13. apríl 2002 | Menningarblað/Lesbók | 2538 orð | 3 myndir

SKÁLHOLT - HÖFUÐSTAÐUR ÍSLANDS Í 700 ÁR

[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
Í sumar hefjast að nýju fornleifarannsóknir í Skálholti. Þar bíður fjársjóður þekkingar þess að komast í dagsljósið og er nú unnið að því að skipuleggja þar umfangsmesta uppgröft sem ráðist hefur verið í fram til þessa á Íslandi. Með nýjum rannsóknum í Skálholti verður aflað nýrrar þekkingar, ekki aðeins um sögu staðarins heldur um þjóðarsöguna í heild. Í þessari grein segir frá fyrri rannsóknum í Skálholti og reifað er markmið fyrirhugaðra rannsókna.
Sextánda ágúst 1784 reið mikill jarðskjálfti yfir Suðurland og skemmdust í honum 372 bæir og þrír menn týndu lífi. Margar kirkjur féllu eða skemmdust en Skálholtskirkju sakaði ekki til muna. Hins vegar féllu flest hús önnur á biskupsstólnum og urðu nokkrir menn undir húsunum en náðust þó lifandi. Biskupinn Finnur Jónsson, sonur hans Hannes sem þá var vígslubiskup og Magnús Ólafsson varalögmaður og ráðsmaður staðarins urðu ásamt öðru heimilisfólki að liggja í tjöldum. Seinni hluta ágúst gerði miklar rigningar og var undir haustið ljóst að mönnum myndi ekki verða vært í Skálholti þann vetur og var ákveðið að fella skólahald niður. Viðir í húsum höfðu brotnað svo illa að ekki var hægt að nota þá og hestleysi, sem stafaði af móðuharðindunum sem þá stóðu sem hæst, olli því að ekki var hægt að sækja timbur í kaupstað. Um haustið flutti Hannes vígslubiskup ásamt konu sinni, einum þjónustusveini og einni stúlku til tengdaföður síns Ólafs Stephensens á Innra-Hólmi. Finnur biskup hírðist áfram í Skálholti við vondan kost og sagði af sér embætti árið eftir. Þá var Skálholt formlega lagt niður sem biskupssetur en svo fór þó að Hannes biskup keypti jörðina og bjó þar til dauðadags 1796 enda hafði landsstjórnin ekki fundið nein önnur úrræði í húsnæðismálum biskupsins.

Höfuðstaður og kirkjumiðstöð

Svo óglæsilega endaði 700 ára saga biskupsstóls í Skálholti. Sú saga er hins vegar að flestu öðru leyti glæsileg og merk. Saga Skálholts er einnig löng því mannvistarleifar í formi byggfrjóa frá seinni hluta 9. aldar benda til að búseta í Skálholti sé eldri en á flestum öðrum stöðum. Skálholt var í eigu Mosfellinga í byrjun 11. aldar og þar sat fyrsti biskup Íslands, Ísleifur Gissurarson, frá því að hann kom úr vígsluför 1057 til dauðadags 1080. Sonur hans og eftirmaður, Gissur biskup, byggði þar dómkirkju og gaf henni jörðina. Íslenska kirkjan efldist mjög á 12. og 13. öld og við það óx Skálholtsstaður að andlegum og veraldlegum auði og varð sannkallaður höfuðstaður Íslands frá seinni hluta 13. aldar. Þar var fjölmennasta byggð landsins með þorpi bygginga yfir starfsemi stólsins og þar risu kirkjubyggingar sem voru einstakar í evrópskri byggingasögu. Í kaþólskri tíð stóð skólahald og önnur menningar- og fræðslustarfsemi með blóma í Skálholti og eftir siðaskiptin var þar reglubundinn skóli. Dómkirkjan í Skálholti hefur brunnið a.m.k. tvisvar (1309 og um 1527) og staðurinn allur brann 1630 og varð þar óbætanlegur skaði, þar sem skjöl og bækur urðu eldinum að bráð. Árið 1650 lét Brynjólfur Sveinsson biskup reisa nýja kirkju og staðarhús. Eftir að biskupsstóllinn var fluttur til Reykjavíkur var kirkja Brynjólfs rifin og ný og mun minni kirkja byggð í hennar stað 1802. Skálholt var þá um skeið venjulegt bóndabýli með sóknarkirkju þar til viðreisn staðarins hófst að nýju á seinni hluta 20. aldar.

Fornleifakönnun í Skálholti hefst

Margir munir sem voru í eigu staðarins, þar á meðal merkir forngripir, voru seldir á uppboðum um og eftir aldamótin 1800. Sumir þeirra rötuðu í dómkirkjuna í Reykjavík, aðrir á forngripasöfn í Kaupmannahöfn eða Reykjavík, en enn aðrir skemmdust eða hafa horfið sporlaust. Þar á meðal má nefna Þorláksskrín og Ögmundarbrík svokallaða. Ekki er vitað um afdrif skrínsins, en reynt var að flytja bríkina til Reykjavíkur. Ekki komst hún á leiðarenda og lá í pakkhúsi á Eyrarbakka í mörg ár. Eru enn eftir af henni smávægilegar leifar sem sýna að hún hefur verið einn merkilegasti kirkjugripur á Íslandi.

Þó að fornleifarannsóknir hæfust ekki í Skálholti fyrr en eftir miðja 20. öld komu þar ýmsir fornfræðingar á 19. öld sem skráðu upplýsingar um fornleifar í Skálholti. Fyrstur þeirra var danski fornfræðingurinn Kristian Kålund en hann kom við í Skálholti 1873 og þótti "ekki mikið eftir af dýrð biskupstímans". Þar var nú ósjáleg trékirkja og bærinn "á engan hátt glæsilegur". Það eina sem honum þótti enn vera sem áður var hið fagra útsýni. Kålund getur þess að sagnir á staðnum snúist einkum um Þorlák helga og hins vegar um atburði kringum Jón Arason Hólabiskup. Var Kålund sýndur staðurinn hjá kirkjugarðinum þar sem Jón og synir hans voru teknir af lífi og voru "blóðblettirnir" enn sýnilegir á klöppinni. Einnig hafði til skamms tíma verið laut í kirkjugarðinum þar sem hinir líflátnu höfðu verið jarðaðir uns Norðlendingar grófu þá upp og fluttu til Hóla.

Brynjúlfur Jónsson frá Minna-Núpi var fyrstur íslenskra fornfræðinga til að kanna minjar í Skálholti. Hann kom þar árið 1893 og skráði sýnileg ummerki og munnmæli og frásagnir staðkunnugra um fornleifar. Skráði hann m.a. munnmæli er skýrðu uppruna örnefnisins Skálholts: Smalamaður Ketilbjarnar gamla landnámsmanns átti að hafa hafst við í skála, þar sem bærinn í Skálholti var reistur síðar. Skýrsla Brynjúlfs um fornleifar í Skálholti er stutt, en í henni er að finna upplýsingar um ástand minja þar í lok 19. aldar og munnlegan vitnisburð um húsaskipan þar í tíð Finns biskups, á lokaskeiði biskupsstólsins á 18. öld. Heimildamaður Brynjúlfs var Sigurður Pálsson bóndi á Laug, en hann lýsti staðnum eftir frásögn Jóns Jónssonar, sem lengi hafði búið í Laugarási og dó um 1850, þá nærri hundrað ára. Margt var enn með sama sniði, m.a. var vatnsból bæjarins enn í Þorláksbrunni og í "aldingarði" sem lá upp að kirkjugarðinum óx enn kúmen.

Brynjúlfur segir frá svonefndu Íragerði norðvestast í túninu og átti það að vera leiði hinna írsku sveina Jóns biskups Gerrekssonar. Íragerði var upphækkun, rúmlega 22 m löng og um 2,5 m breið.

Brynjúlfur hafði heyrt að hinir kaþólsku biskupar hefðu verið grafnir í norðurstúku kirkjunnar og lét hann grafa þar sem hann taldi hana hafa verið. Ekki fannst þó annað en eitt hauskúpubrot og járnnagli. Einnig lét hann grafa hjá Söðulhóli þar sem hann taldi líklegast að Diðrik frá Minden og menn hans hefðu verið grafnir en varð einskis vísari.

Brynjúlfur kannaði legsteina í kirkjunni og kirkjugarðinum og skráði niður áletranir á þeim. Nokkrir voru orðnir máðir, sumir brotnir og legsteinabrot höfðu verið notuð í kirkjugarðshleðsluna. Hann lýsti einnig hinum fáu kirkjugripum sem eftir voru í kirkjunni. Hefur honum þótt ástand þessara merku fornleifa dapurlegt og lýkur skýrslu sinni með þessum orðum: "Mjög er áríðandi að vernda hinar fáu fornmenjar sem enn finnast í Skálholti."

Þessum orðum Brynjúlfs var þó ekki gaumur gefinn og urðu veruleg minjaspjöll í Skálholti árið 1902, en þá var grafið fyrir hlöðu beint ofan í bæjarhólinn, við ytri enda undirgangsins, og einnig lagður vegur vestur frá bænum og ræsi meðfram honum hjá Þorláksbrunni. Var brunnurinn grafinn fram og tóku vegagerðarmennirnir steinhleðsluna innan úr brunninum, jöfnuðu sjálfan brunninn með ræsinu og var hann þannig gereyðilagður. Sömu sögu var að segja um Skólavörðuna, en úr henni var grjót rifið til húsbygginga.

Minjaspjöll sem þessi leiddu loks til þess að sett voru lög 1907 um verndun fornleifa, og stofnað embætti þjóðminjavarðar, sem var m.a. veitt heimild til að friðlýsa fornleifar, og sett viðurlög við minjaspjöllum. Ekki var þó gripið til neinna ráðstafana til verndunar fornleifum í Skálholti fyrr en 1927 en þá friðlýsti Matthías Þórðarson þrennar minjar í Skálholti: Þorláksbúð, Staupastein og Þorláksbrunn.

Fornleifarannsókn 1954-58

Árið 1949 urðu þáttaskil í sögu minjaverndar í Skálholti. Að frumkvæði Sigurbjarnar Einarssonar, sem þá var prófessor í guðfræði við Háskóla Íslands, var stofnað Skálholtsfélag sem hafði það að markmiði að vinna að endurreisn Skálholtsstaðar. Varð félaginu vel ágengt og ráðist var í að reisa nýja kirkju þar sem hinar fyrri kirkjur höfðu áður staðið. Var að þessum framkvæmdum staðið með meiri forsjá og framsýni en öðrum stórframkvæmdum á þessum tíma, því ákveðið var að gera vandaða fornleifarannsókn á eldri kirkjugrunnum áður en þeir yrðu látnir víkja.

Árið 1952 hófst uppgröftur á kirkjugrunnum í Skálholti og var það umfangsmesta rannsókn á einum minjastað á Íslandi til þess tíma. Grafið var árin 1952, 1954-55 og 1958 og stjórnaði Kristján Eldjárn þjóðminjavörður rannsóknunum. Árið 1954 friðlýsti hann fleiri minjar á staðnum, þ.e. Skólavörðuna, eystri og vestari traðir, Kyndluhól, Þorlákssæti, leiði sveina Jóns Gerrekssonar í Íragerði og gamalt garðlag syðst á túninu.

Uppgröfturinn hófst með frumkönnun sem Björn Sigfússon gerði. Gróf hann leitarholur hér og hvar til að finna takmörk eldri kirkjugrunna, einnig gróf hann upp undirganginn að hluta og í svokallaðan Virkishól. Árið 1954 var gerður uppdráttur af kirkjugarðinum og nánasta umhverfi hans, grafið var í Þorláksbúð að hluta, og í dómkirkjugrunnana. Fannst þá m.a. steinþró Páls biskups Jónssonar með beinum hans og bagli og vakti sá fundur gríðarlega athygli. Árið 1955 var grafinn upp grunnur að byggingu norðan við stöpulinn og lokið við uppgröft á Þorláksbúð. Grafið var í "beinakjallara" og uppgrefti haldið áfram í undirganginum. Voru og grafnar leitarholur hér og þar, aðallega norðan við kirkjustæðið. Þá var umhverfi staðarins snyrt, veggjasteinar í Þorláksbúð voru réttir og grasþökur lagðar í gólfið, Skólavarðan var löguð sem og Þorlákssæti. Árið 1958 var lokið rannsókn á undirganginum og eldra byggingarstig hans kannað. Var hann síðan endurbyggður. Þá var einnig ýtt ofan af bæjarhólnum og hann sléttaður. Veggjarbrotum og bæjarleifum frá 19. og 20. öld var ýtt burtu og suður af hólnum en Kristján Eldjárn taldi sýnt að enn væru miklar mannvistarleifar í jörðu sunnan og suðvestan við kirkjuna og kirkjugarðinn.

Rannsóknirnar í Skálholti vöktu mikla athygli á sínum tíma og var reglulega greint frá framvindu þeirra í fjölmiðlum. Í ávarpi sínu í bókinni um Skálholtsrannsóknir segir Sigurbjörn Einarsson biskup fæsta hafa vænst þess að "fréttir frá Skálholti yrðu girnilegri fróðleikur í blöðum og útvarpi en flest annað á því misseri". Þessar rannsóknir leiddu í ljós merkilegar heimildir um eldri kirkjur á staðnum, undirganginn og allnokkra legstaði. Segja má að fundur steinþróar Páls Jónssonar hafi jafnframt verið fornleifafundur aldarinnar.

Yngri rannsóknir

Á árunum 1984-1986 gerði Þjóðminjasafn Íslands nokkrar minniháttar athuganir í Skálholti að ósk Skálholtsnefndar. Var helsta markmið rannsóknanna að athuga hve áreiðanlegur uppdrátturinn af staðnum frá 1784 væri og kanna ystu mörk minjastaðarins. Árið 1985 var reynt að finna smiðjuna sem merkt er á uppdráttinn, vestur frá bænum á móts við Kyndluhól. Virtist móta fyrir henni á yfirborði. Talsvert fannst af smíðagjalli, og fram komu hleðsluleifar af tröðum, en smiðjan sjálf fannst ekki.

Á seinni hluta 20. aldar hefur Hörður Ágústsson manna mest sinnt rannsóknum á sögu Skálholts. Hann vann við úrvinnslu Skálholtsrannsókna 1954-58 og sá um frágang þeirra til útgáfu. Hann hefur safnað heimildum um staðinn, tekið túlkun á gerð kirknanna til rækilegrar endurskoðunar, sett fram tilgátur um útlit þeirra og smíð og samið vandaðar skrár um áhöld og skrúða frá Skálholti. Hafa rannsóknir Harðar á heimildum um húsakost stólsins m.a. leitt í ljós að húsaskipan hefur í megindráttum verið hin sama frá miðri 16. öld og til loka 18. aldar.

Um húsaskipun í Skálholti fyrir 16. öld er næsta lítið vitað þótt finna megi vísbendingar um að heildarskipulag staðarins hafi ekki breyst mikið. Þegar undirgangurinn milli kirkju og bæjarhúsa var grafinn upp komu í ljós tvö byggingarstig, hið yngra er talið frá 1650-1785, en hið eldra var í notkun fram frá 17. öld, en óljóst er hversu miklu eldra það er. Um undirgöngin er hins vegar getið þegar Órækja Snorrrason sótti að Gissuri Þorvaldssyni í Skálholti 1242 og er freistandi að ætla að þau hafi ávallt verið á sama stað. Þótt ekki sé í lýsingunni af bardaganum í Skálholti getið nákvæmlega um húsaskipan á staðnum er ekkert í henni sem bendir til að skipulag staðarbygginga hafi verið öðruvísi þá en á seinni öldum.

Árið 1999 hófst nýr kafli í rannsóknum á Skálholti en þá gerði Timothy Horsley frá Háskólanum í Bradford viðnámsmælingar í Skálholti. Niðurstöður þeirra gefa mjög skýra mynd af þeim mannvirkjaleifum sem er að finna undir sverði suðvestan við kirkjuna. Þar er nú slétt grasflöt en undir henni eru greinilega leifar bæjarins sem féll í jarðskjálftanum 1784 og undir þeim má vænta enn eldri leifa. Það eru þessi mannvirki sem nú er fyrirhugað að grafa fram í Skálholti.

Skálholt 2002-2007 - nýjar fornleifarannsóknir

Árið 2001 stofnaði Alþingi kristnihátíðarsjóð og hefur hann m.a. veitt fé til nýrra fornleifarannsókna í Skálholti. Áformað er að hefja þar umfangsmikinn uppgröft sumarið 2002 og gera áætlanir ráð fyrir að grafið verði til 2007 hið skemmsta, en víst er að mun lengri tíma mun þurfa til að kanna allar fornleifar í Skálholti til fullnustu.

Verkefnið er samstarfsverkefni Skálholtsstaðar, Fornleifastofnunar Íslands, Þjóðminjasafns Íslands, Háskólans í Árósum, Háskólans í Stirling og Háskólans í Bradford. Verkefnisstjórn skipa Orri Vésteinsson, Mjöll Snæsdóttir og Gavin Lucas, fornleifafræðingar hjá Fornleifastofnun.

Í Skálholti stóð lítið þorp húsa af ýmsum stærðum og gerðum og þau gegndu ýmsum hlutverkum. Skálholt hefur verið stærsta bú á Íslandi og hafa þar verið glæsilegri hús en á öðrum stöðum á landinu. Á Íslandi hafa bæjarrústir verið grafnar upp á nokkrum stöðum, en óvíða er mögulegt að rannsaka með grefti húsakynni af jafnfjölbreyttu tagi og í Skálholti. Að auki eru þar minjar frá öllum öldum Íslandssögunnar. Að frátöldum stóru kirkjubyggingunum í Skálholti voru þar á miðöldum veglegar byggingar til að hýsa biskupa, fjölskyldu þeirra og sveina, staðarpresta, skólasveina, skólameistara og aðra embættismenn kirkjunnar auk fjölda þjónustufólks og gesta. Þá var mikill fjöldi bygginga fyrir hina fjölbreyttu starfsemi: skólahús og skrifstofur auk fjölda af skemmum, búrum, smiðjum, skepnuhúsum og öðrum útihúsum sem tengdust hinum umfangsmikla búrekstri biskupanna. Í Skálholti gefst fágætt tækifæri til að bera kennsl á og skoða óvenjulegar húsaminjar á borð við vefarahús, sýruklefa og bókakames. Ljóst er að hin miklu umsvif sem voru í Skálholti um sjö alda skeið hafa skilið eftir sig meira af rusli - ösku, matarleifum, ónýtum og týndum gripum og öðrum úrgangi - en finna má á nokkrum öðrum stað á Íslandi. Mjög þýðingarmikið er að allt bendir til að varðveisla lífrænna leifa (þ.e. beina, viðar, leðurs, ullar o.s.fr.v.) sé mjög góð í Skálholti, en það þýðir að margfalt fleiri gripir munu koma úr jörð en þar sem aðeins steinar og málmar varðveitast. Varðveisla lífrænna leifa gefur einnig færi á fjölbreytilegum rannsóknum á jurta- og dýraleifum, sem geta varpað ljósi á mataræði, ræktun og umhverfisbreytingar svo fátt eitt sé nefnt.

Með öðrum orðum er Skálholt fjársjóður þekkingar, ekki aðeins um biskupsstólinn sjálfan heldur um þjóðarsöguna í heild. Skálholt var miðstöð íslensks þjóðlífs í sjö aldir og þær minjar sem þar eru faldar í jörðu eru spegill þess samfélags. Nýjum rannsóknum í Skálholti er því ekki aðeins ætlað að svara spurningum um sögu staðarins heldur að varpa ljósi á sögu Íslands frá 11. öld til um 1800 frá sjónarhóli fornleifafræðinnar.

Fornleifauppgröfturinn í Skálholti verður sá umfangsmesti sem ráðist hefur verið í á Íslandi fram til þessa. Markmiðið er að grafa upp allt bæjarstæðið og fá með því heildarmynd af þróun staðarins en með því verður einnig aflað nýrra gagna um sögu Íslands og samskipti Íslendinga við umheiminn. Fornleifarannsókn í Skálholti mun afla nýrra upplýsinga um vöxt kirkjulegra stofnana í öndverðu, efnahag biskupanna á mismunandi tímum, rekstur og skipulag íslensks stórbýlis, lífsstíl íslenskrar yfirstéttar og innflutning á erlendum varningi svo nokkur aðalatriði séu nefnd.

Umfangsmikill fornleifauppgröftur á ríkum stað eins og í Skálholti gefur einnig möguleika á að ná margföldunaráhrifum af rannsóknunum. Í þeim verður lögð áhersla á þróun og beitingu nýrra aðferða í uppgraftartækni og við greiningu sýna og gripa. Miklar framfarir hafa orðið á þeim sviðum undanfarna áratugi og miðast samstarf við fornleifavísindadeildir háskólanna í Bradford og Stirling að því ryðja nýjar leiðir í beitingu raunvísindalegra aðferða við að endurgera fortíðina. Hið mikla umfang rannsóknanna í Skálholti gefur ekki aðeins svigrúm til að þróa nýjar aðferðir heldur gefst þar möguleiki á að þjálfa nýjar kynslóðir íslenskra fornleifafræðinga. Ný þekking, nýjar aðferðir og nýr kraftur verða afurðir fornleifarannsókna í Skálholti og er engan veginn ofmælt að þær geti orðið fræðilegur grundvöllur að íslenskri fornleifafræði 21. aldarinnar.

EFTIR ORRA VÉSTEINSSON

Höfundur er fornleifafræðingur.

Aðgangsupplýsingar

Notandi:Þú ert ekki innskráð(ur).
Greinin: Þessi grein er ókeypis þar sem hún er eldri en þriggja ára.
Morgunblaðið - fyrsta forsíðan

Morgunblaðið hjá Landsbókasafni

Á vefnum timarit.is er að finna stafrænt safn Landsbókasafns yfir helstu dagblöð og tímarit landsins. Þetta er eina leiðin til að leita að efni úr Morgunblaðinu frá því fyrir 1986.