Halldór Ásgrímsson utanríkisráðherra segist ósammála Davíð Oddssyni forsætisráðherra um þá hagsmuni sem séu í húfi í sambandi við endurskoðun á EES-samningnum. Hann segir að þeir sem vilji búa áfram við EES-samninginn verði að berjast fyrir því að samningurinn sé virtur og njóti virðingar.

HALLDÓR Ásgrímsson utanríkisráðherra segist vera ósammála því mati Davíðs Oddssonar forsætisráðherra að þær breytingar sem gera þurfi á samningnum um Evrópskt efnahagssvæði megi skilgreina sem prófarkalestur. Hann segir að þeir sem vilji búa áfram við EES-samninginn - og hann kveðst vera í þeim hópi - þurfi að berjast fyrir því að hann sé virtur og njóti virðingar.

Forsætisráðherra fjallaði um endurskoðun EES-samningsins á viðskiptaþingi í fyrradag og sagði að engin stór vandamál væru á ferðinni og engir stórir hagsmunir væru í hættu. Hann sagði að þau vandamál sem upp hefðu komið við framkvæmd samningsins snerust fyrst og fremst um tæknileg atriði og vísaði þar m.a. til tilskipunar um sæfiefni og sagði að formaður Samfylkingarinnar væri tilbúinn til að gefa eftir fullveldi landsins og aðgang að landhelginni til að hafa áhrif á útgáfu tilskipunar um rottueitur.

Vandamál í sambandi við útgáfu þessar tilskipunar kynnti utanríkisráðherra nýlega í ríkisstjórninni, en framkvæmdastjórn ESB hefur hafnað tillögu EFTA-ríkjanna um innleiðingu tilskipunarinnar. Í svari framkvæmdastjórnarinnar er gefið í skyn að óþarfi sé að fylgja stofnanaramma EES-samningsins á þessu sviði og það sé til þess fallið að valda óþarfa ágreiningi. Jafnframt er í svarinu gefið í skyn að ef EFTA-ríkin sæki það fast að halda sig við stofnanaramma EES-samningsins kunni það að koma þeim í koll á öðrum sviðum, t.d. almennt varðandi þátttöku í starfi nefnda, en framkvæmdastjórnin telur að ESB hafi almennt teygt sig lengra í að heimila EFTA-ríkjunum þátttöku í nefndum en því sé skylt samkvæmt ströngustu túlkunum á EES-samningnum.

Ósammála forsætisráðherra

Halldór Ásgrímsson var spurður hvort hann liti svo á að endurskoðun EES-samningsins mætti skilgreina sem prófarkalestur líkt og forsætisráðherra hélt fram.

"Ég er ósammála því að tala um prófarkalestur í því sambandi. Þessi samningur var viðamesti alþjóðasamningur sem Ísland hafði nokkru sinni gert. Í honum var gengið lengra en áður í samstarfi við aðrar þjóðir og þar var tekin ákvörðun um fyrirkomulag mála sem áður höfðu talist innanríkismál Íslands. Þetta var gert m.a. með þeim hætti að það var komið upp sérstöku stofnanakerfi, bæði eftirlitsstofnun og dómstól. Það hefur að mínu mati verið nokkuð vegið að þessu kerfi. Og það hefur líka verið farið inn á samstarfssvið sem ekki voru fyrir hendi þegar EES-samningurinn var gerður. Jafnframt hefur verið ákveðið að nýjar stofnanir taki yfir mál sem voru í öðrum farvegi.

Ég tel það mjög mikilvægt að nota þetta tækifæri til að beina athyglinni að þessum samningi. Við uppfærslu hans fælust í því mikilvæg pólitísk skilaboð, þess eðlis að samningsaðilar ætluðu að virða samninginn og framkvæma hann með þeim hætti sem upphaflega var stofnað til, og þar með væru embættismönnum Evrópusambandsins gefin skýr pólitísk skilaboð. Ég tel að það hafi skort á þessi skilaboð og þess vegna sé mikilvægt fyrir okkur að á það reyni. Samningurinn hefur notið minnkandi athygli og við verðum oftar og oftar varir við að aðilar í Evrópuríkum viti ekki af tilvist hans og þess vegna sé mikilvægt að hann komi til umfjöllunar, ekkert síður en stækkunarferill Evrópusambandsins. Menn verða að muna að það er ekki eingöngu verið að stækka Evrópusambandið heldur jafnframt innri markaðinn og þar með Evrópska efnahagssvæðið, sem við erum aðilar að."

Forsætisráðherra sagði í ræðu sinni á viðskiptaþingi að það væru engir stórir hagsmunir í húfi í sambandi við EES-samninginn. Ertu sammála þessu?

"Ég tel að þetta mál fjalli með einum eða öðrum hætti um mikilvægustu framtíðarhagsmuni Íslands og varði spurninguna hvort við getum búið við samninginn um Evrópska efnahagssvæðið til framtíðar eða hvort við verðum að beina athyglinni að hugsanlegri aðild. Ef við viljum búa við samninginn til lengri framtíðar, sem ég og margir fleiri hefðum helst kosið, þarf að hafa fyrir því að vinna samningnum meiri athygli og virðingu. Það þarf að berjast fyrir því að hann sé virtur og þá ekki síst fyrir tveggja stoða kerfinu, sem hefur ekki verið virt í öllum tilvikum. Það er nú svo að þegar við eigum okkur stíflu vill fyrsta gatið í hana verða afdrifaríkt um framhaldið."

Erfitt að meta kostnaðinn við aðild

Davíð sagði í ræðu sinni að aðild Íslands að Evrópusambandinu kostaði tugi milljarða króna. Eru þetta réttar tölur að þínu mati?

"Sá útreikningur sem síðast var gerður í þessu máli er í tengslum við Evrópuskýrsluna 1999. Þar kemur fram að það sé líklegt að við þurfum að greiða inn 7-8 milljarða eða 33 þúsund á hvert mannsbarn í landinu og síðan fengjum við til baka stóran hluta af þeirri fjárhæð. Talið var að nettó þyrfti Ísland að greiða 2-3 milljarða í sjóði ESB umfram það sem kæmi til baka. Þetta var miðað við þær reglur sem taka gildi 2004. Það verður samið á ný um framlög til Evrópusambandsins árið 2006. Hver niðurstaða þeirra samninga verður get ég ekki sagt til um í dag.

Hins vegar er það nú svo að þetta mat er eingöngu í sambandi við íslensku fjárlögin. Ef á að meta málið í heild sinni er það miklu flóknara. Þar ráða hagsmunir sjávarútvegs, landbúnaðar, ríkissjóðs, byggðanna og sveitarfélaganna og síðast en ekki síst hagsmunir heimilanna í landinu, því að allt þetta mál hefur áhrif á fjármagnskostnað, vöruverð og aðstæður fyrirtækja. Að mínu mati verður mjög erfitt að meta það í krónum og aurum," sagði Halldór.

Er að beina athygli að utanríkisráðherra

Davíð gagnrýndi afstöðu Össurar Skarphéðinssonar, formanns Samfylkingarinnar, í Evrópumálum í ræðu sinni.

Össur sagði að með ummælum forsætisráðherra á viðskiptaþingi hefði hann verið að skamma Albaníu þegar hann meinti Kína. "Hann er í reynd að senda utanríkisráðherra fast skot. Fyrir hönd ríkisstjórnarinnar hefur utanríkisráðherra æ ofan í æ leitt gild rök að því að EES-samningurinn dugi ekki til langframa. Davíð hefur snuprað hann opinberlega með því að segja að hann hafi spurt hann sjálfan hvers vegna þurfi að breyta samningnum og segist ekki hafa fengið nein svör. Það er athyglisvert að Halldór Ásgrímsson hefur svarað því á móti að hann vilji ekki svara þessu vegna þess að málið sé svo flókið. Ég veit ekki hvort hann á við að forsætisráðherra skilji ekki flókin utanríkismál."

Össur sagði dapurlegt að forsætisráðherra virtist ekki skilja framtíðarhagsmuni Íslendinga og kjósa að snúa þeim upp í hálfgerðan aulabrandara, en þar vísaði hann til ummæla Davíðs um að formaður Samfylkingarinnar virtist vera tilbúinn til að gefa eftir hluta af fullveldi Íslands og yfirráð yfir íslenskum sjávarútvegi til að geta haft áhrif á útgáfu reglugerðar um rottueitur.

"Þegar menn horfa til framtíðar er alveg ljóst að EES-samningurinn mun ekki þjóna hagsmunum Íslands með sama hætti og þegar hann var gerður. Ástæðurnar eru margar. Í fyrsta lagi mun stækkun ESB leiða til þess að sambandsríkin verða þrjátíu í stað fimmtán. Það eitt leiðir til miklu minni áhuga sambandsins á málefnum EES en áður og að mínu mati miklu minni möguleika á ítökum og áhrifum. Þessa verð ég mjög áskynja í störfum mínum sem fulltrúi í EFTA-nefndinni sem ræðir oft á ári við fulltrúa erlendra þjóðþinga. Þeir vita ekkert um EES-samninginn og hafa engan áhuga á að viðhalda honum.

Í öðru lagi er EES-samningurinn staður að því leyti að hann nær ekki til nýrra sviða í samstarfi Evrópusambandsins. Það kallar annað tveggja á mjög harða og erfiða samninga eins og við lentum í með Schengen eða hreinlega að Íslendingar fá ekki tækifæri til að taka þátt í mikilvægu samstarfi innan álfunnar. Samstarfið er alltaf að aukast og ná yfir ný svið sem EES-samningurinn tekur ekki til.

Í þriðja lagi hefur þróunin á innviðum ESB, fyrst og fremst aukin völd Evrópuþingsins, leitt til þess að það dregur smám saman úr áhrifum okkar á lagagerninga. Það má halda því fram að með þeirri þróun séum við hægt en bítandi að tapa fullveldi án þess að hafa nokkurn tímann fallist á það. Ég rifja það upp að 1993 sagði nefnd þriggja lagaspekinga að fullveldisafsalið sem fólst í EES-aðild væri á mörkum þess að rjúfa stjórnarskrá. Maður spyr sig hvort þessi þróun þýði að það reyni um of á þanþol hennar. Innan ESB myndu menn hafa rödd og hafa áhrif og reynslan sýnir að smáríkjum gengur mjög vel að verja hagsmuni sína.

Í fjórða lagi leiðir núverandi staða til þess að við eigum ekki kost á því að taka upp evruna og töpum þar með af mikilvægum ávinningum sem í því kunna að felast eins og aukinni samkeppnishæfni íslenskra fyrirtækja sem felst í meira gagnsæi í viðskiptum, minni kostnaði við viðskipti og allt öðru vaxtastigi.

Í fimmta lagi vil ég nefna að það voru ákveðnar afurðir sem voru undanþegnar hinum mikilvægu tollfríðindum sem EES-samningurinn fól í sér. Þessar greinar eru væntanlega vaxtarbroddur í okkar sjávarfangi á næstu áratugum. Ég nefni sérstaklega laxeldi sem stefnir í að verða ákaflega umfangsmikið. Þess vegna þurfum við á tollfríðindum að halda sem fylgja aðildinni.

Í sjötta lagi má nefna að það eru að falla niður mikilvæg tollfríðindi gagnvart sjávarútvegi sem er að finna fríverslunarsamningum við tilvonandi aðildarríki ESB sem standa núna í viðræðum við sambandið, en þau ógildast við aðild þeirra að sambandinu. Þetta skiptir miklu máli fyrir sölu á unninni síld til manneldis, en við væntum þess að efling norsk-íslenska síldarstofnsins muni leiða til þess að þarna skapist miklir möguleikar.

Í síðasta lagi vil ég nefna samstarf um öryggi og varnir sem við eigum ekki kost á að taka þátt í nema innan ESB. Ég tel, eins og mál hafa þróast eftir 11. september, að það sé ekki hægt að hluta varnir niður eftir ríkjum heldur þurfi að tryggja sameiginlegt öryggi álfunnar og við þurfum að vera þar á palli," sagði Össur.