamla Kjalveg sem enn er vel sýnilegur.

Einnig gæti hafa verið farið lengra til norðurs vestan við Fróðá, upp Innri-Fróðárdal eða austan við Rauðafell, sem lokar honum að austan, og svo áfram upp vesturjaðar Baldheiðar. Austurhlíð Leggjabrjóts er lengst af há og snarbrött á vinstri hönd en þegar upp fyrir Innri-Fróðárdal er komið hverfur hlíðin á kafla en kemur svo aftur í ljós hærra á móti austri og liggur þar að vesturjaðri lítils vatns sem hvorki hefur nafn né heldur afrennsli. Nú blasir Hrútfell við ferðalöngum sem eru að koma að sunnan, hátt og tignarlegt, og gróðurreitur neðst í suðurhlíð þess. Á melbungu austan vatnsins og suðaustan gróðurteyginganna má finna rúst af litlum kofa. Hann gæti hafa verið sæluhús á þessari leið því að þokkalegan haga fyrir ferðahesta er að hafa í gróðrinum með lækjarsprænunum í hlíðinni fyrir ofan. Leið þessi hefur svo legið áfram austur fyrir Hrútfell, væntanlega austur með Þverbrekkum, og er það eini staðurinn á þessari leið neðan úr Fremri-Fróðárdal þar sem sést fyrir götum sem eru þó ekki greinilegar, enda liggur hún annars staðar eftir melum sem ekki geyma fótspor lengi. Svo er farið yfir Fúlukvísl á eyrunum við Múlann sem oft er kallaður Kvíslarmúli til aðgreiningar frá öðrum hæðum á þessu svæði með sama nafni. Þá er komið á gamla Kjalveg, sjá næstu kafla. Ef til vill hafa menn stytt sér leið með því að fara inn með Hrútfelli að austan og yfir Fúlukvísl og á gamla Kjalveg öðru hvorum megin við Fremra-Sandfell.

Gamli-Kjalvegur vestri

Næsta lýsing á gamalli leið, Gamla-Kjalvegi eins og hún er gjarnan nefnd nú, byrjar við Hvítá 2-3 km neðan við þar sem hún kemur úr Hvítárvatni. Áin sú var löngum mikill farartálmi þar til hún var brúuð sumarið 1935. Dágóð vöð fyrir hesta voru tvö sem notuð voru til að komast þessa leið. Það neðra heitir Hólmavað og er úr neðanverðum grasivöxnum hólma við suðurbakka árinnar tæpan 1 km neðan brúarinnar. Það var talið nokkuð gott ef farinn var réttur sveigur eftir brotinu sem nær alla leið yfir ána en djúpt ef út af því var farið. Hitt er Skagfirðingavað og er það ofanvert við sandeyri skammt neðan brúarinnar. Það mun hafa verið nokkuð djúpt og varasamt eins og fram kemur í frásögn af ferð Daniels Bruuns hér að framan. Fyrrnefnda vaðið var jafnan notað af heimamönnum áður en brúin kom og hrossin fóru það meðan þau voru rekin í afrétt. Ferjustaður var um hálfum km ofan við brúna. Þar má sjá greinilega rúst af bátabyrgi sunnan árinnar og vott af vör í fjöruborðinu. Jafnan voru hafðir tveir bátar við ána og áttu þeir alltaf að vera sinn hvorum megin hennar. Norðan árinnar eru leifar annars af síðustu bátunum sem þar voru. Uppi á austanverðri hæðinni norðan ferjustaðarins er rúst af Tangaverskofa sem var ætlað að veita ferðalöngum skjól.

Þegar upp á þessa hæð er komið sjást vörðurnar í skipulegri röð í norðurátt. Margar þeirra eru að vísu fallnar því að þarna hefur fokið mikill jarðvegur á síðustu áratugum og öldum. Leið þessi liggur fyrst nokkurn veginn beint í norður, fyrst eftir melum og moldarflögum og sést þar hvergi fyrir götum, en þegar fer að nálgast Svartá koma þær í ljós á torfunum og eru greinilegar að vaðinu á Svartá yfir hólma í henni skammt neðan brúarinnar. Aftur er gatan á melum norðan Svartár enn víða sjáanleg þar sem lítil hreyfing hefur verið á melunum síðustu öld. Þessi leið er í landgræðslugirðingum lionsklúbbanna Baldurs og Freys og er ekki gert ráð fyrir að unnt sé að fara hana með hesta. Syðst í Tjarnheiði liggur leiðin um austurjaðar hennar og er víða ekki nein gata sjáanleg vegna uppblásturs en vörður, sums staðar hlaðnar á háa kletta, sýna hvar hún liggur. Þegar eftir er um 1 km að sæluhúsinu í Hvítárnesi er gatan farin að liggja nokkuð inni í heiðinni. Þar er stór klettur vestan götu og á honum minningarskjöldur um Tryggva Magnússon verslunarstjóra sem var einn af forustumönnum Ferðafélags Íslands á fyrstu árum þess. Leið þessi er nú fremur fáfarin og því væntanlega ekki margir sem sjá skjöldinn.

Gamli-Kjalvegur liggur áfram til norðurs eftir Tjarnheiði spölkorn austan við sæluhús FÍ og er gatan bæði víða auðséð í landinu og rækilega vörðuð. Hún liggur síðan upp í syðsta tagl Kjalhrauns austur af sunnanverðri Hrefnubúð og yfir Tjarná þar sem hún kemur úr Tjarnárbotnum. Suðaustur af Baldheiði nálgast leiðin Fúlukvísl í hlýlegum hvammi við ána þar sem hún sveigir til vesturs í átt að Hrefnubúð. Næsta spölinn liggur gatan nærri gljúfrinu sem Fúlakvísl fellur um á þessum slóðum og með suðurhluta Kjalhrauns á hina höndina. Landið er sléttlent með fremur þunnri jarðvegstorfu sem fætur hesta og kinda hafa markað í greinilega götu. Á móts við norðausturhlíð Baldheiðar er gatan beint eftir þurrlendum hraunjaðrinum þar sem sveigur er á Kvíslinni suður af Þverbrekkum. Leiðin nálgast hana síðan aftur við gljúfrið suðaustur af Þverbrekknamúla. Á þessu svæði má allvíða sjá götur í stefnu til norðausturs. Líklega eru þær bæði kindagötur og merki um leið yfir á hina gömlu Kjalarleiðina sem lá með Svartá, austan við Kjalfell og þar áfram inn yfir Kjalhraun.

Vestri leiðin sveigir austur fyrir Kvíslarmúla en liggur svo áfram inn með Fúlukvísl og svo nærri henni sem hentugast er til að fá sem greiðasta og stysta leið. Þegar Fremra-Sandfell er að verða að baki handan Kvíslarinnar fer að sjást í Þjófadalakjaft og er þá stefnt nokkurn veginn beint á hann. Á sléttlendinu suður af Þjófafelli greinist leiðin í tvennt. Annars vegar liggur hún fyrir austan það og á litlu bili milli þess og Kjalhrauns og raunar allvíða yfir hraunhellur. Nú er mælt með því að sem mest af ferðamannahestum fari þarna en ekki um Þjófadali til að hlífa þar viðkvæmu gróðurlendi. Leiðin í gegnum Þjófadali er meðfram læknum litla sem úr þeim rennur og inn um þröngt skarð milli Þjófafells og Þverfells; nefna heimamenn það Þjófadalakjaft. Leiðin liggur síðan um austanverðan dalinn, upp á Þröskuld sem lokar honum að norðaustan, yfir melöldur og gil þar fyrir norðan og sameinast svo leiðinni austan við Þjófafell syðst í Sóleyjardal. Áfram liggur svo þessi gamla leið um Miðdali norðan við fjallshnúkinn Stélbratt, austur yfir nyrsta tagl Kjalhrauns og er þá orðið stutt á Hveravelli. Framhaldið er niður með Þegjanda og Seyðisá, yfir þá síðarnefndu á vaði vestan Biskupsáfanga og áfram niður Auðkúluheiði í Blöndudal eða austur yfir Blöndu og um Eyvindarstaðaheiði í Skagafjörð.

Leið þessi er mikið notuð til að ferðast um á hestum og er nú yfirleitt upphaf hennar við hálendismiðstöð Tungnamanna í Árbúðum við Svartá. Þaðan er farið í stefnu á Hrefnubúð og komið á gamla Kjalveginn suðaustur af henni. Endastöð reiðfólks á þessari leið er yfirleitt við hesthús Húnvetninga í Tjarnadölum norðan við Hveravelli. Margir halda áfram niður með Þegjanda og Seyðisá og fara yfir Blöndu á vaði nyrst í Biskupstungum.

Víðast er leiðin vörðuð allt sunnan frá Hvítá og norður að Blöndu. Líklega eru vörðurnar að mestu handaverk þriggja manna er unnu að tilhlutan vegamálastjóra sumrin 1920-1922 við að hressa upp á gamlar vörður og reisa nýjar á leiðinni norðan úr Mælifellsdal og suður að Hvítá. Verki stjórnaði Halldór Jónasson frá Hrauntúni í Þingvallasveit. Hann var bóndi þar 1922-1934, síðastur þriggja ættliða er þar bjuggu en afi hans og nafni hafði reist býlið árið 1830. Þar eru enn stæðilegir túngarðar úr hraungrýti og er líklegt að Halldór hafi í æsku lært handtök við hleðslu. Sumar af þessum vörðum kunna að hafa verið hresstar við tæpum áratug síðar en þær hafa ekki allar enst jafn vel og fer reisn þeirra nú bæði eftir undirstöðu og byggingarefni.

Gamli-Kjalvegur eystri

Síðasti spölurinn hér á undan er einnig á gamla Kjalveginum en þessi liggur austar en sá sem fyrr var lýst. Á báða var komið hvort sem var neðan úr Austur-Húnavatnssýslu eða Skagafirði. Eystri leiðin er með Þegjanda þar til komið er á móts við norðanvert Dúfunefsfell. Þarna er hún víða greinilega merkt með vörðum. Þær eru misjafnlega reisulegar, sums staðar hefur ekki verið tiltækt nema hnullungagrjót til að hlaða úr og hafa þær margar hrunið. Aðrar eru úr molabergshellum og standa þær áratugum og jafnvel öldum saman.

Leið þessi lá um Dúfunefsskeið suðvestur af fjalli því sem eins og skeiðið er kennt við nef Þóris bónda á Flugumýri í Skagafirði, þess er þreytti kappreið á Flugu sinni við Örn landshornamann þarna fyrir meira en 1000 árum. Ekki væri úr vegi að þeir fjölmörgu sem þarna fara um á hestum reyndu með þeim þar á melunum. Nú er ekki unnt að ríða beint suður af Dúfunefsskeiði, svo sem gamla leiðin liggur, þar sem sauðfjárvarnagirðingin er þar fyrir en skammt er vestur í hliðið á bílveginum.

Áfram liggur þessi gamli Kjalvegur nokkurn veginn beint í suður eftir melunum og stefnan vestan við Rjúpnafell. Kjalhraun er á hægri hönd og eins og víðar er farið milli hrauns og hlíðar. Þegar komið er suður fyrir Rjúpnafell er haldið út á hraunið. Þar er greinileg gata og vel vörðuð. Vörðurnar standa flestar eins og þær voru hlaðnar enda er hraungrýtið gott byggingarefni. Þær eru um 2 m háar og grunnflötur rúmur hálfur til einn m á kant. Flestar eru þær með vegvísi til norðurs sem er ílangur steinn út úr þeim ofanvert við miðju. Þessar vörður munu flestar hafa verið hlaðnar rétt fyrir aldamótin 1900 og líklega standa margar þeirra óhreyfðar síðan. Þær eru á þessum slóðum í skipulegri röð, bil milli þeirra frá um það bil 70 til 150 m og hafa áreiðanlega þótt til mikilla bóta á sínum tíma fyrir þá er þar voru á ferð í dimmviðri. Sjaldan er skyggni svo lítið að ekki sjáist til næstu vörðu og vegvísirinn sýnir hvort stefnan er rétt.

Gatan liggur svolítið uppímóti fyrst í stað en brátt er komið að Grettishelli sem er í löngum hraunhól með nokkrum vörðum. Hér er þessi leið hæst eða í nær 700 m y.s. Slóðin er milli hraunhólanna og þeir notaðir sem undirstöður fyrir vörðurnar og þar ber þær hátt og sjást langt að í góðu skyggni. Hér er farið að halla suður af og þangað opnast útsýn. Um þremur km sunnan við hábungu Kjalar, spölkorn austan við götuna, er Beinhóll þar sem Reynistaðarbræður urðu úti með fé sitt og hross í vetrarbyrjun 1780.

Leiðin liggur austanvið Kjalfell og um Kjalfellsver suðaustan undir því. Þar er tóft af gömlum leitarmannakofa í fallegri vin með vatnsmiklar uppsprettur. Hér er stutt að fara yfir á vestri gamla Kjalveginn. Er þá stefnt til suðvesturs og komið á hina leiðina austan við Fúlukvísl sunnan við Múla. Á áberandi stað ofan við gróðurtorfuna á suðausturöxl Kjalfells eru nokkrir litlir steinar á stórum kletti sem líklega hafa átt að vísa leið til vesturs en grónar götur eru nokkru neðar og fleiri slíkar er að finna sunnar.

Eystri leiðin liggur hins vegar niður með Kjalfellskvísl og nær 5 km sunnar er komið niður undir Gránunes. Á þessu svæði er lítið um sýnilegar vörður og hefur líklega ekki þótt ástæða til að varða veg sem liggur meðfram á. Þessi leið hefur nýlega verið merkt með máluðum tréstikum allt sunnan frá Svartárvaði, skammt fyrir norðan Árbúðir, og inn undir Beinhól.

Þar sem Kjalfellskvísl fellur niður af klapparbrún rétt áður en hún sameinast Svartá er gömul fjárrétt á grasflöt vestan við hana. Hún er kennd við Gránunes þar sem sagan segir að Grána Reynistaðarbræðra hafi fundist vorið eftir að þeir urðu úti. Nesið það er hins vegar hinum megin kvíslarinnar. Áfram liggur leiðin niður með Svartá og er þarna á sama stað og Eyfirðingavegur eins og hann hefur verið merktur á kortum. Þegar kemur niður á móts við miðja Baldheiði skilur leiðir á stað sem heitir Svartárbugar. Eyfirðingavegur liggur austur að Jökulfalli en gamli Kjalvegurinn áfram vestanvið Svartá. Hann er raunar mjög óljós á þessum slóðum, ekki sjást neinar greinilegar götur en helst má ráða leguna af merkingum sem eru þannig að nokkrir steinar hafa verið settir upp á stóra kletta. Gætu þær bent til þess að þessi leið hafi legið til vesturs frá Svartá rétt sunnan við syðsta tagl Kjalhrauns austanverðs og þaðan á vestri gamla Kjalveg nyrst í Tjarnheiði eða norðan hennar. Á þessu svæði hefur verið mikill uppblástur á síðustu öldum svo að gamlar götur hafa horfið. Líklegt er að sumir þeir er fóru eystri leiðina yfir Kjöl hafi farið með Svartá niður undir Hvítárvatn.

Eyfirðingaleið

Leið þessi hefur löngum verið talin draga nafn af því er Norðlendingar fóru í skreiðarferðir suður á Eyrarbakka. Þær fólust í því að farið var suður með ýmsan varning, svo sem smjör, tólg, ull, skinn, prjónles og smíðisgripi, og honum skipt fyrir harðfisk og herta þorskhausa í veiðistöðvunum við suðurströndina. Líklega hafa skreiðarferðir um Kjöl verið algengastar á átjándu öld en lagst af á síðari hluta þeirrar nítjándu, en heimildir eru um slíka ferð úr Skagafirði árið 1888.

Sérstakt vað á Hvítá var kennt við þessar ferðir og kallað Eyfirðingavað. Nokkuð hefur verið á reiki hvar það væri en samkvæmt munnlegum heimildum staðkunnugra virðist mér að það sé norðan við Lambafell við stóra kvos sem þar er í suðurbakka árinnar. Landtakan að norðan er á eyrunum suður af Tangaveri, skammt fyrir vestan mynni Jökulfalls. Greinilegar götur eru austast í torfunum í Tangaveri en ekki er unnt að slá því föstu að þetta séu ferðamannagötur. Sauðféð markar víða töluverðar götur, þar sem það rennur, og oft dýpka þær og breikka af vatnsrennsli. Leiðin hefur svo legið áfram til norðurs skammt vestan Jökulfalls, austan við Fremri-Skúta og svo norðan hans vestur í Svartárbuga. Þar er nokkurt graslendi og því góður áningarstaður. Allvíða á þessari leið má sjá að nokkrum steinum hefur verið hlaðið upp á stór björg. Það hefur verið auðveldasta aðferð fyrritíðar manna til að merkja leiðir á grýttu landi. Leiðarsteinar þessir eru víðast þar sem hátt ber og ekkert í landslaginu sem vísar leiðina.

Áfram er þessi leið inn með Svartá, gæti verið hvorum megin við hana sem er, en öllu sléttlendara er vestan hennar. Þá hefur verið farið yfir Kjalfellskvísl, um Gránunes og áfram til norðausturs inn í Eystri-Svartárbotna. Ljósari merki virðast um leið þarna svolítið austar. Leiðarsteinar eru á melöldu austan Svartár og á gróðurtorfum austan öldunnar eru sjánlegir einir 20 götuslóðar sem stefna á leiðarstein norðan við hlykk á Svartá sunnanvert í Svartárbotnum. Gæti það bent til þess að farið hafi verið austan við Svartá vestan við Innri-Skúta en trúlega hafa margir farið vestur yfir Svartá til að á í Gránunesi. Við suðausturhorn Kjalhrauns innst í Svartárbotnum er hlýlegur grasi vaxinn hvammur. Þar er ágætur hvíldarstaður þreyttra ferðalanga og ekki skortir vatnið því að töluverður hluti Svartár kemur upp þarna í næsta nágrenni og hún liðast lygn og tær framhjá hvamminum og áfram niður milli grasi gróinna bakka.

Næsti áfangi leiðarinnar til norðurs er grýttur og lítt grasi vaxinn. Farið hefur verið við austurjaðar Kjalhrauns og er þar allgóður reiðvegur á sléttlendum melum. Þegar hraunkanturinn sveigir til vesturs er Fjóðungsalda á hægri hönd. Leiðin er nú eftir greiðfærum melum með lágum öldum. Enn er stefnan í norðaustur um 5 km að Blöndu. Yfir hana mun hafa verið farið neðan við Blöndutjörn en við hana er svolítill gróðurreitur þar sem unnt hefur verið að á eftir ferð um grýtt land. Áfram liggur leiðin til norðausturs og nú eftir áreyrum og yfir Blöndukvíslar og Eyfirðingakvísl sem koma úr Hofsjökli en hann gnæfir þarna yfir í suðaustri og austri. Hér verður hætt að lýsa Eyfirðingaleið þar sem hún sveigir aðeins til austurs eftir að komið er yfir Svörtutungukvíslarupptök við Álftabrekkuhorn.

Kjalvegur - F 35

Mikil framför var það í samgöngumálum á Kili þegar Hvítá var brúuð norðan Bláfells. Áður hafði gangandi ferðafólk notast við báta til að komast yfir ána. Á þeim var einnig farangur fluttur og a.m.k. stundum fráfærulömbin þegar þau voru flutt til fjalls á vorin. Annars var áin riðin á vöðum og fjallféð rekið yfir hana vor og haust. Var það erfitt og fórst oft eitthvað af kindum. Það þótti því mikil framför hjá fjárbændum í Tungunum þegar brúin kom og mun hafa verið efnt til hlutaveltu í sveitinni til að afla fjár til byggingar hennar. Sagt er að gefið hafi verið lamb á hana frá hverjum bæ. Brúin hafði verið á Soginu við Alviðru frá 1905 en hún var tekin í sundur, flutt inneftir og sett á stöpla sem steyptir voru undir hana. Þetta var sumarið 1935 og um haustið var fjallsafnið rekið yfir ána á göngubrú sem notuð var við brúarbygginguna. Þegar brúarsmiðirnir voru að ljúka verkinu um veturnætur fór að snjóa og hröðuðu þeir sér til byggða og fundu ekki öll verkfærin sem biðu undir snjónum til næsta vors. Þetta var hengibrú, mjó og með takmarkaða burðargetu, og var ekki fært yfir hana á stórum bílum svo sem vöru- og langferðabifreiðum. Kom það sér illa eftir að bílar tóku að stækka eftir miðja öldina. Brúin var notuð þarna til 1973 en þá var byggð á sama stað öflug stálbitabrú á steinsteyptum stöplum, miklu stærri en voru undir gömlu brúnni.

Þegar brúin var komin var haldið áfram að leggja akfæran veg áfram inn á Kjöl. Sú vegagerð fór þannig fram að menn jöfnuðu eitthvað brautina með skóflum og veltu steinum til hliðar með járnköllum þar sem þurfti. Þeir völdu jafnóðum leiðina þar sem hentugast þótti. Sumarið 1936 komust þeir inn fyrir Innri-Skúta en árið eftir þurfti að flytja girðingarefni á Kjöl. Þá mun vegarslóðinn hafa verið kominn upp á ölduna austan við Svartárbotna en haldið var áfram með flutninginn á tveimur vörubifreiðum og röktu bílstjórarnir sig eftir melunum austan Dúfunefsfells alla leið norður fyrir það. Næsta sumar var víðast farið í för þeirra með veginn. Hann liggur hæst á Fjórðungsöldu um 670 m y.s.

Síðan fyrsta brautin var lögð hafa verið gerðar á henni margháttaðar endurbætur og breytingar. Vegur var ruddur að Hveravöllum sumarið 1938 og haldið var áfram með hann norður fyrir Seyðisá. Síðar var hann lagður vestan Dúfunefsfells. Mikil breyting varð á þessum vegi þegar farið var að nota jarðýtur og veghefla til að breikka hann og slétta. Fyrst lá vegurinn vestur yfir Svartá skammt frá ósum hennar og var þar byggð á hana brú. Brúna tók af í flóði í mars 1948 en var endurbyggð um sumarið. Vegurinn lá síðan skammt austan við Hvítárnes og aftur yfir Svartá á vaði svolítið innar. Seinna var lagður nýr vegur austan við Svartártorfur og var þá Seyðisá eina vatnsfallið sem enn var farartálmi. Hún var svo brúuð 1994 og byggður upp vegur þar í kring. Enn er samt vegurinn yfirleitt lægri en landið í kring og sitja því víða í honum pollar í vætutíð og hann verður fljótt torfær í snjó. Áform eru um að hlaða hann allan upp á næstu árum eða áratugum. Þá, og jafnvel nú þegar, er fólk ekki öllu fleiri klukkutíma að fara á bíl milli byggða yfir Kjöl en daga meðan hestar voru einu fararskjótarnir.

Vegur í Kerlingarfjöll liggur af Kjalvegi norðan Innri-Skúta. Á vegamótunum var áður fyrr skilti sem vísaði á Árskarð. Eitt sinn var Helgi Haraldsson bóndi og fræðimaður á Hrafnkelsstöðum í Hrunamannahreppi þar á ferð. Hann kvað þetta nafn rangt því að staðurinn héti Ásgarður, kenndur við bústað goðanna, hærri og tignarlegri en flestir aðrir. Hann lét gera skilti með þessu nafni og festa það á sömu stöngina og hitt. Fyrrnefnda skiltið brotnaði nokkru síðar og ríkti skilti Helga þarna um tíma. Síðar hvarf það einnig og síðan hafa þeir sem vegvísum ráða ekki tekið afstöðu til þess hvort nafnið væri rétt en vísað á Kerlingarfjöll.