Ljóðið þekkta á blaðsíðu tvö í Morgunblaðinu fimmtudaginn 17. júní 1954.
Ljóðið þekkta á blaðsíðu tvö í Morgunblaðinu fimmtudaginn 17. júní 1954.
[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
Það var í þjóðhátíðarblaði Morgunblaðsins árið 1954 sem Ísland er land þitt kom fyrst fyrir sjónir almennings. JÓNAS RAGNARSSON kynnti sér sögu ljóðsins og lagsins, sem gefið var út fyrir 20 árum.

Á FORSÍÐU þjóðhátíðarblaðs Morgunblaðsins 1954 var grein eftir Bjarna Benediktsson dóms- og menntamálaráðherra í tilefni af tíu ára afmæli lýðveldisins. Framhald greinarinnar var á annarri síðu og þar var í ramma ljóð Margrétar Jónsdóttur, Ísland er land þitt, þrjú erindi, hvert um sig átta línur. Ofan við nafn ljóðsins var dagsetningin, 17. júní 1954, sem gæti bent til þess að ljóðið hefði verið samið til birtingar á þessum afmælisdegi íslenska lýðveldisins.

Kennari og ritstjóri

Margrét Jónsdóttir fæddist 20. ágúst 1893 í Árbæ í Holtum í Rangárvallasýslu og var því sextug þegar ljóðið birtist. Í föðurætt var hún náskyld Vilhjálmi Stefánssyni landkönnuði og Stephani G. Stephanssyni skáldi. Hún hafði einnig kynni af skáldum því að sumarið sem hún var tólf ára passaði hún börn á heimili Einars Benediktssonar skálds.

Fyrsta kvæði Margrétar sem birtist á prenti kom í tímaritinu 19. júní árið 1920. Ljóðabækur hennar urðu sex, smásagnasöfnin fimm, hún samdi sex barnabækur um Toddu og Geira glókoll og þrjú leikrit. Þá þýddi hún nokkrar bækur.

Margrét fékkst við kennslu í áratugi og var ritstjóri barnablaðsins Æskunnar frá 1928 til 1942, en undir hennar stjórn varð það útbreiddasta barnablaðið hér á landi.

Þegar Margrét var orðin 66 ára festi hún ráð sitt og giftist Magnúsi Péturssyni kennara. "Annars höfum við þekkst í mörg ár, vorum saman í kaupavinnu sem ungt fólk," sagði hún í viðtali við Vísi nokkrum árum eftir giftinguna.

Fyrir ljóðelsk börn

Fyrsta ljóðabók Margrétar, Við fjöll og sæ, kom út síðla árs 1933. Þá sagði Alþýðublaðið að Margrét væri einkum þekkt fyrir "barnakvæði sem þegar eru orðin kunn og hvarvetna sungin" og sagt að sum þeirra væru "með þeim ágætum að þau munu lifa margar kynslóðir". Í blaðinu var látin í ljós sú ósk að Margrét mundi halda áfram á sömu braut því að "börnin verða aldrei ljóðelskir menn ef þau læra ekki í æsku að hafa yndi af góðum ljóðum, sem kveðin eru til þeirra og fyrir þau".

Meðal þekktra barnakvæða Margrétar er Krakkar út kátir hoppa.

Hlý og geðþekk ljóð

Síðasta ljóðabók Margrétar, Ný ljóð, kom út árið 1970. Barnablaðið Æskan, sem Margrét hafði tengst sterkum böndum, gaf bókina út. Hún var í litlu broti, 72 síður, en ljóðin voru sextíu. Ísland er land þitt var næstfremst í bókinni. Margrét sagði í formálsorðum að flest ljóðin hefðu verið ort eftir að síðasta bók hennar, Í vökulok, kom út sex árum áður.

Síðan sagði Margrét: "Þá eru í kverinu þrjú kvæði sem eru frá eldri tímum og eitt þeirra, kvæðið Ísland er land þitt, hefur birst áður í dagblaði. Bið ég svo lesendur vel að njóta, þá sem ennþá kunna að hafa einhverja ánægju af alþýðlegum, rímuðum, einföldum vísum og kvæðum."

Richard Beck rithöfundur birti ritdóm um Ný ljóð í Tímanum. Hann sagði að ljóðin væru hlý og geðþekk, bundin stuðlum og rími. Um Ísland er land þitt sagði Richard að það væri "tilfinningarík lofgerð til ættjarðarinnar fögru og kæru og eggjan til sona hennar og dætra um trúnað við hana í lífi og starfi".

Eiríkur Sigurðsson skólastjóri sagði í barnablaðinu Vorinu: "Þessi ljóð bera sama blæ og fyrri ljóð hennar - þau eru fögur og hlýleg."

Sálmaskáld

Margrét lést 9. desember 1971, rúmu ári eftir að síðasta ljóðabókin kom út. Í minningargrein í Morgunblaðinu sagði Ingimar H. Jóhannesson kennari: "Það er löngu viðurkennt að Margrét var gáfuð og vel menntuð kona sem lét öll menningarmál til sín taka, kvaddi sér hljóðs með þeirri djörfung að hugsandi menn veittu máli hennar jafnan eftirtekt. Margrét ritaði fallegt mál og hafði næman skilning á eðli og blæbrigðum íslenskrar tungu. Stíll hennar er léttur og skemmtilegur. Það andar hlýju frá öllu sem hún hefur látið frá sér fara."

Þess má geta að í Sálmabók íslensku kirkjunnar eru tveir sálmar eftir Margréti, annar frumsaminn (Þótt kveðji vinur einn og einn), hinn þýddur (Lát mig starfa, lát mig vaka). Á sínum tíma var hún eina þálifandi konan sem átti sálma í bókinni.

Tuttugu ára plata

Haustið 1982 gaf Geimsteinn út hljómplötu með tíu lögum eftir Magnús Þór Sigmundsson tónlistarmann við ljóð Margrétar Jónsdóttur úr bókinni Ný ljóð. Platan nefndist Draumur aldamótabarnsins, eftir einu ljóðinu. Titillag plötunnar var Ísland er land þitt, flutt af Pálma Gunnarssyni og Magnúsi Þór.

Árni Johnsen blaðamaður skrifaði dóm um plötuna í Morgunblaðið og sagði að hún væri eins konar vítamín fyrir íslenska sál. "Málið snýst um Ísland."

Andrea Jónsdóttir útvarpskona sagði í dómi í Þjóðviljanum að lögin væru þrælgóð og platan brú milli kynslóða. Henni fannst Ísland er land þitt jaðra við þjóðrembu og vildi benda kórstjórnendum á það fyrir sína menn.

Platan seldist upp og var endurútgefin sumarið eftir í samvinnu við Ungmennafélag Íslands og fleiri samtök. Einstök lög af plötunni hafa komið út á ný. Ísland er land þitt er meðal annars þekkt í flutningi Egils Ólafssonar og Bubba Morthens og það er til á plötum með Sinfóníuhljómsveit Íslands og Karlakórnum Fóstbræðrum.

Fyrir nokkrum árum voru háværar raddir um að taka Ísland er land þitt upp sem nýjan þjóðsöng Íslendinga, að minnsta kosti til hversdagsnota. Umræðan fjaraði út en lagið hefur haldið vinsældum sínum.

Breyttist í tónmyndir

Magnús Þór Sigmundsson tónlistarmaður, sem fæddur er 1948, hefur sagt frá því að þegar hann dvaldi um skeið á Englandi hafi hugurinn stundum leitað heim. Þá gluggaði Magnús í ljóðabækur sem hann hafði meðferðis, meðal annars Ný ljóð Margrétar Jónsdóttur, en honum var gefin sú bók árið 1978.

Þegar Magnús kom heim á ný leitaði bókin á hugann á sérstökum augnablikum "og breyttist í tónmyndir sem ég lagði á minnið", eins og hann orðaði það í viðtali við Morgunblaðið. "Ég var rúmt ár að semja lögin," sagði hann í samtali við Æskuna vorið eftir að platan kom út. "Því oftar sem ég las ljóðin því betur skildi ég þau. Margrét Jónsdóttir var sannarlega á undan sinni samtíð. Hún var heimspekingur! Ljóð hennar einkennast af bjartsýni, von og trú."

Í samtali við Æskuna árið 1989 sagði Magnús Þór að ljóð Margrétar hefðu gripið sig sterku taki, sérstaklega Ísland er land þitt. "Það var eitthvað hljómþýtt við það sem gerði mér létt að semja lag sem mér fannst hæfa því." Magnús sagði síðan: "Kvæði hennar lýsir kenndum sem hrærast í brjóstum allra góðra manna. Þessum kenndum lýsir hún á einlægan og opinskáan hátt. Boðskapurinn er skýr: Hann er þakklæti, tryggð við föðurlandið og von um bjarta framtíð."

"Það tók lagið tvö ár að ná eyrum fólks. Síðan hefur það notið ótrúlegra vinsælda," sagði höfundur lagsins Ísland er land þitt.

Íslensk þjóð og tunga

Þegar Margrét lét af störfum sem ritstjóri Æskunnar lýsti hún afstöðu sinni til landsins á svipaðan hátt og í ljóðinu þekkta: "Fylkið ykkur jafnan undir merki þeirra er vilja vernda og efla íslenskt þjóðerni og íslenska tungu og reynið ávallt að fylgja málstað þeirra sem berjast fyrir því sem er rétt, gott og fagurt."

Höfundur hefur tekið saman efni í Daga Íslands og fleiri bækur.