Vigdís Finnbogadóttir, þáverandi forseti Íslands, fór í opinbera heimsókn til Kína 1995.   Hér kannar hún heiðursvörð í Peking með Jiang Zemin, forseta Kína. Jiang kemur í opinbera heimsókn til Íslands á morgun og endurgeldur þannig heimsókn Vigdísar.
Vigdís Finnbogadóttir, þáverandi forseti Íslands, fór í opinbera heimsókn til Kína 1995. Hér kannar hún heiðursvörð í Peking með Jiang Zemin, forseta Kína. Jiang kemur í opinbera heimsókn til Íslands á morgun og endurgeldur þannig heimsókn Vigdísar.
[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
Ísland og Kína hafa verið í stjórnmálasambandi í rúm 30 ár, en samskiptin eiga sér lengri sögu. Steinþór Guðbjartsson fletti blöðum og bókum og ræddi við mann og annan um þessi samskipti.

Í DESEMBER sem leið voru 30 ár frá því stjórnmálasamband komst á milli Íslands og Kína. Á þessu tímabili hafa samskipti þjóðanna aukist ár frá ári, en þau voru reyndar ekki mikil áður.

Stærsti markaðurinn

Halldór Ásgrímsson utanríkisráðherra segir að samskipti Íslands og Kína hafi verið mjög mikil og vinsamleg frá því stjórnmálasambandi hafi verið komið á milli þeirra í desember 1971. Hann hafi sjálfur farið tvisvar í opinbera heimsókn til Kína, fyrst með Vigdísi Finnbogadóttur, þáverandi forseta Íslands, 1995, og síðan aftur í fyrra. Aðrir ráðherrar hafi auk þess farið oft í opinberar heimsóknir til Kína og kínverskir ráðamenn hafi sótt Ísland heim. "Við höfum verið að byggja upp viðskiptatengsl og sú vinna hefur þegar skilað nokkrum árangri, en við gerum okkur vonir um að hún beri enn meiri árangur í framtíðinni," segir utanríkisráðherra og vísar m.a. til þess að tollar á íslenskum vörum í Kína hafi verið allt of háir. Við aðild Kína að Heimsviðskiptastofnuninni, WTO, hafi verið samið um lækkun þeirra og Íslendingar leggi áherslu á frekari lækkun til að örva þessi viðskipti. Jafnframt hafi verið lagður grunnur að meiri ferðamannastraumi milli landanna og almennum samskiptum. Á sama tíma hafi pólitíska samvinnan aukist innan alþjóðastofnana. "Uppbyggingin í Kína hefur verið ævintýri líkust og það liggur fyrir að Kína verður einn stærsti markaður í heimi, þegar litið er inn í framtíðina, því um leið og framleiðslan eykst þá eykst velmegun og kaupmáttur almennings, og viðskipti blómstra í kjölfarið," segir Halldór.

Kristniboði fyrsti ræðismaðurinn

Segja má að íslenskir kristniboðar hafi að sumu leyti rutt veginn fyrir samskipti þjóðanna á fyrri hluta nýliðinnar aldar. Hjónin Astrid og Jóhann Hannesson voru m.a. í Kína frá 1939 til 1946 en þá flúðu þau til Hong Kong og fóru síðan til Íslands þar sem þau voru í tvö ár. 1948 fékk Jóhann skipun sem ræðismaður í Yiyang en eftir valdatöku kommúnista 1949 fóru þau aftur til Hong Kong og var Jóhann þar til 1953. Astrid segir að mikill órói hafi verið í Kína, ekki síst í þeim fylkjum þar sem þau hafi starfað. Bjarni Benediktsson utanríkisráðherra hafi því skipað Jóhann sem ræðismann til að styrkja stöðu þeirra og það hafi komið sér vel, en þau hafi ekki haft nein opinber samskipti við Kína. Skúli Svavarsson, framkvæmdastjóri Kristniboðssambandsins, segir að það hafi verið algengt að kristniboðar hafi sinnt opinberum trúnaðarstörfum án þess að blanda sér í stjórnmálin.

Stjórnmálasamband árið 1971

Lýðveldið Kína var meðal stofnríkja Sameinuðu þjóðanna og hafði neitunarvald í Öryggisráðinu. 1. október 1949 lýstu kommúnistar yfir stofnun Kínverska alþýðulýðveldisins. Stjórn þjóðernissinna flúði til Taívans (Formósu) þar sem hún kallaði sig áfram stjórn Lýðveldisins Kína og taldi sig löglega stjórn alls Kínaveldis. Þessi stjórn skipaði sæti Kína hjá Sameinuðu þjóðunum, þar til stjórn Kínverska alþýðulýðveldisins fékk aðildina í sínar hendur 26. október 1971. Vinstri stjórn Ólafs Jóhannessonar tók við völdum 14. júlí 1971 og í stefnuyfirlýsingu hennar var m.a. tekið fram að stuðlað skyldi að því að Kínverska alþýðulýðveldið tæki sæti Kína hjá SÞ, og Ísland var á meðal þeirra ríkja sem greiddu atkvæði með breytingunni á þingi SÞ.

Í bók Péturs J. Thorsteinssonar, Utanríkisþjónusta Íslands og utanríkismál, segir m.a. að Ísland hafi haft sérstöðu meðal Norðurlandaríkjanna í Kínamálinu. Danmörk, Finnland, Noregur og Svíþjóð hafi tekið upp stjórnmálasamstarf við kommúnistastjórnina í Peking 1950 og því greitt atkvæði með því að Kínverska alþýðulýðveldið tæki sæti Kína hjá SÞ. Frá 31. ágúst til 1. september 1950 var fundur utanríkisráðherra Norðurlanda haldinn í Reykjavík og er vitnað í fundargerð þar sem sagt er að Bjarni Benediktsson hafi minnst á að aðalritarinn hafi haldið því fram, "að kommúnistastjórnin hefði rétt til þess að ákveða, hver yrði fulltrúi Kína hjá Sameinuðu þjóðunum. Íslendingar hefðu ekki haft ástæðu til að taka afstöðu til málsins með því að ekkert samband hefði verið milli Íslands og Kína." Í fundargerð frá utanríkisráðherrafundi í Stokkhólmi 10. og 11. október 1951, þar sem Magnús V. Magnússon var eini fulltrúi Íslands, var afstaða Íslands áréttuð og m.a. haft eftir Magnúsi að "Ísland hefði engin viðskipti við Kína".

Um 20 árum síðar komst á stjórnmálasamband á milli ríkjanna. Sigurður Bjarnason, sendiherra í Kaupmannahöfn, átti fund með Yueh Siang, kínverska sendiherranum í borginni, 10. nóvember 1971 og tilkynnti honum að ríkisstjórn Íslands óskaði eftir að semja við stjórnina í Peking um stjórnmálasamband. Kínverjar svöruðu jákvætt nokkrum dögum síðar en þar sem Ísland hafði engin tengsl við ríkisstjórnina á Taívan voru engin vandkvæði á samningum. Viðræður fóru síðan fram um málið og 14. desember 1971 var samningur um stjórnmálasamband undirritaður. Samdægurs gáfu Ísland og Kínverska alþýðulýðveldið út sameiginlega yfirlýsingu um gagnkvæma viðurkenningu, stofnun stjórnmálasambands og skipti á sendiherrum.

"Kínverska ríkisstjórnin lýsir yfir því á ný, að Taívan sé óaðskiljanlegur hluti landsvæðis Alþýðulýðveldisins Kína, og er ríkisstjórn Íslands sú yfirlýsing kínversku ríkisstjórnarinnar kunn.

Ríkisstjórn Íslands viðurkennir ríkisstjórn Alþýðulýðveldisins Kína sem hina einu löglegu ríkisstjórn Kína," segir í yfirlýsingunni.

Sambandinu fagnað

Kínverjar fögnuðu stjórnmálasambandinu og í ritstjórnargrein Dagblaðs alþýðunnar í Peking 16. desember 1971 kemur m.a. fram að kínverska stjórnin styðji ákvörðun íslensku stjórnarinnar um að færa fiskveiðilögsöguna út í 50 sjómílur auk þess sem hún voni að stjórnmálasambandið verði til þess að auka vináttu þjóðanna. Í greininni, sem var birt í heild í lauslegri þýðingu í Morgunblaðinu, segir að um merkan áfanga í sögu samskipta þjóðanna sé að ræða og er þessum nýja kafla í sögu samskiptanna fagnað. "Hinn mikli leiðtogi kínversku þjóðarinnar, Mao formaður, hefur sagt: "Sérhver þjóð, stór eða smá, hefur sínar sterku og veiku hliðar." Við höfum alltaf haldið því fram að allar þjóðir, stórar eða smáar, séu jafningjar, og að fimm undirstöðuatriði friðsamlegrar sambúðar séu grundvöllur, sem samskipti þjóða eigi að byggjast á. Við erum andvígir kenningu heimsvaldastefnunnar, sem kveður svo á að stórþjóðir séu öðrum fremri, en smáþjóðir öðrum síðri. Við munum ávallt, eins og fyrr og nú, berjast með smærri þjóðum heims gegn valdastefnu og yfirdrottnun risaþjóðanna.

Íslenzka þjóðin hefur átt í langvarandi sjálfstæðisbaráttu. Hún hefur margsinnis barizt gegn erlendri ásælni og afskiptum, og krafizt þess að bandarískar herstöðvar verði lagðar niður. Nú hefur íslenzka ríkisstjórnin ákveðið að færa fiskveiðilögsöguna úr 12 sjómílum frá ströndum landsins í 50 mílur. Í þessari ákvörðun felst krafa íslenzku þjóðarinnar, og hefur hún hlotið skilning víða um heim. Ríkisstjórn Kína og kínverska þjóðin styðja íslenzku þjóðina í réttmætri baráttu hennar."

Kínverjar opnuðu sendiráð við Víðimel 1972 og Chen Tung var fyrsti kínverski sendiherrann á Íslandi, en hann afhenti trúnaðarbréf sitt 8. september 1972.

Fyrsta pólitíska heimsóknin 1955

Sem fyrr segir voru samskipti þjóðanna lítil áður en stjórnmálasambandinu var komið á. Íslendingar heimsóttu Kína af og til um miðbik nýliðinnar aldar en eftir því sem næst verður komist fór fyrsta pólitíska sendinefndin, fimm manna nefnd ungliða stjórnmálaflokka, héðan til Kína 1955 í boði kínverskra stjórnvalda og hitti m.a. utanríkisráðherra landsins. Í nefndinni voru Stefán Gunnlaugsson, Halldór B. Stefánsson, Indriði G. Þorsteinsson, Sigurður Guðgeirsson og Böðvar Pétursson. "Við vorum fulltrúar æskulýðshreyfingarinnar á Íslandi," segir Stefán Gunnlaugsson, fyrrverandi bæjarstjóri í Hafnarfirði og alþingismaður, og bætir við að ekki hafi komist á nein sambönd í kjölfarið. Þetta hafi verið kynnis- og skemmtiferð og m.a. hafi félagarnir sungið íslensk lög fyrir kínverska æsku. "Við vorum engir söngmenn, en sungum lög sem allir lærðu í æsku og kunnu, lög eins og Siggi var úti með ærnar í haga, Blátt lítið blóm eitt er og Afi minn fór á honum Rauð. Kínversku ungliðarnir kunnu samt vel að meta þetta og klöppuðu mikið."

Sendiráð opnað í Peking

Sigurður Bjarnason, sendiherra í Kaupmannahöfn, var fyrsti sendiherra Íslands gagnvart Kína. Hann afhenti trúnaðarbréf sitt 25. september 1973 og gegndi stöðunni til 20. september 1976, en fór aðeins tvisvar til Kína. Þá tók Pétur J. Thorsteinsson við og var hann sendiherra gagnvart Kína til 24. febrúar 1988 með búsetu í Reykjavík. Hann var fyrsti svonefndi heimasendiherra Íslands, sendiherra með búsetu í heimalandi. Hann gerði það að venju að heimsækja tvisvar á ári þau fjarlægu lönd, sem hann var sendiherra gagnvart. Benedikt Gröndal tók við af honum og var sendiherra í Kína til 12. apríl 1991 þegar Ingvi S. Ingvason tók við en hann gegndi stöðunni til 1995.

Ísland opnaði sendiráð í Peking 21. janúar 1995. Hjálmar W. Hannesson var fyrsti íslenski sendiherrann með aðsetur í Kína en hann var sendiherra frá 1995 til 1998 og bjó í Peking. Hann segir að vegna menningarmunar hafi verið mikil viðbrigði að flytja frá Þýskalandi til Kína enda um mjög ólíka menningarheima að ræða. Mikill tími hafi farið í að finna húsnæði fyrir starfsmenn sendiráðsins, því mörg fyrrverandi ríki Sovétríkjanna og fleiri ríki höfðu opnað sendiráð í Peking skömmu áður og ekki í mörg hús að venda auk þess sem strangar reglur hefðu gilt um hvar sendiráðsmenn mættu búa. Eins hefði tekið langan tíma að að koma sendiráðinu í almennilegt húsnæði en það hefði tekist skömmu fyrir heimsókn Vigdísar Finnbogadóttur, þáverandi forseta Íslands, og Halldórs Ásgrímssonar, utanríkisráðherra í september 1995.

Heimsókn Vigdísar vendipunktur

Hjálmar segir að með heimsókn Vigdísar hafi sendiráðinu opnast mjög margar nýjar dyr í Kína mun fyrr en ella, m.a. í samskiptum við fjölmiðla, sem hafi verið mikil og góð, en þeir hafi komið þó nokkurri kynningu á Íslandi til skila enda koma forsetans vakið mikla athygli á Íslandi og íslenskum málefnum. Sendiráðið hafi búið að þessari heimsókn allan hans tíma í Peking og hún hafi verið geysilega mikil lyftistöng fyrir allt starfið, en Jiang Zemin, forseti Kína, sé nú að endurgjalda þessa heimsókn.

Nokkur eftirmál urðu á Íslandi vegna ummæla Vigdísar við Li Peng forsætisráðherra þess efnis að frelsið væri afstætt, en fram kom hjá Vigdís í samtali við Morgunblaðið að sér fyndist ómaklega að sér vegið með gagnrýni á ummæli sín. Forsætisráðherrann hefði rætt um frjálst og fullvalda Kína og spyrt orðin saman, en hún hafi svarað því til að sér þætti sérkennilegt og athyglisvert að leggja eina og sömu merkingu í þau. "Í mínum heimahögum eru þetta tvö orð og þau eru aðgreind. Svo kunni að vera að fullveldi og frelsi fari ekki saman," var haft eftir Vigdísi í Morgunblaðinu sem sagðist hafa lokið samtali sínu við forsætisráðherrann með eftirfarandi orðum: "Góðir eru þeir tímar þegar menn mega hugsa það sem þeim sýnist og segja það upphátt." "Moldviðrið sem fylgdi í kjölfarið var gersamlega að ósekju," segir Hjálmar um viðræður Vigdísar og forsætisráðherrans í heimsókninni og bætir við að Vigdís hafi komið því á framfæri á kurteisan hátt að Íslendingar teldu að virða ætti mannréttindi um allan heim.

Eitt hugljúfasta landið

Ólafur Egilsson hefur verið sendiherra í Kína síðan 26. mars 1998. Í fyrra var íslenska viðskiptasetrinu komið þar á fót í samvinnu við viðskiptaþjónustu utanríkisráðuneytisins (VUR) og starfar það í tengslum við sendiráðið. Þar njóta íslensk fyrirtæki aðstöðu til að kanna markaðsmöguleika sína í Kína. Ólafur segir að hægt hafi verið að veita íslenskum fyrirtækjum ötulan stuðning við að átta sig á og hagnýta sér þá möguleika sem felist í samstarfi við Kínverja á þessum stóra markaði. Margt sé ólíkt hvað snerti viðskiptahætti og aðstæður og því sé þeim mun mikilvægara að geta unnið í samvinnu við fólk sem þekki þarfir Íslendinga en hafi jafnframt staðarþekkingu. Í sendiráðinu eru samtals átta starfsmenn og þar á meðal fjórir kínverskir. Ólafur segir að skipasmíðar Kínverja fyrir Íslendinga hafi sett svip á samskiptin, en Íslendingar hafi fyrst og fremst selt sjávarafurðir til Kína og tækniþekkingu í sambandi við fiskvinnsluvélar. Gert sé ráð fyrir að samstarf á jarðhitasviðinu aukist í framtíðinni. Talið sé að jarðhiti finnist á allt að 3.000 stöðum í Kína, en hann sé enn lítið nýttur. Um 50 verkfræðingar og tæknimenn hafi notið þjálfunar í jarðhitaskóla SÞ í Reykjavík síðan hann tók til starfa 1980.

Ólafur segir að sambandið á stjórnmálasviðinu hafi gengið mjög vel. Tíðar gagnkvæmar heimsóknir hafi leitt til þess að kínverskir leiðtogar hafi fengið meiri vitneskju um Ísland og viðhorf íslenskra ráðamanna og með sama hætti hafi forystumenn í íslenskum þjóðmálum átt þess kost að gera sér betur grein fyrir þeirri öru þróun sem átt hafi sér stað í Kína, sérstaklega á undanförnum tveimur áratugum. Í gegnum þessi samskipti hafi líka fengist stuðningur frá ráðamönnum við samstarfsverkefni. Mikill velvilji ríki hjá Kínverjum í garð Íslands. Þeir af æðstu ráðamönnum þjóðarinnar sem hafi komið til Íslands hafi borið landi og þjóð mjög vel söguna og það sé ein ástæða þess hve margir kínverskir menn í háum stöðum hafi haft áhuga á að sækja landið heim. Sérstaklega hafi verið vitnað til orða Qian Qichen, utanríkisráðherra í áratug og nú eins af aðstoðarforsætisráðherrum landsins, en hann hafi sagt að Ísland væri eitt allra hugljúfasta land sem hann hefði komið til á öllum sínum ferli. Í kínverska ríkisráðinu, sem sé æðst í stjórnkerfinu og yfir ráðuneytunum, séu 10 menn og þrír af núverandi meðlimum þess hafi komið til Íslands en auk Qian Qichen hafi Li Lanqing varaforsætisráðherra heimsótt Ísland 1995 og frú Wu Yi, fyrrverandi utanríkisviðskiptamálaráðherra Kína og eina konan í ríkisráðinu, þar sem hún fer með öll viðskiptamál, hafi komið hingað árið 2000. Li Peng, forseti kínverska þjóðþingsins og næstæðsti valdamaður Kína, hafi líka komið til Íslands árið 2000 auk annarra.

Um 50 Íslendingar búa í Kína og heimsóknir Íslendinga þangað hafa aukist á undanförnum árum. Í því sambandi má nefna að íslenskir verkfræðinemar voru í rannsóknarferð í Kína á dögunum og segir Ólafur þessa vakningu ánægjulega. Það sé að renna upp fyrir mönnum hvað framfarirnar hafi verið miklar og hvað hlutverk Kína í heiminum eigi eftir að stækka á komandi árum, jafnvel fyrr en menn varir.

steg@mbl.is