Søren Aabye Kierkegaard.
Søren Aabye Kierkegaard.
SAK, ævisaga Søren Aabye Kierkegaard eftir Joakim Garff, kom út í fyrra. Bókin er dæmi um það hve hrífandi ævisögur geta orðið þegar sú bókmenntagrein rís hæst.
Á DÖNSKU þýðir SAK ekkert sérstakt en hefur þó merkingu því að þetta eru upphafsstafir Søren Aabye Kierkegaard. Þeir voru grafnir í signetshringinn sem hann innsiglaði bréf sín með svo að þau lentu ekki í röngum höndum. Nú eru þessir þrír stafir titill á ævisögu sem vonandi lendir í höndum lesenda sem kunna að meta hana.

SAK, ævisaga Søren Aabye Kierkegaard eftir Joakim Garff, kom út í fyrra. Höfundurinn er guðfræðingur og heimspekingur og fræðimaður við Kierkegaard-safnið í Kaupmannahöfn. Hann hefur skrifað þrjár bækur um Kierkegaard áður. Nýjasta bók hans er dæmi um það hve hrífandi ævisögur geta orðið þegar sú bókmenntagrein rís hæst. Mig langar til að vekja athygli á þessu stórvirki en hér er einungis brotið upp á örfáum atriðum enda er bókin 703 blaðsíður að lengd. Það tekur óratíma að lesa hana en þeim tíma er vissulega vel varið.

Að velja sannleikann og vitna um hann

Søren Aabye Kierkegaard var einn magnaðasti hugsuður og rithöfundur Dana fyrr og síðar. Hann fæddist árið 1813 og dó árið 1855 og var þannig samtímamaður Jónasar Hallgrímssonar og Gríms Thomsen og nefnir raunar þann síðarnefnda í ritum sínum.

Hið íslenska bókmenntafélag gaf út vandaðar þýðingar á tveimur rita Kierkegaards í fyrra. Það eru Endurtekningin í þýðingu Þorsteins Gylfasonar sem einnig ritar inngang og Uggur og ótti með inngangi eftir Kristján Árnason en í þýðingu Jóhönnu Þráinsdóttur sem einnig ritar eftirmála. Í 4. hefti TMM árið 2000 má einnig lesa margt fróðlegt um Kierkegaard.

Þó að Kierkegaard yrði ekki langlífur tókst honum að ljúka furðulega mörgum og djúphugsuðum ritverkum. Í ritum sínum tók hann hvað eftir annað upp umræður um hvað það væri að vera sanntrúaður. Kjarnaatriði í vangaveltum hans um það var að til þess að trúa þarftu að stökkva, þú verður að taka áhættuna af hinu óþekkta. Það hefur verið kallað hið trúarlega stökk eða trúarstökk. Í einfaldaðri útgáfu má segja að hið trúarlega stökk þýði að þú skilur að heimurinn stjórnast ekki af einum saman rökum og skynsemi. Manneskjan er tilfinningavera ekki síður en rökhugsandi vera og hin hreina, sanna tilfinning er ofar öllu öðru. Einungis með því að virða tilfinningarnar geturðu trúað og náð þroska sem manneskja. Til þess þarf kjark til þess að velja sannleikann og bera honum vitni. Til þess þarftu persónuleika sem gerir þér kleift að standa einn gegn hverjum og hverju sem er. Til þess þarftu að viðurkenna að manneskjan sé ábyrg fyrir sjálfri sér og þar með trú sinni og guði sínum. Það er varla hægt að láta stofnanir sjá um þann þátt.

Søren Kierkegaard setti danska prestastétt bókstaflega á annan endann þegar frá leið með kröfum sínum um einlæga trú. Hann leit svo á að trúin væri göfugasta ástríða mannsins og virðist undir það síðasta hafa verið kominn á þá skoðun að fátt væri ókristilegra en að vera prestur. Hann taldi jafnframt að hinn kunni þýski heimspekingur Hegel hefði rangt fyrir sér í öllum tilvikum en hann átti sterk ítök í mörgum af valdamestu guðfræðingum Dana á þessum tíma. Skömmu fyrir dauða sinn komst Kierkegaard hins vegar í rit Arturs Schopenhauer og varð stórhrifinn af þeim. Í ritverkum Kierkegaards eru með öðrum orðum að mótast ýmsar af þeim hugmyndum um einstaklinginn, ábyrgð hans og vægi í tilverunni sem nítjánda öldin skilaði inn í þá tuttugustu. Ritverk Kierkegaards hafa löngum verið talin marka upphaf tilvistarstefnunnar (existensíalismans) og hann þannig forgöngumaður ekki minni spámanna en Jean Paul Sartre og Martin Heideggers.

Að elska og virða

Eitt af því skemmtilega við Kierkegaard, manninn sem krafðist þess af öld sinni að hún virti tilfinningar og persónulega trú, er að fáir hafa verið jafn slysalega seinheppnir í ástamálum sínum.

Um þau og tilfinningalíf sitt yfirleitt skrifaði hann þúsundir blaðsíðna (með fjaðurpenna!) í dagbókum og bréfum sem hafa verið gefin út og rúma afar freistandi lykla að textum hans. En þar gildir að stíga varlega til jarðar. Ævisagnaritarar Kierkegaards hafa frá upphafi vega átt á hættu að ganga í þá gildru að trúa margbrotnum túlkunum hans á sjálfum sér og eigin lífi eins og nýju neti. Hinar öfgarnar eru jafn slæmar: að hafna persónulegum upplýsingum að meira og minna leyti á þeim forsendum að eftir á viti menn betur. Það henti til dæmis þann sem fyrstur gaf út dagbækur hans og minnismiða. Hann taldi sig hafa skilning og þekkingu til þes að hagræða ýmsu í pappírum Kierkegaards og olli töluverðum skaða og skapaði ýmiss konar vafa.

Faðir Sørens Aaby var fjórði sonurinn í barnmargri fjölskyldu á Jótlandi en komst í álnir og varð ríkur á sokkasölu. Þó að ég hafi ekkert fyrir mér í því þá hljótum við Íslendingar að giska á að ódýr, íslensk ull hafi mögulega átt einhvern þátt í þeim gróða. Í ættinni var þunglyndi landlægt og dauðinn kom aftur og aftur við í fjölskyldu Sørens. Fimm systkin dóu. Þeir lifðu þó tveir bræðurnir og bjuggu í húsi föður síns meðan hann lifði en þunglyndi hans og sjálfshatur lagðist yfir þá eins og mara. Það er fullljóst af dagbókum og öðrum ritverkum Sørens Aaby og Peters Christians, eldri bróður hans, að hvorugur þeirra hefur nokkru sinni beðið þess bætur. Móðirin virðist hafa verið sólargeislinn í lífi þeirra feðga en um hana eru heimildir mjög litlar.

Flókin tengsl Kierkegaards við föður sinn, sem hann bæði elskaði og hataði, eiga sér samsvörun í sambandi hans við hinn mikla föður á himnum og sjálfur nefnir Kierkegaard að guð hafi komið í staðinn fyrir hinn jarðneska föður og reynst vera sinn raunverulegi faðir. Það þarf heldur ekki að vera mikill sálfræðingur til að sjá að móðurmissirinn kraumar undir í hinu margfræga ástarsambandi Sørens Aaby við Reginu Olsen, síðar Schlegel.

Sagan af ástarsambandi þeirra Sørens og Regínu er ekki aðeins persónuleg hún er líka sígild. Hún er eins og sagan af sambandi Dafnis og Klói, Pyramusar og Þisbu, Rómeós og Júlíu, svo að nokkrar slíkar sögur séu nefndar. Þegar Søren tekur eftir Regínu standa þau hvort sínu megin í kirkjunni, það er ást við fyrstu sýn og honum verður ljóst að þessa konu verður hann að fá. Hún er þá að mynda sig til þess að trúlofast Fritz nokkrum Schlegel, traustum og heiðarlegum manni með greiðan embættisframa í vændum. Søren tekst að telja hana af því og beina ástarþörf hennar að sér. Hún er átján ára, hann tuttugu og átta. Foreldrum hennar leist ekkert á þetta en andstaðan kynti aðeins undir ólgandi ást Kierkegaards. Þau Regína trúlofast og innan skamms virðist Søren hafa orðið það ljóst að konan var komin með sjálfstæðan áhuga á honum, - áhuga sem hann hefði að líkindum ekkert yfir að segja og gæti á engan hátt stjórnað.

Hann fór því að grípa til ýmissa ráða til þess að gera Regínu það ljóst að siðprútt og kristilegt fólk gefur tilfinningum sínum ekki lausan tauminn. Til þess að geta talist fullgild og þroskuð manneskja verður maður að geta látið eitthvað á móti sér. Hann fór að aga Regínu. Sagan segir að hann hafi boðið henni með sér í leikhúsið til þess að sjá og heyra Don Juan. Þegar forspilið var búið átti Kierkegaard að hafa staðið upp og sagt við Regínu: Nú getum við farið heim. Þú ert búin að fá það besta af þessu kvöldi, það er að segja tilhlökkunina! Regína bar þessa sögu til baka þegar hún var orðin gömul og sagði að þau hefðu farið heim vegna þess að Søren var með höfuðverk. Mörgum betri borgurum í Kaupmannahöfn gramdist framkoma Sørens við Regínu og meðal þeirra var rithöfundurinn Henrik Hertz. Að hans sögn kom Kierkegaard dag nokkurn að sækja Regínu í hestvagni og hafði boðið henni í ökutúr út í sveit sem gladdi hana ósegjanlega. Á hringtorginu við Vesturbrú lét hann hins vegar snúa vagninum við og ók heim með hana aftur. Það gerði hann til þess að þjálfa hjá henni afneitun. Ályktun Henrik Hertz var hins vegar ekki að þar hefði honum vel farist við stúlkuna og þetta hefði verið þroskandi fyrir hana, heldur taldi hann að þennan dag hefði verið vel við hæfi að flengja gáfnaljósið Kierkegaard.

Kierkegaard sleit trúlofuninni við Regínu að því er virtist upp úr þurru. Hún tók því mjög illa enda varð þetta hneyksli og afar umtalað mál í þeirri tiltölulega fámennu dönsku yfirstétt sem þá var í Kaupmannahöfn og hafði hver maður nefið í annars koppi. Søren lét sig hverfa. Hann þurfti allt í einu að fara til Berlínar í nokkrar vikur til að skrifa. Skömmu síðar tóku þau Regína og Schlegel aftur upp þráðinn þar sem Søren hafði slitið hann. Þau giftust og fer ekki öðrum sögum af því en að hjónaband þeirra hafi verið prýðilegt. Hins vegar varð Søren æ frægari eftir því sem árin liðu og hann hélt áfram að skrifa um og túlka ástarævintýri þeirra Regínu sem er stórmál í ritverkum hans. Það skipaði henni sess í heimsbókmenntunum og varð honum tilefni til víðtækra greininga á ást og tilfinningum og kærleikanum yfirleitt.

Kierkegaard komst fljótlega að þeirri niðurstöðu eftir að hann sagði Regínu upp að andstyggileg framkoma gagnvart henni væri það göfugasta og fegursta sem hann gæti boðið henni upp á. Ef hún sannfærðist um að hann væri illmenni hefði hún réttlætið sín megin, gengi stolt út úr sambandinu og yrði hamingjusöm. Hann hélt engu að síður alla ævi áfram að skrifa um hana í dagbókum sínum og skipulagði göngutúra sína af ýtrustu nákvæmni þannig að þau sæju hvort öðru bregða fyrir. Hún virðist ekki hafa verið frábitin því að taka þátt í þeim leik. Hún lifði bæði eiginmann sinn og fyrrverandi unnusta, Søren Kierkegaard, og því lengra sem leið frá dauða hans, þeim mun hreinni og tærari var ást þeirra að hennar sögn.

Hver var maðurinn?

Søren Kierkegaard skrifaði þráfaldlega undir hinum og þessum dulnefnum. Það er ljóst af dagbókum hans að hann gerði sér að einhverju leyti grein fyrir því að rödd höfundar í bók er aldrei ein og aldrei rödd hans sjálfs, þó að slíkar kenningar kæmust fyrst almennilega á flot eftir hans dag. Það var annars siður á þessum tíma að menn skrifuðu undir dulnefnum ef þeim sýndist svo. Það var meðal annars vegna ritskoðunarlaga og um miðja nítjándu öldina þótti mönnum fjölmiðlun vaxa fiskur um hrygg með ógnvekjandi hraða. Læsi jókst hröðum skrefum og blaðaútgáfa þar með. Alls konar kjaftháttur og óhagkvæmur fréttaflutningur óð uppi. Auðvitað hnýttu betri borgarar og hugsuðir í blöðin og Søren lét það einhvern tímann fjúka að blöð væru aðallega skrifuð fyrir fólk með niðurgang. Þá sagðist hann að sjálfsögðu eiga við þann tíma sem það tæki að lesa blað en engum duldist sjálfsagt ábendingin um að fleira mætti gera við fréttablöðin en að lesa þau.

Þessi ummæli féllu um það leyti sem blaðið Corsaren (sjóræninginn eða víkingurinn) veittist hvað harkalegast að Søren með háði, útúrsnúningum og skopmyndum. Þeir voru um þetta leyti að uppgötva mátt skopteikningarinnar og dolfallnir yfir því hve glaðir lesendur urðu þegar háðinu var beint að "andlegum yfirvöldum". Þegar myndir voru teiknaðar af Søren var hann gerður að álappalegri hengilmænu með herðakistil, önnur buxnaskálmin var höfð styttri eins og stundum hjá sveitamönnum á mölinni og þetta þótti fólki fyndið, nema auðvitað klæðskera Sørens sem bað hann um að hætta að skipta við sig. Á tiltölulega skömmum tíma breytti blaðið ímynd Kierkegaard frá því að vera snillingurinn og spámaðurinn sem menn dáðu og hræddust í það að vera eins konar þorpsfífl. Þegar slík gróska ríkir í aðferðum manna við að leggja hver annan í einelti er varla furða þó að menn hafi kosið að skýla sér bak við dulnefni. Á þessum tíma var það nefnilega glæný og fordæmislaus reynsla að fá svívirðingum og móðgunum um sig dreift til mörg hundruð lesenda.

Það fór hastarlega í taugarnar á Kierkegaard þegar menn nenntu ekki að sýna dulnefnum hans virðingu og töluðu um hinar fjölmörgu bækur sem hann gaf út undir dulnefnum eins og þær væru eftir hann. Ef eitthvað fór verr í hann var það ef menn tóku tilvitnanir ófrjálsri hendi frá einhverjum af þessum meintu höfundum eins og þeir væru alveg óþekktir og kæmu honum ekkert við. Þá þóttist hann rændur þó að hann gæti annars ekki verið að bera ábyrgð á því sem þessir menn sögðu.

Dulnefni sín virðist Kierkegaard líka hafa notað til þess að prófa hlutverk. Á meðan eldarnir út af Regínu brunnu hvað heitast lét hann reyndan eiginmann og ungan elskhuga talast við í verkum sínum svo að dæmi séu nefnd og þar töluðu trúboðar og flagarar og dulnefnin gerðu lesendum erfitt fyrir með að senda það sem þeim geðjaðist illa aftur til föðurhúsanna. Victor Eremita (hinn sigrandi einsetumaður en Kierkegaard bjó alla tíð einn) hét einn af þessum skálduðu höfundum sem Kierkegaard "lét skrifa fyrir sig". Um rit hans sagði illgjarn ritdómari einhvern tímann að þau virtust vera eftir ungan höfund sem væri fáfróður og hefði lítið til málanna að leggja en hefði þó lesið Kierkegaard.

Í inngangi Kristjáns Árnasonar er skemmtileg úttekt á dulnefnaaðferð Kierkegaards þar sem honum er meðal annars líkt við meistara með marga sveina í þjónustu sinni til þess að tala fyrir hinum og þessum valkostum.

Allir dást að andaktinni

"Allir dást að andaktinni," sagði Grímur Thomsen háðskur í kvæði sem hann kallaði Faríseann. Þar er ort um hræsnina sem hlaut að verða eitt af helstu umræðuefnum 19. aldar hvort sem mönnum líkaði það betur eða verr. Hún "hlaut" að verða það vegna þess að hið siðferðilega vald var að færast frá guði og yfir til einstaklinga sem smám saman voru að uppgötva tilvist sína og einsemd í fjarveru guðs. Það þýddi að sjálfsögðu að menn gátu ekki lengur verið vissir um að syndaselirnir færu til helvítis. Þeir gætu komist upp með að syndga og það tekur tíma að sætta sig við þá hugmynd. Søren var reyndar ekki gamall þegar hann fór að gruna að inn í himnaríki kæmust einungis vatnsgreiddir geldingar í fermingarfötum.

Kierkegaard missir föður sinn og barnatrúna og hann þráir baráttumál sem geti átt hug hans allan. Hann finnur það í trúnni en það getur einungis verið þar ef hann er einlægur og veit að hann vill trúa. Það er ekki nóg að "allir dáist að andaktinni". Enginn persónuleiki getur þrifist á ytri táknum. Ef maðurinn ætlar sér að vera ábyrgur fyrir siðferði sínu verður hann að velja einlægni og sannleika og vera heill í því vali. Í málgagni sínu, Andránni, hélt hann því fram að þó að guði væri vissulega á móti skapi að menn stælu, rændu, rægðu og stunduðu hórlífi, væri það ekkert á móti þeirri andstyggð sem guð hlyti að hafa á kristindómi ríkisins. Svo sterkt tók hann til orða og um leið tókst honum að klúðra eigin tilfinningamálum jafn verklega og raun ber vitni og túlkanir hans á þeim málum bera oft og tíðum ýmsu öðru vitni en einlægninni. Hvað meinti hann og hvar er hann bara "að þykjast"?

Joakim Garff reynir ekki að svara þeirri spurningu en myndin sem hann dregur upp af Søren Aabeye Kierkegaard er heillandi. Garff virðist ekki þjakaður af snillingsdýrkun og honum er heldur ekki í mun að sýna fram á að Søren hafi nú átt sín ljótu, litlu leyndarmál þegar allt kom til alls.

Garff er ekki í hópi þeirra sem trúa sjálfsmati Kierkegaard án gagnrýni en hann gengur ekki heldur í þá póstmódernísku gildru að halda að ekkert sé raunverulegt og Søren einungis til orðinn fyrir áhrif frá eigin texta. Hann velur hvorki vitsmuna- né tilfinningaveruna Kierkegaard heldur hvort tveggja og sýnir undurvel hvernig eitt nærir annað og tengist í einstökum og sérstökum manni. Einn mikilsverðasti hluti þess arna eru áhrifin sem Kierkegaard varð fyrir af umhverfi sínu og hafði á þetta sama umhverfi með því að velja að bera sannleikanum vitni.

Kaupmannahöfn var borg á stærð við Reykjavík og kúrði innan borgarmúranna á tímum Kierkegaard sem bjó í miðborginni - eigum við að segja í 101 Kaupmannahöfn? Hann elskaði þennan smábæ jafn mikið og hann hataði hann og fór helst ekki í ferðalög. Fjórum sinnum fór hann þó til Berlínar en sat þá innilokaður og skrifaði eins og óður væri. Í Kaupmannahöfn var allt sem hann þarfnaðist. Á þessum árum var gullöld í dönsku mennta- og menningarlífi, stórskáld og hugsuðir gengu um götur með pípuhatta og skrautlega göngustafi, Søren Kierkegaard var einn þeirra. Hann þráttaði við þá og vingaðist á víxl og þeir mótuðu hugsun hans. Hann fékk að lokum þorrann af málsmetandi samtíðarmönnum upp á móti sér en þegar hann lést lék samt enginn vafi á því að mikilmenni hafði kvatt danskt menningarlíf.

Joakim Garff sýnir samspil Kierkegaards og samtíma hans á afskaplega skemmtilegan hátt Hann skrifar líka af ást á viðfangsefninu, sem bæði birtist í næmu auga fyrir smáatriðum og skopskyni sem er ómetanlegt. Søren Aabye var sjálfur meinfyndinn og það hefði verið slæmt ef hvergi bólaði á glettni og tvöfeldni í ævisögu mannsins sem skrifaði meistaraprófsritgerð um "íroniu" eða háð.

Þar að auki tekst Garff á við heimspekilega hugsun Kierkegaard af kjarki og lærdómi. Hann vílar með öðrum orðum ekki fyrir sér að vera sá heimspekingur og það skáld sem hann þarf að vera til þess að vera viðfangsefni sínu samboðinn. Að því leyti stendur SAK framar mörgum innlendum og erlendum skáldævisögum. Af henni má margt læra.

EFTIR KRISTJÁN JÓHANN JÓNSSON

Höfundur er bókmenntafræðingur.