Í nágrenni Jörundar (t.h.) og Hrafntinnuhryggs.
Í nágrenni Jörundar (t.h.) og Hrafntinnuhryggs.
[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
Sumir hafa talið, segir Leifur Sveinsson, að hrafntinnan á Þjóðleikhúsinu sé úr Hrafntinnuhrygg á Mývatnsöræfum, en svo mun ekki vera.

I.

Það bar til á miðju sumri árið 1941, að Páll bóndi Jónsson á Grænavatni (1890-1969) átti erindi austur á Hólsfjöll, en þá var engin brú komin á Jökulsá á Fjöllum hjá Grímsstöðum (var vígð 10. júlí 1948). Fékk hann því Kristján Þórhallsson í Vogum (f. 1915) til þess að skjóta sér austur að Jökulsá, þar sem Grímsstaðamenn biðu hans með ferjubátinn. Við leikfélagarnir í Vogum notuðum tækifærið að fá að sitja í bílnum að Austara-Seli og ganga þaðan á Jörund (808 m.y.s.) og vera aftur komnir í veg fyrir Kristján, þegar hann kæmi frá Jökulsá. Félagar mínir voru þeir Hallgrímur og Pétur Jónassynir. Í frumbernsku voru þeir nefndir Hage og Bebe, síðar Haddi og Pétur, en er þeir urðu fullorðnir menn fullu nafni, Hallgrímur Jónasson (1928-2000) og Pétur Jónasson (1929-1994). Farkosturinn var nýr Ford-vörubíll, árgerð 1941, sem kom til landsins á grind, en síðan var smíðað á hann fimm manna hús á Laugum í Reykjadal, en þar var aðalsmiðurinn Halldór Víglundsson (1911-1977). Kristján vann einnig að smíðinni með Halldóri, en bíllinn kostaði kr. 11.000 á grind, en hvað húsið kostaði er mér ekki kunnugt. Bíllinn fékk skráningarnúmerið Þ-11.

II.

Við félagarnir þurftum að hafa hraðann á, því Kristján áætlaði að koma að austan eftir um þrjá tíma. Bæði var, að bílvegurinn var þá ófullkominn og sums staðar ólagður, allra síst upphlaðinn, aðallega gamli reiðvegurinn. Veður var hið fegursta, sól og hiti, en okkur miðaði vel áfram, fyrst að Litla-Jörundi, en síðan var lagt á sjálfan Jörund. Vegagerðarmenn höfðu gengið á fjallið skömmu áður, svo við höfðum nokkuð góða lýsingu á aðstæðum þarna. Sóttist okkur gangan nokkuð vel, þar til nálgaðist toppinn, þá var þar stórgrýti mikið, sem var svo laust í skriðunum, að ég óttaðist mest að lenda með fótinn niður á milli þessara steina, og þá óvíst hvort hann kæmi upp heill. Þó fór allt vel að lokum og náðum við vörðunni á toppi fjallsins fljótlega eftir ævintýrið í skriðunni. Flaska var felld inn í vörðuna og þar bréfmiði, þar sem stóð, að vegavinnuflokkur Péturs í Reykjahlíð (1898-1972) hefði klifið fjallið á nýju Íslandsmeti, 30 mínútum. Við skildum eftir okkar miða í flöskunni og tilkynntum, að við hefðum slegið met þeirra vegavinnumanna og gengið á fjallið á 29 mínútum. Menn fóru létt með sannleikann á þessum árum, enda engin Omega-tímatökuúr með í för. Eitthvert nesti höfðum við félagarnir haft með okkur, flatkökusneiðar og mjólkurflösku. Snæddum við nestið á fjallstoppinum, en héldum síðan niður af fjallinu og völdum nú skárri leið en upp á fjallið. Hröðuðum við ferð okkar sem mest við máttum, því við vissum, að Kristján yrði að líkindum kominn í Austara-Sel, þótt við værum öruggir um, að ekki færi hann til byggða án okkar. Stóðst það nokkuð á endum, að við náðum í áfangastað og Þ-11 kom brunandi að austan. Þeir Páll höfðu beðið eitthvað eftir ferjubátnum frá Grímsstaðamönnum og Kristján ekki haldið af stað til baka, fyrr en hann sá, að þeir hefðu örugglega náð landi hinum megin árinnar. Nema hvað, til Reykjahlíðar komum við um kvöldverðarleytið og man ég gerla, hvað Sigurður bóndi Einarsson (1884-1954) mælti til mín, er ég sté út úr bílnum: "Leifur, á hvaða fjall ætlið þið að ganga næst?"

I II. Gengið á Eilíf

Ekki mátti ég til þess hugsa að valda Sigurði í Reykjahlíð vonbrigðum, svo næst var stefnan tekin á Eilíf. Vorið 1941 stóðu yfir miklar girðingarframkvæmdir á vegum Sauðfjárveikivarna ríkisins. Vinnuflokkur úr Mývatnssveit var þar að störfum að girða yfir Grjótháls sem liggur milli Eilífs og Dettifoss og skilur hreppsfélögin Kelduhverfi og Skútustaðahrepp (Mývatnssveit). Þetta var nokkurra vikna verkefni. Um flutning á girðingarefni og vistum til vinnuflokksins sá Kristján í Vogum á hinum nýja bíl sínum, Þ-11. Með honum í eina slíka ferð fór ég og komum við í tjaldbúðir girðingarmanna síðla dags og sváfum í tjaldi hjá þeim um nóttina. Vel gekk að afferma bílinn og fegnir voru þeir að fá nýja mjólk, smér, andaregg og fleira góðmeti, því nokkuð var gengið á matarbirgðir þeirra. Einnig höfðum við meðferðis nokkra netstubba, sem þeir Jónassynir í Vogum, Stebbi og Nóni, höfðu pantað. Félagar þeirra hlógu mikið að sendingu þessari, "hvað á að gera við silunganet, þegar enginn er báturinn"?

IV.

Eilífur er strýtulaga móbergshnjúkur, 698 m.y.s. vestur frá Dettifossi. Sést hann víða að, því hann rís þar einstakur upp af sléttum heiðalöndum. Eilífsvötn er veiðivatn suður af fjallinu Eilíf og er vatnið aðeins eitt, þótt nafnið sé í fleirtölu. Tjaldbúðir girðingarmanna voru á bökkum vatnsins, en í því var nokkur silungur. Eigi er mér kunnugt um, hver kom fyrst með frjóvguð hrogn eða jafnvel lifandi silung í vatnið, en nafn Illuga Jónssonar (1909-1989) í Reykjahlíð hefur oft verið nefnt í sambandi við þessa tilraun til eldis. Sennilega hefur þetta verið urriði, sem nú var orðinn að vænum bröndum, sem Mývetningar kalla þessa afurð, hvort sem er urriði eða bleikja. Nú fara Stebbi og Nóni að búa sig undir að leggja netin á álitlegum stöðum í vatnið og enn hlógu félagarnir að þeim, en þeir svöruðu einum rómi: "Við leggjum þau á sundi og vitjum um á sundi." Vatnshiti er ekki mikill í fjallavötnum Mývatnsöræfa, en þetta afrek þeirra bræðra var aðeins eitt af mörgum á þeirra merku lífsleið, sem gerði þá að þjóðsagnapersónum þegar á unga aldri. Eilífsvötn liggja í 354 metra hæð yfir sjávarmáli. Jón Jónasson (Nóni) var fæddur í Vogum í Mývatnssveit 24. okt. 1917 og dó 30. ág. 1990 í Reykjavík, en Stefán Jónasson (Stebbi) var fæddur í Vogum 11. júní 1919 og dó í Reyjavík 22. ág. 2000. Þeirra kappa mun lengi verða minnst, a.m.k. hættu girðingarmenn að hlæja að þeim félögum, er þeir hámuðu í sig nýsoðinn urriðann úr vatninu, því vel hafði aflast. Urriðaseiðum var sleppt í vatnið árið 1934, en Þingvallableikju sleppt í vatnið upp úr 1970. Bleikja er nú í miklum meirihluta í vatninu (upplýsingar Veiðimálastofnunar).

V.

Eftir góðan svefn í tjaldinu og kjarngóðan morgunverð lögðum við Kristján í fjallgönguna. Veður var hið ákjósanlegasta, sól og hiti. Sóttist okkur gangan vel og ekki urðum við fyrir vonbrigðum með útsýnið, enda sést Eilífur víða að eftir því sem Ólafur Jónsson ritar í I. bindi Ódáðahrauns: "Lækur er kemur sunnan úr Hágöngum rennur þar í vesturenda vatnsins, en norðan við vatnsendann rís einstakt, burstlagað fjall, sem Eilífur nefnist og er hvorki fyrirferðarmikið né hátt í lofti, en sést þó úr órafjarlægð norðan úr Öxarfirði og Núpasveit, austan af Hólsfjöllum og langt sunnan úr Ódáðahrauni." Í lægð spölkorn suður frá enda Eilífsvatna eru rústir af eyðibýlinu Hlíðarhaga, sem fór í eyði árið 1878, síðasti ábúandi Gottskálk Þorkelsson (1840-1898) sem fyrst flutti að Kelduneskoti í Kelduneshreppi, en árið 1883 hélt hann til Kanada með fjölskyldu sína, þar sem hann lést 1. apríl 1898. Í Hlíðarhaga var lengi leitarmannakofi eftir 1878, sem byggður var upp úr rústunum og komum við Haraldur bróðir minn þangað ríðandi sumarið 1944, er hann var að halda upp á stúdentspróf sitt (lýðveldisstúdent). Við vorum vel ríðandi, Haraldur á Stóra-Rauð Óskars Illugasonar í Reykjahlíð, en ég á Glófaxa Hallgríms Þórhallssonar í Vogum. Var sú ferð ógleymanleg, enda veður hið fegursta.

VI. Efnistaka á Hrafntinnuhrygg

Í júlí 1941 berst Kristjáni í Vogum pöntun á bílfarmi af hrafntinnu, sem hann skyldi afla á Hrafntinnuhrygg, sem liggur miðja vegu milli Kröflu og Jörundar. Þar sem Þ-11, hinn glænýi Ford-vörubíll, var bíla öflugastur í Mývatnssveit, þá réðumst við Hallgrímur Þórhallsson (1914-1982) bróðir Kristjáns til þessarar farar með honum. Þannig er Hrafntinnuhrygg lýst í Landið þitt Ísland: "Brattur fjallshryggur, 685 m.y.s. á Mývatnsöræfum austur og suðaustur af Kröflu. Efst í honum kemur fram gangur úr hrafntinnu, en hrafntinnumolar og brot finnast hvarvetna í grenndinni. Óvíða eða hvergi á landinu er eins fögur hrafntinna og hér. Hrafntinnuhryggur er að mestu leyti úr hrafntinnu og er talið að hann hafi orðið til við gos undir jökli." Pöntun þessi var frá byggingarmeistara á Akureyri og ætluð í húsbyggingu þar, áferð skyldi vera svipuð og á Þjóðleikhúsinu í Reykjavík. Þannig er hrafntinnu lýst í Íslensku alfræðiorðabókinni: "Hrafntinna, svart, glerkennt afbrigði af líparíti, stökkt og brotnar líkt og tinnusteinn, myndað við hraða kólnun hraunkviku, t.d. við gos undir jökli." Við höfðum meðferðis mikið af strigapokum og gengum nú upp eftir hryggnum og hófum að fylla pokana. Nokkra klukkutíma tók það okkur að ná fullfermi á bílinn, en ég fullyrði, að þetta er versta vinna, sem ég hefi nokkurn tíma stundað. Að ganga niður fjallshrygg með fullan poka af hrafntinnu, þar sem hver þynna skar sig inn í bakið á mér, þannig að ég hálfhljóp undan pokanum mest af leiðinni niður að bílnum. Loks var fullfermi komið á Þ-11 og við hugðumst leggja af stað heim að Vogum.

En þá kom babb í bátinn, bíllinn var orðinn svo þungur, að hann stóð fastur í sandinum: "Þetta er eins og ægisandur," man ég eftir að Hallgrímur mælti. Eigi man ég gerla, hvort við urðum að létta einhverjum pokum af bílnum og bera þá síðan á hann, þar sem fastara var undir, en alla vega komumst við í Voga undir kvöld og fór Kristján með farminn til Akureyrar daginn eftir. Örugglega prýðir hrafntinnan erfiða einhver hús á Akureyri ennþá, en hvaða hús? Glögga menn fyrir norðan bið ég nú að senda mér línu um þetta mál, þótt "aðeins" 60 ár séu nú liðin frá þessum flutningum. Eggert Ólafsson og Bjarni Pálsson komu í Mývatnssveit árið 1752 og skoðuðu nágrenni sveitarinnar, einkum brennisteinsnámurnar og umhverfi Kröflu. Fyrst rannsökuðu þeir brennisteininn í Hlíðarnámum og fóru síðan á Hrafntinnuhrygg. Þeir segja að hrafntinnan sé í þremur lögum efst í hryggnum, og sé miðlagið best og um alin á þykkt (63 cm). Af hrafntinnunni sendu þeir tvö stykki til Kaupmannahafnar og vógu þau 103 og 93 pund (51,5 kg og 46,5 kg).

Sumir hafa talið, að hrafntinnan utan á Þjóðleikhúsinu sé úr Hrafntinnuhrygg á Mývatnsöræfum, en svo mun ekki vera. Húsið er pússað með blöndu úr kvartsi og hrafntinnu og mun hrafntinnan vera úr Hrafntinnuhrauni á Landmannaafrétt í Rangárvallasýslu. (Landið þitt Ísland, H-K, bls. 122-3.)

Eftirmáli

Hinn 30. jan. sl. reit ég Velvakanda Mbl. bréf, er birt var skömmu síðar í Mbl. og þar var spurt í 1. lagi: "Hvaðan er hrafntinnan á útveggjum Þjóðleikhússins?" Margt manna hefur hringt til mín og gefið gagnlegar upplýsingar og niðurstaða mín eftir úrvinnslu þeirra er þessi:

a) Sigurður Jónsson frá Laug (1890-1936) sá um flutningana á hrafntinnunni úr Hrafntinnuhrauni í Þjóðleikhúsið. Torleiði var mikið á þessari leið, svo Sigurður varð m.a. að hlaða sandpokum á hrygg einn, svo yfir hann mætti komast, og er hann nefndur Pokahryggur og sér enn fyrir pokunum. Einn af bílstjórum Sigurðar frá Laug tjáði mér, að hann hefði flutt 30 tonn af hrafntinnu í Þjóðleikhúsið.

b) Mývetningar fluttu talsvert magn af hrafntinnu til Húsavíkur, þegar á 4. áratugnum. Fyrst var hrafntinnan flutt á hestum að Langavog við Mývatn, sem er í svonefndum Stekkjarhaga í landi Voga. Þaðan á vélbát í Álftagerði og þaðan með bílum til Húsavíkur. Hús atvinnudeildar HÍ, Flensborgarskólinn, Alþýðuhúsið og fjölda íbúðarhúsa eru með slíka áferð. Einnig mun eitthvað hafa verið flutt til útlanda handa sjónglerjaverksmiðjum, t.d. Zeiss Ikon í Jena í Þýskalandi, og í stjörnukíkinn á Palomarfjalli í Kaliforníu, sem tekinn var í notkun 1948, en þar var þá stærsti spegilsjónauki í heimi, 5 m í þvermál. Þessar útflutningsfréttir eru óstaðfestar og eru í athugun sérfræðinga við HÍ og eru efni í aðra grein.

Heimildir:

1. Reise igjennem Island, prentuð í Sorø árið 1772, eftir þá Eggert Ólafsson varalögmann og skáld (1726-1768) og Bjarna Pálsson landlækni (1719-1779), bls. 725-6.

2. Ódáðahraun I. eftir Ólaf Jónsson, bls. 55 og 203, Bókaútg. Norðri 1945.

3. Þjóðleikhúsið eftir Jónas Jónsson frá Hriflu, útg. 1953.

4. Landið þitt Ísland, H-K, bls. 122-3, Örn & Örlygur 1981, 2. bindi eftir þá Þorstein Jósepsson og Steindór Steindórsson frá Hlöðum.

5. Símbréf frá Veiðimálastofnun dags. 30. janúar 2002 um silung í Eilífsvötnum.

6. Reykjahlíðarætt, VII,2, bls. 619, Líf & saga, Reykjavík 1993.

Höfundur er lögfræðingur í Reykjavík.