Senegalskur knattspyrnuáhugamaður brosir breitt á veitingastað í Marseille í Suður-Frakklandi eftir frækinn sigur nýliðanna á heimsmeisturum Frakklands, fyrrverandi herraþjóð þessa Vestur-Afríkuríkis, í fyrsta leik HM á föstudaginn.
Senegalskur knattspyrnuáhugamaður brosir breitt á veitingastað í Marseille í Suður-Frakklandi eftir frækinn sigur nýliðanna á heimsmeisturum Frakklands, fyrrverandi herraþjóð þessa Vestur-Afríkuríkis, í fyrsta leik HM á föstudaginn.
[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
Heimsmeistarakeppnin í knattspyrnu er hafin í Suður-Kóreu og Japan. Skapti Hallgrímsson veltir fyrir sér þessu merkilega fyrirbæri, knattspyrnunni. Hvað er svona heillandi við þessa íþrótt?

Ein listahátíð tekur nú við af annarri. Að sumra mati. Listahátíð í Reykjavík lýkur um leið og heimsmeistarakeppnin í knattspyrnu hefst í Suður-Kóreu og Japan og óhætt er að segja að fyrstu leikir keppninnar lofi góðu um framhaldið; sú fótamennt sem boðið hefur verið upp á, og Íslendingar eiga kost á að fylgjast með á sjónvarpsstöðinni Sýn, er ósvikin list.

Fiðluboginn er lagður til hliðar um stund, tjaldið dregið fyrir leiksviðið. Málverkin tekin af veggjum.

Knattspyrnan ræður ríkjum.

Fram hefur komið í fréttum að til sé fólk sem sé beinlínis illa við þessa skemmtilegu íþrótt, en þótt áhugi á sparkinu sjálfu sé ef til vill ekki fyrir hendi ættu áhugamenn um þjóðfélagsmál að geta fylgst með, bara frá öðrum sjónarhóli en fótboltafíklarnir. Hvað er svona merkilegt við þennan leik? Hvers vegna þessi mikli áhugi um heim allan? Eru þessir þjóðhöfðingjar og annað fyrirmenni ekki bara að sýnast? Er þetta ekki bara skemmtun almúgans?

Bros

Jacques René Chirac, forseti Frakklands, hefur líklega aldrei brosað breiðar en sunnudaginn 12. júlí 1998. Maðurinn, sem kosinn hafði verið í æðsta embætti landsins þremur árum áður, tvívegis verið forsætisráðherra og lengi borgarstjóri Parísar hafði sem sagt oft sigrað í pólitískri keppni og því haft ástæðu til að brosa - en gleðin virtist óvenju einlæg, ef marka má ljósmyndir, eftir að Frakkar urðu heimsmeistarar í knattspyrnu í fyrsta skipti, eftir sigur á Brasilíumönnum í úrslitaleik á Stade de France í París þennan eftirminnilega sunnudag.

Segja má að þjóðhátíðardagarnir hafi verið tveir í Frakklandi að þessu sinni, 12. júlí og svo hinn hefðbundni, aðeins tveimur dögum síðar.

Forsetinn, með trefil í frönsku fánalitunum um hálsinn, réð sér ekki fyrir kæti. Gott ef ekki sást glitta í tár.

En Chirac er fráleitt fyrsti þjóðhöfðinginn sem missir hreinlega stjórn á sér af gleði eftir frækin íþróttaafrek landa sinna.

Mörgum er eflaust í fersku minni þegar Allessandro Pertini, forseti Ítalíu, þá á 86. aldursári, brosti sem barn í heiðursstúku Santiago Bernabeu-leikvangsins í Madrid þegar Ítalía sigraði Vestur-Þýskaland í úrslitaleik HM 1982.

Knattspyrnan snertir einhverja sérstaka taug. Leikurinn er í eðli sínu afskaplega einfaldur; "Senda boltann á næsta mann í rauðri treyju" var undirstaða fræða Bills Shankly, þess sem byggði upp Liverpool-stórveldið í Englandi á sínum tíma.

En knattspyrnan snýst ekki bara um 22 leikmenn og einn bolta. Hún snýst líka um stolt, oft þjóðarstolt eins og þegar heimsmeistarakeppni er annars vegar. Jafnvel bara venjulegur landsleikur. Íslendingar fyllast stolti, a.m.k. margir hverjir, þegar Ísland gerir jafntefli við heimsmeistara Frakklands á Laugardalsvelli eða leggur Tékkland að velli á sama stað. Að ég tali nú ekki um ef sigur vinnst á Dönum. Sú stund hefur að vísu ekki enn runnið upp, og töpin eru sum verri en svo að fólk nenni að muna þau, en ég er illa svikinn ef ekki verður glatt á hjalla þegar þar að kemur. Ef...

Að leggja gamla herraþjóð á einhverju sviði, hvort sem er við bridgeborð, á knattspyrnuvelli eða í pólitískri refskák er annað og meira en venjulegur sigur. Spyrjið bara Senegala!

Íbúar þessarar fyrrum nýlendu Frakka á Atlantshafsströnd Afríku eru um átta og hálf milljón. Landið er tæplega tvisvar sinnum stærra en Ísland að flatarmáli. Senegal öðlaðist sjálfstæði frá Frökkum árið 1960 eftir að hafa verið nýlenda í 300 ár. Franska er opinbert tungumál í landinu og allir nema tveir þeirra 23 leikmanna, sem skipa landsliðshópinn á HM að þessu sinni, eru atvinnumenn hjá liðum í Frakklandi.

Frakkar eru núverandi heimsmeistarar, Evrópumeistarar og álfumeistarar; í stuttu máli eiga þeir besta landslið heims. En hvað gerist? Strax í fyrsta leik HM kemur í ljós að ekkert er öruggt í knattspyrnu. Allt getur gerst, er líklega ofnotaður frasi, en sígildur.

Þetta er í fyrsta skipti sem Frakkland og Senegal mætast á knattspyrnuvellinum og litla liðið fer með sigur af hólmi, 1:0. Frakkar undrast niðurstöðuna en fréttastofur senda frá sér ljósmyndir af fagnandi Senegölum um víða veröld.

Fyrri þjóðhátíðardagur Frakka (!) 1998 var í raun mjög sögulegur. Ekki einvörðungu fyrir þær sakir að Frakkar urðu heimsmeistarar í fyrsta skipti heldur kom þá berlega í ljós hve knattsyrnan getur verið mikið sameiningartákn. Lið Frakka skipuðu nefnilega, og skipa enn, margir leikmenn af erlendu bergi brotnir; sumir meira að segja fæddir víðs fjarri Frakklandsströndum, á einhverri nýlendunni.

Grunnt hefur verið á því góða milli Frakka og Alsíringa hin síðari ár, en andrúmsloftið á Champs Elysée breiðgötunni í París breyttist á svipstundu 12. júlí 1998. Franski fáninn og sá alsírski blöktu hlið við hlið, Alsíringar og Frakkar föðmuðust. Hvers vegna? Jú, besti maður liðsins, Zinedine Zidane, er af alsírsku foreldri.

Þjóðfélagslega mikilvægt

Höfundur þessarar greinar átti samtal við Frakkann Gérard Lemarquis, sem lengi hefur verið búsettur á Íslandi, sem birtist hér í blaðinu daginn sem Ísland mætti Frakklandi í undankeppni Evrópumeistaramótsins haustið 1998. Þetta var fyrsti opinberi leikur Frakka eftir úrslitaleik heimsmeistaramótsins. Ástæða er til að rifja upp orð Lemarquis nú:

"Ég hef fylgst með, var í Frakklandi á meðan heimsmeistarakeppnin var í sumar, og þótt ég sé and-sportisti sjálfur labba ég mikið og hef gaman af að synda. Ég hef hins vegar ekki gaman af keppnisíþróttum, en samt sem áður var þetta tímabil í sumar mjög ánægjulegt sem þjóðfélagslegur atburður. Hefur verið ofboðslega jákvætt fyrir Frakkland. Blaðamaður Le Monde skrifaði í þessari viku að sigur í heimsmeistarakeppninni hefði verið fyrir Frakka eins og Falklandseyjastríðið var Englendingum; sjálfstraust þjóðarinnar jókst mikið. Undanfarin ár hefur Frakkland þjáðst af efnahagskreppu og atvinnuleysi. Nú eru aðstæður jákvæðar. Allt á uppleið; atvinnuleysi minnkar og kaupmáttur hækkar. En það vantaði eitthvað meira og sigurinn á HM var punkturinn yfir i-ið. Að þessu leyti var þetta mikilvægt. Annað atriði er að í þessu liði Frakklands eru menn af ýmsu þjóðerni; til dæmis frá Alsír og svertingjar. Það er ofboðslega mikilvægt fyrir Frakkland," segir Gérard og leggur mikla áherslu á orð sín. "Þegar úrslitaleikurinn fór fram var ég á götum Parísar, og veistu, að þegar ég sá unga Araba og svertingja..."

Hann þagnar og tárast.

"Fyrirgefðu. Þegar ég sá Araba og svertingja kalla Lifi Frakkland varð ég svo stoltur. Le Pen [foringi Þjóðfylkingarinnar, hægri öfgaflokksins í Frakklandi], sagði ári áður að leikmennirnir í fótboltaliðinu kynnu ekki einu sinni að syngja þjóðsönginn. Ég var á Champs Elysée þegar liðið kom, sá fána Alsírs þar og það hefur aldrei gerst áður. Og það var engin andstaða við fánann. Maðurinn er svo opinn og umburðarlyndur sem sigurvegari. Sigurinn skipti því ótrúlega miklu máli fyrir þjóðfélagið. Ótrúlegu," segir hann með áherslu.

"Ég veit að þeir eru til sem eru á móti samkeppni, en mér finnst þetta heimska og heilaþvottur," segir Gérard og vísar til stefnu Le Pens og félaga; sem eru á móti innflytjendum. Segja Frakkland fyrir Frakka. "Sumir skrifuðu að hefði Zinedine Zidane keyrt á gamla konu og drepið hana væri hann jafnhataður og hann er dáður núna," segir Gérard, en Zidane er ættaður frá Alsír. "Kannski er eitthvað til í því, en ég var mjög stoltur af þeim manni. Í þýska liðinu eru nær allir stórir og germanskir í útliti en í okkar liði voru menn sem eiga ættir að rekja í ýmsar áttir. Ég er stoltur af því."

Lemarquis segist raunar telja Frakka fremur lélega íþróttamenn. "Hvers vegna? Þeir hafa ekki sérstaklega gaman af því að þjást og þá vantar aga. Til þess að verða bestur þarf ákveðna löngun til að þjást. En þegar samstaða er fyrir hendi eru þeir ofboðslega sterkir. Þegar handboltakeppnin var hér var franska liðið óþekkt í Frakklandi. Hingað komu engir blaðamenn nema fulltrúi fréttastofu minnar, AFP, fyrr en á lokadegi þegar ljóst var að Frakkar væru komnir í úrslit. Samstaðan var mjög mikil í því liði og ástæða þess var að þeir fóru á fyllirí saman í miðbæ Reykjavíkur á hverju kvöldi. Saman." Svo mörg voru þau athyglisverðu orð.

Því verður ekki á móti mælt að ýmislegt neikvætt er tengt knattspyrnunni. Bullur, svokallaðar, hafa sett svartan blett á íþróttina þegar þær fara saman í flokkum, meiða og eyðileggja - jafnvel drepa. Þegar grannt er skoðað virðist hins vegar ekki um að ræða einlæga áhugamenn um knattspyrnu, heldur skemmdarvarga sem nýta sér aðstæður hverju sinni. Knattspyrnan varð fyrir valinu, en hóparnir gætu líkast til eins tekið sig til og stundað þessa iðju sína á pólitískum samkomum eða hefðbundnum listviðburðum.

Er þetta ekki ámóta og að margir koma óorði á vínið?

Á heimasíðu heimsmeistarakeppninnar í Japan og Suður Kóreu er að finna grein eftir blaðamanninn Sergio Di Cesare hjá íþróttadagblaðinu La Gazzetta dello Sport í Mílanó. Þar segir hann frá kunnum ítölskum öldungi, sem býður spenntur eftir þeirri stundu þegar fyrirliði heimsmeistaranna tekur við styttunni glæsilegu sem nafnbótinni fylgir, eftir úrslitaleikinn 30. júní.

Ráðgert er að einn og hálfur milljarður manna fylgist með úrslitaleik HM í sjónvarpi en Silvio Gazzaniga veit nú þegar að þegar styttan fer á loft tárast hann bæði og hlær. Hann er nefnilega hönnuður styttunnar og þykir því vænna um hana en flestum öðrum.

Þýska goðsögnin Franz Beckenbauer varð fyrsti fyrirliðinn til að hampa styttunni, þegar Vestur-Þýskaland varð heimsmeistari 1974 og síðan hafa frægir kappar handleikið hana; Argentínumaðurinn Daniel Passarella 1978, Ítalinn Dino Zoff 1982, snillingurinn Diego Maradona frá Argentínu 1986, Þjóðverjinn Lothar Matthaus 1990, Brasilíumaðurinn Dunga 1994 og Frakkinn Didier Deschamps fyrir fjórum árum, í Frakklandi 1998.

Einu sinni aftur...

Gazzaniga - "meistarinn" eins og hann er gjarnan nefndur í heimalandinu - býr enn í Mílanó þar sem hann fæddist í janúar 1921. Ríflega áttræður er hann enn í fullu fjöri og fylgist vel með knattspyrnu sem fyrr. Hann segist í samtalinu aldrei myndu hafa trúað því í gamla daga að íþróttin yrði jafnvinsæl og raun ber vitni í Bandaríkjunum, eða næði jafnmiklum tökum á Suður-Kóreu og Japan og nú er orðið. "Þegar ég var yngri var orðið Kórea nánast skammaryrði í ítölsku, tákn taps og niðurlægingar," segir hann og rifjar upp svartasta dag ítalskrar knattspyrnusögu.

Margir urðu undrandi þegar Senegalar unnu Frakka í opnunarleik HM að þessu sinni og halda því jafnvel fram að það séu óvæntustu úrslit í sögu HM, en tap Ítalíu fyrir Norður-Kóreu á HM í Englandi 1966 verður að teljast enn óvæntara. Það var hreint hneyksli fyrir þá miklu knattspyrnuþjóð, Ítali. Norður-Kórea! Sú þjóð gat beinlínis ekki neitt í fótbolta!

Og þrátt fyrir að Ítalir hafi ekki enn gleymt tapinu fyrir Norður-Kóreu, og geri líklega aldrei, fer Gazzaniga fögrum orðum um íbúa Japans og Suður-Kóreu þar sem keppnin er haldin að þessu sinni. "Íbúar beggja landa eru ákaflega iðnir, tilbúnir að leggja á sig persónulegar fórnir með hagsmuni heildarinnar í huga. Það er einmitt grunnur þeirrar efnahagslegu uppsveiflu sem orðið hefur að veruleika í báðum löndum og ótrúlegt afrek þegar haft er í huga að bæði voru meira og minna lögð í rúst í síðari heimsstyrjöldinni."

Eftirminnilegasta augnablik Gazzaniga í sögu HM var þegar Ítalir hrepptu styttuna hans; þegar Dino Zoff lyfti henni í Madríd 11. júlí 1982. "Ég var reyndar enn hrærðari þegar forseti Ítalíu [Alessandro] Pertini hóf styttuna á loft í heiðursstúkunni."

Hann segir sigur í heimsmeistarakeppninni hafa eflt þjóðarvitund Ítala um tíma, þjóðin hafi sameinast. "Mér fannst ég óvenju mikill Ítali þennan dag."

Og Gazzaniga á sér eina ósk: "Það yrði ánægjulegt ef ég yrði svo heppinn að finna þess tilfinningu einu sinni aftur áður en ég dey."

Þetta snýst sem sagt ekki bara um 22 leikmenn og einn bolta.

skapti@mbl.is